ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜੀਆਂ ‘ਤੇ ਸੂਰਜ ਢਲ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਦਮਾ ਸਸਤੀਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਸੁਗਤ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਪਥਰੀਲੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇੱਕ ਚਸ਼ਮੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਰਾਤ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਸਵੇਰੇ ਵਾਪਿਸ ਮੁੜਦੇ ਹਨ। “ਚਸ਼ਮੇ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਨਾਲ਼ੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,” 50 ਸਾਲ ਦੇ ਦਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਚਸ਼ਮੇ 534 ਲੋਕਾਂ (ਜਨਗਣਨਾ 2011) ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲ਼ੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਵੇਰੇ ਸਾਝਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਗਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੈਨ ਅਤੇ ਖੱਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ‘ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਲਈ ਉਤਰਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲ਼ੇ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੁੜ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਔਸਤ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਨਹਾਉਣ, ਭਾਂਡੇ ਧੋਣ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੱਕ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਦੀ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪੈਂਦਾ ਘਰ ਡੇਢ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਲਈ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਆਉਣ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਕੁੱਲ ਸਮਾਂ 15 ਘੰਟੇ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ ਭਾਂਡੇ ਲੈ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਵੇਰੇ ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਮਾ ਜੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦੋ ਖੱਚਰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਠ ਜੀਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੈਨ ਢੋਹਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਨਾਲ਼ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਖੱਚਰ ਵੀ ਹੁਣ ਰਵਾਂ-ਰਵੀਂ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹਥਨੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਵੱਸੇ ਸੁਗਤ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਝੰਡਾਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਭੀਲਾਲਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਵਾਫ਼ਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ।
ਪਰ ਨਰਮਦਾ ‘ਤੇ ਸਰਦਾਰ ਸਰੋਵਰ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ਼ ਜਦ ਇਹ ਪਿੰਡ ਡੁੱਬ ਗਏ ਤਾਂ ਸਭ ਬਦਲ ਗਿਆ। 2014 ਦੇ ਲਾਗੇ-ਸ਼ਾਗੇ ਗੇਟ ਬੰਦ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਸੁਗਤ ਅਤੇ ਝੰਡਾਨਾ ਸਮੇਤ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 200 ਪਿੰਡ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਨਦੀ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਵਾਹੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਲੀਲ ਗਈ। ਦਮਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਪਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਧਿਆ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਉਤਾਂਹ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਪਾਣੀ, ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਸੜਕ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ।
