‘ਮੈਂ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸਾਂ’

ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਜੇ ਕਿਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਸਾਂ।" ਇੰਨਾ ਆਖ ਉਹ ਸਿੰਕ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਝੱਗ ਲੱਗੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੇ 9 ਵੱਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਹਾਊਸਿੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸੋਸਾਇਟੀ ਦੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਅਨੀਤਾ ਦੀਦੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਨਬੇੜ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਲ਼ਗੰਡਲਾ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਵਰਗੀ (ਹਾਈ-ਕਲਾਸ) ਇਲਾਕਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਲਗਭਗ 10 ਕਿ:ਮੀ ਦੂਰ ਹੈ ਜੋ ਗੁਆਂਢ ਦੇ ਸੰਗਾਰੇੱਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਟਨਚੇਰੂ ਵਿਖੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

25 ਸਾਲਾ ਅਨੀਤਾ ਰਾਠੌੜ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਬਾਡੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਵਿਖੇ ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਨਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ ਜੋ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਪਿਛਾਂਹ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਚੱਲਾਗਿੱਡਾ ਥਾਂਡਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡਣੀ ਪਈ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ਼ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।

ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਹ ਸਵੇਰੇ 4 ਵਜੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਫਿਰ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਕੱਪੜੇ ਧੋਣਾ, ਘਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਨਬੇੜ ਕੇ ਉਹ ਸਵੇਰੇ 5:30 ਵਜੇ ਬੱਸ ਫੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੰਗਾਰੇੱਡੀ ਦੇ ਲਿੰਗਮਪੱਲੀ ਇਲਾਕੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ 20 ਰੁਪਏ ਸਵਾਰੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਆਟੋ ਕਰਕੇ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਨਾਲ਼ਗੰਡਲਾ ਦੀ ਅਪਸਨਾ ਸਰੋਵਰ ਹਾਊਸਿੰਗ ਸੋਸਾਇਟੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਤੇਲੰਗਾਨਾ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 2023 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਹਾਂਲਕਸ਼ਮੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ਼ ਅਨੀਤਾ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਾਹਤ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ, ਬਾਵਜੂਦ ਇਹਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ 'ਤੇ 80 ਰੁਪਏ ਕਰੀਬ ਖਰਚ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਰੀਬ 9 ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਦਿਹਾੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 3 ਕੁ ਵਜੇ ਘਰ ਲਈ ਨਿਕਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਕਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂਕਿ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਣਾ ਸਕਣ ਤੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਨਬੇੜ ਸਕਣ।

ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਪਤੀ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਵੀ ਟਿਕਾਊ ਨੌਕਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,''ਉਹ ਕੋਈ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਰਾਇਆ ਭਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਘਰ ਦੀ ਹੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ... ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਵੰਡਾਉਂਦਾ।''

ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪਟਨਚੇਰੂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੀੜੀ ਗਲ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਓਂ-ਜਿਓਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦੇ ਹਾਂ, ਗਲ਼ੀਆਂ ਰਤਾ ਕੁ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਭੀੜ-ਭੜੱਕੇ ਨਾਲ਼ ਭਰਨ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਸਕੂਲ, ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀ, ਕੱਪੜੇ, ਖਿਡੌਣੇ ਤੇ ਮਿਠਾਈ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦਿੱਸੀਆਂ ਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੁਝ ਘਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਏ।

ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਦੇ ਇਸ ਪੱਕੇ ਮਕਾਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ 5,000 ਰੁਪਏ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਥਰੂਮ ਵੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਿੱਲ ਅੱਡ ਤੋਂ ਤਾਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਟੂਟੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪੀਣ ਵਾਲ਼ਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕੂੜੇ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ। "ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਗੱਡੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ," ਅਨੀਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 100 ਰੁਪਏ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਉਹ ਲਗਭਗ 25,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਘਰ ਦੇ ਖਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਖੱਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਦੇਖੀ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਝਾਂ ਚਰਾਉਣ ਭੇਜਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਅਨੀਤਾ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਉਦਾਸ ਹਾਸਾ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਜੇ ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਸਕੂਲ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕੌਣ ਕਰੂਗਾ, ਇੰਨਾ ਆਖ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਕਰਦੇ।"

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਮੈਂ 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਮੱਝਾਂ ਚਰਾਉਣ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਕਰਦੀ।" ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵੀਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਬੱਚੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ-ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ 10,000-12,000 ਰੁਪਏ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਗੰਨਾ ਕੱਟਣਾ ਬੜਾ ਥਕਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।"

ਅਨੀਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਅਸੀਂ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ 15-15 ਘੰਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ, ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਵੀ। ਦਾਤੀ ਨਾਲ਼ ਗੰਨਾ ਕੱਟਣ, ਪੰਡਾਂ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੇ ਖੇਤਾਂ 'ਚੋਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਤੇ ਫਿਰ ਵਿੱਚ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਦਣ ਤੱਕ ਦਾ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ।" ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਾਂਤਾ [ਗੰਨ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ] ਕੱਟਦੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਜ਼ਖਮ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਜਾਂਦੇ।"

ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਭਾਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਉਦੋਂ ਕੋਈ ਮੁੱਢਲੀ-ਸਹਾਇਤਾ ਕਿਟ ਵੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਕਿਤੇ ਜੇ ਚੀਰਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ, ਅਸੀਂ ਜ਼ਖ਼ਮ 'ਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਪਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਲੀਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ। ਟੀਕਾ-ਟੂਕਾ ਲਵਾਉਣ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉੱਠਦਾ।"

ਵੀਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਖੇਡਦਾ ਸਾਂ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੇਡਿਆਂ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਮੰਗੇ ਗਏ ਤਾਂ ਸਭ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।" ਪਰ ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ਼ਿਆ, ਅਨੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਿਆ।

ਅਨੀਤਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਹਿਜ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜਲਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ 12-13 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ 16-17 ਦੀ ਉਮਰੇ। ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸਾਂ, ਪਰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ!"

ਅਨੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਹ ਮੌਕੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ 14,000 ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਅਤੇ ਅਨੀਤਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 30,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਸਹੁਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਚ ਖਾਧਾ। ਅਨੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ 20 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਗੰਨਾ ਕੱਟਣ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਇਸ ਲਈ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਲੰਬਾਡੀ ਔਰਤ ਬੇਟਾ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਉਹਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।"

ਅਨੀਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਹਿੰਸਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਯਾਨਿ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ। "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਾਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਕੁੱਟਮਾਰ ਕਾਰਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ।"

ਅਨੀਤਾ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਲੂਕ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਮਰਦਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ... ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਮੰਗਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" ਪਤੀ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਬਿਨਾ ਅਨੀਤਾ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅਨੀਤਾ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣਖੇੜ ਤੋਂ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਬੀਦਰ ਲੈ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਅਚਾਨਕ ਸਿਰ 'ਤੇ ਆਣ ਪਏ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ਚਿਟ ਫੰਡ (ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਲ਼ ਕੇ ਪੈਸਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 5000 ਰੁਪਏ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਵਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਲ ਜਮ੍ਹਾ 1,05,000 ਰੁਪਏ ਨਾਲ਼ 15,000 ਰੁਪਏ ਵਿਆਜ ਵੀ ਮਿਲ਼ੇਗਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਨਾਲ਼ੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਸਾਨੂੰ ਪੇਸ਼ਗੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੱਕ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਪੈਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ।" ਅਨੀਤਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ,"ਗੰਨਾ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਬਹੁਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪੈਸਾ ਵੀ ਮਿਲ਼ਦਾ ਹੈ।"

ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਓਂ ਹੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਬੱਸ ਅਤੇ ਆਟੋ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੀ ਇਸ ਪੌਸ਼ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਣਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ