‘यापुढे आम्ही आसामी गाणी गाणार नाही’

२०२३ च्या ऑगस्टमध्ये आफिया खातूनची गाणी एकदम व्हायरल झाली.

आणि हे अगदी अचानक झालं बरं. एक्स म्हणजेच पूर्वाश्रमीच्या ट्विटरवरच्या एकाने तिचा एक व्हिडिओ शेअर केला. आसाममधले मुस्लिम बोलतात त्या बंगाली भाषेतही गाणी आफिया खातून गातानाचा तो व्हिडिओ होता. आणि तिच्याबरोबर होती तिची दोन मुलं. बंगाली लोकगीतांमध्ये वापरला जाणारा दोतारा आणि ढोल वाजवणारी.

त्या गाण्याचे शब्द होतेः

जोनोतारेइ शोबाइ मिले थानाइ थानाइ एजार दिले,

हिमांतो सोरकार बुले दोइयोशी रेह.

जोनोतारे झालाहिया, हिमांतोर एइ जोंत्रोना, जोनोताइ शोइते आर पारे ना.

आर कोतो जलाइबे बोलो ना, आर कोतो जलाइबे बोलो ना

मराठीमध्येः

किती तरी पोलिस ठाण्यात लोकांनी तक्रार केलीये

हिमांतो सरकार अपराधी आहे

लोकांचा मांडलाय छळ. बघा हिमांतो कसा छळतोय.

आता मात्र असह्य होऊ लागलंय

अजून किती छळ कराल, सांगा, अजून किती छळ कराल, सांगा

हे गाणं का लिहिलं गेलं? बालविवाहांना आळा घालण्याच्या उद्देशाने हिमांता बिस्वा सर्मा सरकारने सुरू केलेल्या धरपकडीमध्ये प्रचंड मोठ्या प्रमाणात मुस्लिम पुरुषांना तुरुंगात टाकलं जात होतं. त्या वेळी हे गाणं तयार झालं.

“माझ्या समाजाला जे काही सहन करावं लागलं, त्या त्रासातून हे गाणं तयार झालं,” आफिया बी सांगते. “कुणी तरी आवाज उठवायलाच पाहिजे होता.” फेब्रुवारी २०२३ पासून आसाममध्ये बालविवाहांच्या विरोधात कारवाया सुरू झाल्या आणि त्यामध्ये ३,९०० हून जास्त लोकांना अटक करण्यात आली. त्यानंतरही शेकडो लोकांना तुरुंगात टाकण्यात आलंय आणि यातले बहुतेक बंगाली मुस्लिम आहेत.

अगदी काही काळातच हे गाणं आणि एक्सवरच्या पोस्टमध्ये आसामी आई असं आफिया बींचं केलेलं वर्णन यामुळे समाजमाध्यमांवर मोठा वादंग उसळला. लोकांनी मुळात तिला आसामी स्त्री म्हणावं का असा सवाल उठवत अत्यंत मानहानीकारक पोस्ट टाकायला सुरुवात केली.

आफिया बींना मात्र या सगळ्याची काहीच कल्पना नव्हती. त्यांच्या त्या व्हिडिओविषयी जी काही हेतूपूर्वक गरळ ओकली गेली तेही त्यांना माहीत नव्हतं. डेरा पाथार नं. ४ एनसी या गावच्या रहिवासी असलेल्या ३६ वर्षीय आफिया बी गेल्या दोन वर्षांपासून समाजमाध्यमांवर सक्रीय आहेत. त्यांच्या आई-वडलांनी धर्माला अनुसरून गाण्यापासून चार हात अंतर ठेवलं होतं. पण आफिया मात्र त्याला अपवाद ठरल्या. गाण्याची आणि गाणी लिहिण्याची आवड आणि कला त्यांना अगदी लहालपणापासून होती.

आसामच्या होजाइ या साखरपट्ट्यातल्या जिल्ह्यात त्यांचं घर आहे. बांबूच्या भिंती असलेली एक खोली, आत वेगवेगळी वाद्यं, टेबलावर विविध इलेक्ट्रॉनिक यंत्रं, एक उभा माइक आणि त्यांच्या समाजमाध्यमांचे तपशील असलेली पोस्टर्स असं सगळं सामानसुमान असलेली एक खोली म्हणजे त्यांचा स्टुडिओ. आफिया बींचा दिवस साधारणपणे असा असतोः सकाळची घरची कामं झाली की त्या आपल्याकडची सगळ्यात चांगली साडी नेसतात, आपल्या मुलांनाही सजवतात आणि बंगाली लोकगीतं सादर करायला सुरुवात करतात. “जगाने माझं गाणं-नाचणं पहावं हे मला आवडतं,” त्या सांगतात.

आफिया बींचा थोरला मुलगा अतिकुर रहमान त्यांनी नुकत्याच विकत घेतलेल्या आयफोनवर सगळं चित्रण करतो. त्यानंतर तो आपल्या मित्रासोबत एक जुन्या लॅपटॉपवर हे व्हिडिओ एडिट करतो. आणि त्यानंतर आफिया बींच्या समाजमाध्यमांवर अपलोड करतो. त्यांची दोन लहानगी १२ वर्षांचा मोन्झुरुल हक आणि ८ वर्षांचा जहांगीर आलम अनेकदा आपल्या आईबरोबर गाणी गात असतात. “आता हेच आमचं जग आहे,” आफिया बी अगदी खूश होऊन सांगतात. समाजमाध्यमांसाठी त्या असा कंटेंट तयार करतात यामध्ये या मुलांना अवचित काही वाटत नाही.

“तुम्ही अम्माला नुसता एक शब्द द्या आणि ती त्यातनं एक गाणं तयार करते,” रहमान अगदी अभिमानाने सांगतो. “भारी आहे ती.”

२०२१ साली कोविड-१९ ची दुसरी महालाट आली आणि त्यानंतर पुन्हा एकदा टाळेबंदी लागली. तेव्हा रहमान केरळात काम करत होता. “लॉकडाउनमुळे आमचं काम बंद पडलं होतं. मी फावल्या वेळात फोनवर किती तरी जण गाणी गाताना पाहत असायचो,” २१ वर्षीय रहमान सांगतो. “तेव्हाच मी विचार केला, ‘आपल्या अम्मालाच सोशल मीडियावर का नाही आणायचं?’”

त्यानंतर एक वर्षभराने २६ ऑक्टोबर २०२२ मध्ये रहमान आपल्या घरी परत आला. मग त्याने आफिया खातून यांच्या नावे एक यूट्यूब चॅनेल सुरू केलं. त्याच्या पुढच्याच दिवशी आफिया बींनी आपलं पहिलं गाणं या चॅनलवर टाकलं. ‘आमरार दुनियार एतिम करूर बाबा-माइ कामुन रोइलो’ हे ते बंगाली लोकगीत होतं. तिची छोटी मुलं, त्यांचे पती आणि शेजारीपाजारीही तिच्या मागे गायले होते. “तो व्हिडिओ थोड्याच दिवसांत ५,००० वेळा पहायला गेला,” रहमान सांगतो. “आणि लोक आमचं चॅनल सबस्क्राइब करायला लागले होते.”

त्यानंतर खातून समाजमाध्यमावर गाजायला लागल्या.

त्यानंतर दोन वर्षांनी (फेब्रुवारी २०२५) मध्ये आज आफिया खातून यांच्या यूट्यूब चॅनलचे ४,६८,००० सबस्क्राइबर्स आहेत. फेसबुकवर त्यांचे ५,७८,००० फॉलोअर आहेत.

२०२४ साली जुलै महिन्यात आम्ही आफिया खातून यांना त्यांच्या घरी भेटलो होतो. तेव्हा त्या आमच्याशी बोलायला फारशा उत्सुक नव्हत्या. “त्यांच्या विरोधात तक्रार दाखल झाली आणि लोकांकडून वाईट प्रतिसाद मिळाला तेव्हापासून ती खचून गेलीये,” तिचे पती शोहिद सांगतात. ते शेतकरी आहेत आणि उसाची शेती करतात. “[याआधी] तिला कुणी भेटायला आलं तर ती अगदी आनंदाने त्यांना गाणी गाऊन दाखवायची,” ते सांगतात.

९ मे २०२४ रोजी आसामच्या नागाव जिल्ह्यातल्या सोनाइ पोरिया शिल्पी मंच या कलाकारांच्या मंचाने त्यांच्या विरोधात एक तक्रार दाखल केली.

आफिया बी आणि त्यांच्या मुलांनी आसामी कलावंत बिष्णू प्रसाद राभा यांचं एक गाणं गाऊन तो व्हिडिओ अपलोड केला आणि त्यानंतर ही तक्रार दाखल करण्यात आली.

“मी हे गाणं ऐकत आणि गातच लहानाची मोठी झालीये,” त्या सांगतात. “म्हणून मग त्यांच्याप्रती आदर व्यक्त करण्यासाठी हे गाणं गावं असं मला वाटलं.”

पण सोनाइ पोरिया शिल्पी मंचच्या जितू श्रावण यांनी मात्र असा दावा केला की हे गाणं संगीताच्या दृष्टीने योग्य नव्हतं आणि आसामी लोकांच्या भावना त्यामुळे दुखावल्या गेल्या आहेत. “यापुढे आसामीचा असा अवमान करण्याचा प्रकार भविष्यात होऊ नये” म्हणून आफिया बींच्या विरोधात कारवाई करायला त्यांनी पोलिसांना सांगितलं.

आणि मग स्थानिक पोलिस आफिया खातून यांच्या दारात जाऊन पोचले. “त्यांना पाहिलं आणि आमच्या पायाखालची वाळूच सरकली,” त्या सांगतात. “आजवर आमच्या दारात पोलिस कधीच आले नव्हते.” त्यानंतर पोलिस स्टेशनच्या अनेक चकरा झाल्या. अखेर आफिया बी आणि त्यांच्या मुलांनी माफी मागितली आणि त्यांच्या समाजमाध्यमांवरून तो व्हिडिओ डिलीट केला. त्यानंतर या कलाकार मंचाने त्यांनी दाखल केलेली तक्रार मागे घेतली.

आफिया बी म्हणतात की किती तरी आसामी लोकं हिंदी गाणी गातात पण त्यांच्या विरोधात कुणी कधी तक्रारी दाखल करत नाहीत. “पण आम्ही मिया आहोत ना त्यामुळे अगदी कायद्याचा वापर करून आम्हाला आसामी गाणं गायल्याबद्दल त्रास दिला जातोय.” बंगालीभाषिक मुस्लिमांसाठी अवमानकारक म्हणून मियां हा शब्द वापरला जातो. “यापुढे आम्ही आसामीत गाणार नाही,” त्या म्हणतात. “कधीच नाही.”

असं असलं तरी आफिया बींच्या मुलांनी मात्र माइक पुन्हा एकदा हातात घेतलाय. “आमि आशामी सिंगर बोनमु एक दिन [एक दिवस मी आसामी गायक होणारच],” जहांगीर आलम म्हणतो. आपल्या आईला तिचा मान परत मिळवून देण्याबाबत तो अगदी ठाम आहे. तो म्हणतो, “मी माझ्या आईच्या वतीने आसामी गाणी गाणार आहे.”

शासनाकडून होणाऱ्या दमानाविरोधात बंगाली मुस्लिम जेव्हा केव्हा आपली सांस्कृतिक ओळख ठासून सांगण्याचा प्रयत्न करतात तेव्हा तेव्हा कडव्या आसामी राष्ट्रवादी गटांकडून कायम विरोध आणि छळ सहन करावा लागला आहे.

१० जुलै २०१९ रोजी अनेक बंगाली मुस्लिम कवींविरोधात एक खटला दाखल केला गेला. कारण त्यांनी त्यांच्या स्वतःच्या मिया भाषेमध्ये कविता लिहिल्या आणि त्याविरोधात गुवाहाटीच्या एका पत्रकाराने पोलिस स्टेशनमध्ये तक्रार दाखल केली होती. त्या वर्षी ३१ ऑगस्ट रोजी नागरिकांची राष्ट्रीय नोंदसूची प्रकाशित होणार होती आणि त्याच्या अंतिम प्रारुपावर टीका करणाऱ्या काही ओळी या कवींनी लिहिल्या होत्या.

२०२२ साली ऑक्टोबर महिन्यात आणखी एक घटना घडली. बंगाली मुसलमानांचा सांस्कृतिक वारसा जतन करणारं संग्रहालय आसाम सरकारने बंद केलं. इथल्या वस्तू केवळ त्यांच्याच इतिहासाचा भाग नाहीत असं कारण देण्यात आलं. या संग्रहालयाशी संबंधित तीन मुस्लिम पुरुषांना आसाम पोलिसांनी अटक केली. त्यांचे दहशतवादी संघटनांशी संबंध असल्याचा आरोप करून त्यांना युएपीए कायद्याखाली त्यांच्यावर गुन्हा दाखल करण्यात आला.

सूरज गोगोई आसामी समाजशास्त्रज्ञ आहेत. ते सांगतात की जातीय आसामी लोकांना असं वाटतं की केवळ इथले मूळचे लोकच आसामी गाणी गाऊ शकतात. “आफिया खातून आणि त्यांच्या समाजाकडे ‘अवैध घुसखोर’ या अंगाने पाहिलं जातं आणि त्यामुळे त्यांनी त्यांच्या कलेच्या माध्यमातून बहुसंख्यांच्या दमनाला विरोध करण्याचा प्रयत्न केला तर त्यांच्याविरोधात गुन्हे दाखल केले जातात.” गोगोई आयआयएम कोळिकोडे येथे अध्यापन करतात.

पूर्वग्रह आणि शोषणाचे फटके खाऊनसुद्धा आफिया खातून आज अनेकांसाठी आदर्श ठरल्या आहेत. आजकाल आपल्या समाजासंबंधीच्या मुद्द्यांभोवतालची गाणी गाणं त्यांनी थांबवलं असलं तरी त्यांच्या चॅनलच्या माध्यमातून वैद्यकीय किंवा शैक्षणिक कारणासाठी निधी संकलन करण्यासाठी आजही त्यांच्या किंवा आसपासच्या गावातले लोक त्यांना येऊन भेटतात.

“ज्यांना माझी गरज आहे त्यांच्यासाठी मी गाईन,” त्या म्हणतात. “किमान ज्यांना माझ्यामुळे काही मदत होईल ते मी कोण आहे हे पाहून माझ्याविरोधात तक्रार तरी करणार नाहीत.”