আলিৰাজপুৰত পানীৰ বাবে বহুদূৰ বাট

বিন্ধ্য পৰ্বতৰ সিপাৰে বেলি ডুবিছে, চৰাই-চিৰিকতি অৰণ্যলৈ উভতিছে। দমা চস্তিয়াৰ যাত্ৰাৰ সময় আহি পৰিছে। সুগত গঁৱৰ এইজন খেতিয়কে পাহাৰৰ ওখোৰা-মোখোৰা বাটেৰে এটা নিজৰালৈ এক কিলোমিটাৰ বাট বগাই যাব। গোটেই ৰাতিটো তেওঁ তাতে কটাব আৰু পানীৰ পাত্ৰবোৰ পূৰাব। পুৱাৰ ভাগত তেওঁ ঘৰলৈ উভতিব। “জুৰিবোৰত ৰাতিৰ ভাগত বেছি পানী বয়,” ৰাতিহে কিয় যায়, সেই কথা বুজাই ৫০ বছৰ বয়সীয়া দমাই কয়।

এটা-দুটা নিজৰাই ৫৩৪ জনসংখ্যাৰ (২০১১ৰ লোকপিয়ল অনুযায়ী) গাঁওখনৰ চাহিদা পূৰাব নোৱাৰে। কাহিলীপুৱাৰ পৰাই সুগত গাঁৱৰ মানুহে পানীৰ পাত্ৰ আৰু গাধ লৈ পাহাৰৰ পৰা নামি নৰ্মদা নদীলৈ আহি তাত গা ধোৱে আৰু পানী লৈ যায়। আবেলি আকৌ একেটা কামৰে পুনৰাবৃত্তি হয় আৰু দিনটোত এনেকৈ গা ধোৱা, কাপোৰ-কানি, বাচন বৰ্তন ধোৱা-পখালা আৰু পানী সংগ্ৰহ কৰাৰ নামত গঢ়ে তিনিঘণ্টামান সময় যায়। ভাৰতীয় সংবিধানে পানীৰ অধিকাৰক জীৱনৰ অধিকাৰৰ অংশ হিচাপে গণ্য কৰে। সেইমৰ্মে সুগত গাঁৱত মানৱ অধিকাৰ বাৰুকৈয়ে খৰ্ব হৈছে।

নৈৰ পৰা আটাইতকৈ দূৰত থকা ঘৰটোৰ পৰা নৈলৈ ডেৰ কিলোমিটাৰ বাট। পানী আনিবলৈ তাৰ পৰা পাহাৰলৈ উঠা-নমা কৰোতে এঘণ্টাৰো বেছি সময় লাগে। সপ্তাহত প্ৰায় ১৫ কিলোমিটাৰ খোজ কঢ়া হয়। পানীভৰ্তি বাল্টি-কলহ লৈ পাহাৰলৈ উঠি যাওতে নামি অহাতকৈ দুগুণ সময় লাগে।

কাহিলীপুৱা পানীৰ দায়িত্ব দমাৰ পুতেকে লয়। আঠজনীয়া পৰিয়ালটোৰ বাবে তেওঁ গাধৰ পিঠিত তুলি সেই মূল্যবান পানী লৈ আহে। গাধবোৰ এতিয়া এই কামৰ সৈতে অভ্যস্ত। পানীৰ বোজা পিঠিত তুলি দিয়াৰ পিছত নিজে নিজে আহি ঘৰ পায়।

নৰ্মদা আৰু নৰ্মদা নৈৰ উপনৈ হঠিনীৰ পাৰৰ এইখন গাঁৱৰ বাসিন্দাৰ লগতে ঝণ্ডানা গাঁৱত বাস কৰা আন ভিলাল জনজাতীয় লোকৰ বাবে পানীৰ সমস্যা নাছিল। পানী উভনৈদী আছিল।

নৰ্মদাৰ ওপৰত নিৰ্মিত চৰ্দাৰ সৰোবৰ বান্ধৰ ফলত গাঁওবোৰ জলমগ্ন হৈ পৰাৰ পিছত সকলো সলনি হৈ গ’ল। গেটবোৰ ২০১৪ত বন্ধ কৰি দিয়া হয়, ফলত সুগত আৰু ঝণ্ডানা গাঁৱকে ধৰি মধ্য প্ৰদেশৰ প্ৰায় ২০০ খন গাঁও জলমগ্ন হৈ পৰে। নদীখনে সেই অঞ্চলৰ খেতিপথাৰবোৰ বুৰাই পেলায়। দমা আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালটোৰ দৰে যিসকল তাৰ পৰা ওলাই নগ’ল, তেওঁলোকে বিন্ধ্য পৰ্বতত উঠি যাবলগীয়া হ’ল। তাত পানী নাই, বিদ্যুতৰ সুবিধা আৰু যাতায়াতৰ ভাল পথ নাই।

“কাষৰ গাঁৱৰ মানুহক ঘৰ বনাওতে ইটা-বালি আদি গাধৰে কঢ়িওৱা দেখিছিলো,” দমাই কয়। “তাকে দেখি ভাবিলো যে গাধৰ দ্বাৰা দেখোন পানীও কঢ়িয়াব পৰা যায়।” এতিয়া সুগত গাঁৱৰ ঘৰে ঘৰে পানী অনাৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ দি লোৱা গাধ আছে। সুগতৰ বাসিন্দা ৰাজু সোলাংকিয়ে কয় যে পানীৰ খালি জাৰবোৰ পিঠিত তুলি দিয়া মাত্ৰকে গাধবোৰে নদীৰ পাৰলৈ নিজে নিজে আগবাঢ়ে।

তেওঁলোকৰ কাষত যেতিয়া পানী আছি, দমাৰ পৰিয়ালটোৰ পাঁচ একৰ মাটি আছিল। এতিয়া তেওঁলোকে চাৰিজন ভায়েকে মিলি দুই-তিনি একৰ মাটিত খেতি কৰে। “আমি বজৰাৰ, জোৱাৰ, মাকৈ, বাদাম, মাটিমাহ, ভাদি (একধৰণৰ মিলেট), ৰহৰ মাহৰ খেতি কৰিছিলো,” দমাই কয়।

তেওঁলোকে একে খেতিকে এতিয়াও কৰে আৰু ছ’য়াবিন আৰু বাদাম বিক্ৰী কৰি ২০ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে। খেতি চপোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ পুত্ৰ নানিয়া আৰু তেওঁৰ পত্নীয়ে গুজৰাটলৈ খেতি চপোৱা কাম কৰিবলৈ যায়। এনেদৰে দুমাহ বাহিৰত থাকি কাম কৰি তেওঁলোকে ৩০ হাজাৰ টকা পৰিয়ালটোৰ উপাৰ্জনত যোগ দিয়ে।

“আমাৰ চকুৰ আগতে খেতিপথাৰবোৰ পানীত বুৰ যোৱা দেখিছো। মনত বৰ আঘাত পাইছিলো,” সুগত গাঁৱৰ ৫৯ বছৰ বয়সীয়া গোবা চস্তিয়াই কয়। আবেলি হৈছে, তেওঁলোকে পানীৰ কামখিনি শেষ কৰিছে। গোবা আৰু গাঁওখনৰ আন কেইগৰাকীমান পুৰুষে পাহাৰৰ ওপৰত গোট খাইছে। তাৰপৰা নদীখন দেখা গৈছে।

আলিৰাজপুৰ জিলাৰ অৰ্ধ-পৰ্ণপাতী অৰণ্যৰ মাজত অৱস্থিত সুগত গাঁওখন পাবলৈ নৰ্মদাৰ উপনৈ হঠিনী নাৱেৰে পাৰ হ’ব লাগিব। সুগতৰ বাসিন্দাসকলে নৰ্মদা নৈৰে গৈ সিটো পাৰ পোৱাৰ পিছত আকৌ পাহাৰৰ ওপৰত উঠি নিজ গাঁও পায়গৈ।

ভাৰত চৰকাৰে ১৯৬৯ত নৰ্মদা জল বিবাদ ট্ৰিবুনেল গঠন কৰি দিছিল। দহ বছৰ পিছত সেই ট্ৰিবুনেলে পুনৰ্বাসন আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ পেকেজৰ পৰামৰ্শ দিয়ে য’ত কোৱা হয় যে প্ৰতিটো বিস্থাপিত পৰিয়াল আৰু প্ৰাপ্তবয়স্ক পুত্ৰক জলসিঞ্চনৰ সুবিধা থকা মাটি তেওঁলোকৰ গৃহৰাজ্যত নাইবা গুজৰাটত দিয়া হ’ব আৰু তেওঁলোকক হাউছিং আৰু অনান্য পুনৰ্বাসনৰ সুবিধাসমূহ প্ৰদান কৰা হ’ব।

নৰ্মদা নদীৰ ওপৰত বৃহৎ বান্ধ বিৰুদ্ধে যুঁজ দি অহা পাৰসমলজী কৰ্ণাৱতে কয়, “এনে লাগিছিল যেন আমাৰ মূৰৰ ওপৰত সৰগ ভাঙি পৰিছে।” পূৰ্বতে বাছ অপাৰেটৰ হিচাপে কাম কৰা পাৰসমলজীয়ে কয়, “সেই ট্ৰিবুনেলৰ ১৯৭৮ৰ অন্তৰ্ৱৰ্তীকালীন প্ৰতিবেদনত কোৱা হৈছিল যে তেওঁলোকে ৪৫৫ ফুট উচ্চতাৰ বান্ধ নিৰ্মাণ কৰিব। মধ্য প্ৰদেশত ১৯৩ খন গাঁও পানীত বুৰ যাব।” ১৯৭৯ৰ চুড়ান্ত সিদ্ধান্ত শুনোৱা হয়, পাৰসমলজীয়ে মধ্য প্ৰদেশৰ নিমাৰ অঞ্চলত নিমাৰ বচাও আন্দোলনেৰে তাৰ প্ৰত্যুত্তৰ দিয়ে।

ভিলালা জনগোষ্ঠীৰ গোবা চস্তিয়াৰ পৰিয়ালটো নৰ্মদা নদীৰ পাৰৰ পৰা বিস্থাপিত হৈছিল। নৰ্মদা নিয়ন্ত্ৰণ কৰ্তৃপক্ষৰ ২০২১-২১ৰ প্ৰতিবেদনত উল্লেখ যে মধ্য প্ৰদেশৰ ২২ হাজাৰ পৰিয়াল চৰ্দাৰ সৰোৱৰ প্ৰকল্পৰ ফলত বিস্থাপিত হৈছিল, তাৰে এখন গাঁও সম্পূৰ্ণৰূপে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল, ১৭৭ খন গাঁও আংশিকভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল।

“প্ৰায় ২০-২৫ বছৰ আগতে মই নৰ্মদা বচাও আন্দোলনৰ সাথি (সদস্য)ৰ সৈতে দিল্লীলৈ গৈছিলো। বহুত মানুহ আছিল। নদীবান্ধৰ ফলত পানীত বুৰ যোৱা আমাৰ মাটিৰ অধিকাৰ বিচাৰি আমি তালৈ গৈছিলো,” গোবাই কয়।

গোবাই কয় যে তেওঁৰ পাঁচোটা সন্তানৰ সৈতে পৰিয়ালটোৱে গুজৰাটত ক্ষতিপূৰণ আৰু পুনৰ্সংস্থাপনৰ বাবে কেৱল পাঁচ একৰ মাটি পালে। “ক্ষতিপুৰণৰ বাবদ আমি একো পইচা-পাতি নাপালো,” লাখুটিডাল তেওঁৰ থুতুৰিত লগাই তেওঁ কয়। সেয়ে গোবাই নিজৰ ঠাই এৰি নোযোৱাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে। “আন ঠাইলৈ গুছি যোৱাহেঁতেন আমাৰ মানুহখিনিৰ সৈতে সম্পৰ্ক ছিগিলহেঁতেন আৰু আমি জীয়াই থাকিবৰ বাবে দিনহাজিৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হ’লহেঁতেন। জমিদাৰৰ খেতিমাটিত কাম কৰিবলৈ আমি ভাল নাপাও,” সুগততে থাকি যোৱা গোবাই কয়।

নদীৰ পাৰলৈ গৰুকেইটা নিয়াৰ সময়ত তেওঁ পাৰিৰ সৈতে কথা পাতিছে। এপ্ৰিলৰ মাহৰ তপত ৰ’দ আমাৰ মূৰৰ ওপৰত। গোবাই অঞ্জন (Hardwickia binata) গছ এডালৰ তলত জীৰাবলৈ ৰৈছে।

গুজৰাটত পোৱা মাটিখিনি সম্পৰ্কত গোবাই কয়, “আন কোনোবাই খেতি কৰি আমাক বছৰত ২০-২৫ হাজাৰ টকা দিয়ে। আমাৰ পৰিয়ালৰে কেইঘৰমান ইয়াৰপৰা ২০ কিলোমিটাৰমান দূৰত পুনৰ্সংস্থিপত হৈছে কাৰণে আমি গুজৰাটত গৈ নাথাকিলো। একেখন গাঁৱতে আমাক ঘৰ আৰু খেতিমাটি দিয়াৰ বাবে আমি বিষয়াসকলৰ ওচৰত দাবী জনাইছো।”

গাঁৱত বিয়া-সবাহ থাকিলে বা আন কিবা অনুষ্ঠান আদি থাকিলে মানুহে কেৱল উদযাপন কৰিবলৈ গোট নাখায়, লগতে অতিৰিক্ত পানীৰ বাবেও সহায়ৰ হাত আগবঢ়ায়। গোবাই কয়, “গোটেই গাঁওখনে নিজৰ নিজৰ গাধ লৈ নৰ্মদা নদীৰ পানী নিবলৈ তললৈ নামি আহে। আমি অনুষ্ঠানৰ এসপ্তাহ আগৰ পৰা পানী সংগ্ৰহ কৰিবলৈ লও। অনুষ্ঠানৰ দিনা পানী শেষ হৈ গ’লে আমি পানী আনিবলৈ গাধ সাজু কৰি ৰাখো।”

নদীখন তেওঁলোকৰ বাবে পানীৰ মূল উৎস। কিন্তু গৰ্ভৱতী মহিলা যেনে সুগত গাঁৱৰ গিলা সোলাংকিৰ বাবে ইমান দীঘলীয়া ওখোৰা-মোখোৰা বাটেৰে যাত্ৰা কৰাটো বিপদসংকূল। “মই গৰ্ভধাৰণৰ ছমাহ হোৱা সময়ত নদীলৈ পানী আনিবলৈ গৈছিলো। পাহাৰ বগাই গৈ থাকোতে মই পৰি গৈছিলো। ভাগ্যে ক’তো দুখ নাপালো।”

আন আন সমস্যাও আছে। বান্ধটোৰ বাবে নিৰ্বননীকৰণ হোৱাৰ ফলত পানী নোৰোৱা হৈছে। জুৰিবোৰ গ্ৰীষ্মকালত ধীৰে ধীৰে শুকাই যায়। বন বিভাগে অত্যধিক হাৰত গছ কটাৰ ফলত এনে হৈছে বুলি জলবায়ু পৰিৱৰ্তন প্ৰশমন তথা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ পুনৰোদ্ধাৰ বিশেষজ্ঞ ড. ৰাহুল বেনাৰ্জীয়ে কয়। “জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত কম সময়তে অতিবৃষ্টিৰ দৰে ঘটনা ঘটিছে। ইয়াৰ ফলত মাটি খহে আৰু পানী ভূঃজলৰ স্তৰলৈ নগৈ বাগৰি যায়।” (ডা. বেনাৰ্জীৰ এক সাক্ষাৎকাৰ ইয়াত ক্লিক কৰি চাব পাৰে)

“আমি নবেম্বৰৰ পৰা জুন মাহলৈ (বাৰিষাৰ দিন পৰাৰ আগলৈকে) পানীৰ গভীৰ সংকটত ভুগো,” নায়কা সম্প্ৰদায় (ৰাজ্যখনত অনান্য পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে তালিকাবদ্ধ)ৰ ২০ বছৰ বয়সীয়া গিলাই কয়।

গাঁৱৰ মানুহে পানী অনাত সহায় কৰি দিয়ে। “কিন্তু তেঁওলোকে যেতিয়া দিনহাজিৰা কৰিবলৈ গুছি যায়, মহিলাসকলৰ হাতত আন একো উপায় নাথাকে। গা বেয়া হ’লেও যাবই লাগিব,” গিলাৰ শাহুৱেক ৰাইতি সোলাংকিয়ে কয়। তাৰ পিছত হাঁহি মাৰি কয়, “পৰিলেও তৎক্ষণাত উঠাও আমি শিকি লৈছো।”

সুগত গাঁৱৰ কাতিয়া আৰু চানি চস্তিয়াই বছৰত এবাৰ দুমাহৰ বাবে গুজৰাটৰ খেতিপথাৰত কাম কৰিবলৈ যায়। সেই কামৰ পৰা তেওঁলোকে ৩০ হাজাৰ টকা পায়। বছৰৰ বাকীখিনি সময়ত তেওঁলোকে গাঁৱতে থাকে, কাতিয়াই কয়। ইফালে ইলেকট্ৰিক টৰ্চ এটাৰ পোহৰত চানিয়ে ৰাতিৰ আহাৰ ৰান্ধিছে। পাহাৰত সেইটোৱেই পোহৰৰ একমাত্ৰ উৎস। পৰিয়ালটোৰ এখন সৌৰফলক আছে, সিটোৰে এটা বিজুলীবাতি জ্বলে আৰু ম’বাইল ফোনো চাৰ্জ কৰে। কিন্তু ফলকখন প্ৰায়ে বেয়া হয়।

পানী সংগ্ৰহত সহায় কৰিবলৈ কাতিয়া আৰু চানিয়ে চাৰিটা গাধ পুহিছে। তেওঁলোকৰ তিনি সন্তানে নদীৰ সিপাৰৰ ককৰানাস্থিত ৰাণী কাজল জীৱনশালা নামে আবাসিক বিদ্যালয় এখনত থাকি পঢ়ে। বন্ধৰ দিনত তেওঁলোক যেতিয়া ঘৰলৈ আহে, তেতিয়া তেওঁলোকেও পানী অনা কামত লাগে। ভিলালা সম্প্ৰদায়ৰ পৰিয়ালটোৱে নদীবান্ধত গাঁৱৰ মাটিখিনি হেৰুওৱাৰ পিছত গুজৰাটত পাঁচ একৰ মাটি পাইছে। তেওঁলোকে সেইখিনি তিনি ভায়েকৰ মাজত ভগাই লৈছে আৰু কাতিয়াই গাঁও এৰি নোযোৱাৰ সিদ্ধান্ত লয়।

বিস্থাপিত লোকৰ মনৰ কথা গোবাই একেষাৰতে কয়, “আমাৰ পানী, বিদ্যুত, ৰাস্তা একো নাই। তথাপি আমাৰ মাটি-বাৰী আৰু আমাৰ মানুহখিনি ইয়াতে আছে কাৰণে এৰি যাব মন নাযায়।”

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান