‘मी पोलिस अधिकारी झाले असते’

"माझ्या वडिलांनी मला शिकू दिलं असतं तर मी पोलिस अधिकारी झाले असते," चिकट भांड्यांनी भरलेल्या आणि साबणाने फेसाळलेल्या सिंककडे वळण्यापूर्वी त्या हताशपणे म्हणतात. सकाळचे ९ वाजलेत आणि त्या सोसायट्यांमधील घरांकडे धावत असतील. ज्या वसाहतीत त्या घरकामं करतात, तिथं त्या अनिता ताई म्हणून ओळखल्या जातात. घराच्या वाटेकडे निघण्याआधी त्यांना आणखी पाच घरांमध्ये जायचं आहे. त्या काम करत असलेल्या उच्चभ्रू उपनगरापासून म्हणजे वायव्य हैद्राबादमधील नल्लगंडलापासून शेजारच्या संगारेड्डी जिल्ह्यातील पटाणचेरूत त्यांच्या घरी परतण्यासाठी १० किलोमीटरचं अंतर आहे.

अनिता राठोड, वयवर्षे २५, आधीच त्या चार मुलांची आई आहेत, त्या तेलंगणातील अनुसूचित जमातीतील लंबाडी समुदायाच्या आहेत. स्थलांतरित कामगारांना आकर्षित करण्यात देशातील पहिल्या पाच शहरांमध्ये स्थान मिळवणाऱ्या हैदराबादमध्ये – तिथल्या सोसायटीजमध्ये काम करणाऱ्या अनेक स्थलांतरित कामगारांपैकी त्या एक आहेत. जास्तीच्या कामामुळे त्यांना त्यांच्या मुलांना चल्लागिद्दा तांडा या त्यांच्या मूळ गावी त्यांच्या आई-वडिलांकडे सोडावं लागलं आहे आणि त्यांच्या स्वतःच्या स्वप्नांनाही..

रोज सकाळी पहाटे ४ वाजता स्वयंपाक करत, कपडे धुवत, घर स्वच्छ करत त्यांचा दिवस सुरु होतो. सकाळी ५.३० वाजता त्या रंगा रेड्डी जिल्ह्यातील लिंगमपल्लीपाशी बस पकडतात. आणि तिथून त्या रिक्षाला २० रु. देऊन ६ वाजेपर्यंत नल्लगंडलातील सोसायटीमध्ये पोहचतात. २०२३ मध्ये सुरू झालेल्या तेलंगणा सरकारच्या महालक्ष्मी योजनेमुळे महिलांना राज्य परिवहन बसमधून मोफत प्रवास करता येतो. त्यामुळे अनिताना त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी प्रवासात करताना थोडी फार बचत व्हायला मदत होते. तरीसुद्धा प्रवासावर त्यांचा दररोज ८० रुपये खर्च होतो.

नऊ तासांनंतर, वसाहतीतली अनेक घरं स्वच्छ केल्यानंतर साधारण, ४.३० च्या सुमारास त्या परतीच्या प्रवासाला निघतात. वेळेवर पोहोचून त्या त्यांच्या कुटुंबासाठी रात्रीचा स्वयंपाक आणि घरातली इतर काम करतात.

त्यांना जितकं आठवतंय त्यावरून त्यांच्या नवऱ्याला स्थिर स्वरुपाची नोकरी नव्हती. त्या सांगतात, "तो काहीही मदत करत नाही, मग ते घराचं भाडं भरणं असो किंवा मुलं घरी आल्यावर त्यांची काळजी घेणं असो किंवा घर सांभाळणं."

आम्ही त्यांच्या मागोमाग चालत असताना त्या आमच्याशी बोलताहेत आणि पटाणचेरूत त्या जिथं राहतात, तिथल्या एका स्वच्छ, अरुंद गल्लीत त्या वळतात. मुलींसाठीचं एक मोठं जिल्हा परिषद हायस्कूल, आठवड्याचा भाजीपाला बाजार ओलांडून, शेजारी थैल्या (पिशव्या) ठेवलेली कपडे, खेळणी आणि मिठाईची दुकानं ओलांडून, मशिदीच्या मिनार ओलांडून घरांच्या शांत समूहापर्यंत जसजसं आपण पुढे जाऊ तसतसं या गल्ल्या रुंद्र होत जातात आणि तिथली लगबग वाढत जाते.

पक्क्या भिंती आणि बाथरूम असलेल्या एका खोलीच्या घरासाठी अनिता दरमहा ५,००० रुपये भाडं देतात. पाणी आणि वीजेसाठी त्यांना वेगळे पैसे द्यावे लागतात. त्यांच्या घराबाहेर एकमेव नळ आहे ज्याला दर दोन दिवसांनी एकदा पिण्याचं पाणी येतं. कधीकधी, त्यांचा नवरा काही भांडी पाण्याने भरुन ठेवतो आणि साठवतो. जवळच एका लहान शेताबाहेर कचऱ्याचा एक मोठा ढीग पडला आहे. अनिता सांगतात, की "लोक इथेच कचरा टाकतात; महिन्यातून एकदाच नगरपालिकेचा ट्रक तो कचरा उचलण्यासाठी येतो." हा कचरा उचलण्यासाठी त्या दर महिन्याला १०० रुपये खर्च करतात. दर महिन्याला त्यांना मिळणाऱ्या साधारण २५,००० रुपयांच्या मिळकतीतून दोन तृतीयांश रक्कम घर चालवण्यात जाते.

त्या म्हणतात, "लहानपणापासून काबाडकष्टाशिवाय मी काहीही पाहिलं नाही," त्यांना आठवतं की पाचवीत असताना त्यांचे वडील त्यांना म्हशी चरायला कुरणात पाठवायचे. त्यांचे धाकटे भाऊ खाजगी शाळांमध्ये शिकत राहिले, पण अनिताना मात्र शाळा सोडावी लागली. "सब चले जाते तो घर में काम कौन करते बोलके मारे मेरेकू [माझे वडील म्हणायचे, जर सगळेच शाळेत गेले तर घरात काम कोण करणारे - आणि असं म्हणताना मला मारायचे]," त्या उदास हसत तोंडावर हात धरत म्हणतात.

"मी नऊ वर्षांची होते तेव्हापासून म्हशींना चरायला घेऊन जायचे. मी म्हशींवर बसून त्यांना हाकायचे." त्यानंतर लवकरच, अनितांना ऊसतोडीच्या कामाला पाठवलं गेलं. अनितांचे धाकटे भाऊ वीणा म्हणतात, "शेतात काम करणारी पोरं महिन्या-दोन महिन्यांत १०,०००-१२,००० रुपये कमवत होती, तेवढेच.” वीणा पुढे सांगतात, की ऊसतोडणी हे कष्टाचं काम आणि धोक्याचंही. “आम्ही दिवसाला १५ तास काम करायचो, अगदी काळोख झाला तरी विळ्याने ऊस तोडायचो, मोळ्या बांधायचो. मग ऊसाच्या त्या अवजड मोळ्या घेऊन शेतातून मेन रस्त्याला चालत जायचो, ट्रकात भरायला."

अनिता त्यांचे हात-पाय दाखवत म्हणतात, “मी सांटा [उसाचे देठ] कापत असताना माझ्या हाता-पायांना चरे पडलेले असायचे.” पुढे अनितांचे भाऊ म्हणतात, “तिथं प्रथमोपचाराची पेटी नसायची. जर कुणाला कापलं, इजा झाली तर त्यावर उसाचा रस ओततात किंवा तातडीनं अंगावरच्या कपड्याचा तुकडा फाडून जखम बांधतात. इंजेक्शनही घेत नाहीत.”

वीणा सांगतात, "मला क्रिकेटर व्हायचं होतं. मी त्यात चांगला होतो आणि हैदराबादमध्ये लीगमध्येही खेळलो होतो. माझ्या वडिलांचा मला पाठिंबा होता आणि माझी निवडही झाली होती, पण त्यांनी माझ्याकडे १० लाख रुपये मागितले आणि सगळंच संपलं." पण अनिता आणि त्यांच्या तीन बहिणींच्या तुलनेत वीणा आणि त्यांचे इतर भाऊ शिक्षण घेत राहिले.

अनिता जेमतेम १२ वर्षांच्या असतानाच त्यांचं लग्न ठरलं होतं. त्या म्हणतात, “आमच्या मुलांची लग्नं लवकर होतात, १२-१३ वर्षांच्या झाल्यावर मुलींची आणि १६-१७ वर्षांचे झाल्यावर मुलांची. मला आणखी शिकायचं होतं, पण मला माझ्या वडीलधाऱ्यांचं ऐकावं लागायचं. आपण कायम आपल्या मोठ्या माणसांचं ऐकतो, नाही का? जेव्हा माझं लग्न झालं तेव्हा काय चाललंय हेही मला समजत नव्हतं!” अनिता हसत हसत म्हणतात.

अनितांना आठवतंय की त्यांच्या लग्नासाठी वडिलांनी अनितांच्या नवऱ्याला १४,००० रुपये आणि ३०,००० रुपयांचं काही सोनं आणि बाकीचे दागिने दिले होते. अनितांच्या सासरच्यांनी अनितांचं सगळं सोनं विकलं. लग्नानंतरही त्या शेतात काम करत राहिल्या. त्या सांगतात, "माझं पहिलं मूल जन्माला येऊन फक्त २० दिवस झाले होते. ऑपरेशन झालं होतं आणि मला पुन्हा ऊसतोडणीला यायला सांगितलं. मला बरीच मुलं जन्माला घालावी लागली कारण लंबाडी बाईच्या पोटी मुलगा जन्माला नाही आला तर तिचा नवरा तिला सोडून देतो."

त्या सांगतात की, बायांवरची हिंसा ही त्यांच्या समाजातली एक सामान्य बाब आहे. त्यांच्या वडिलांची त्यांच्या पहिल्या पत्नीशी आणि नंतर त्यांच्या आईशी म्हणजे दुसऱ्या पत्नीशी झालेल्या हिंसक झटापटी त्यांना आठवतात. "माझे वडील कधीकधी खूपच दारू प्यायचे. त्यांनी दोनदा लग्न केलं आणि ते त्यांच्या पहिल्या बायकोला इतके मारायचे की ती त्यांच्यापासून पळून जायची. त्यांच्या दुसऱ्या बायकोला म्हणजे माझ्या आईला ते इतकं मारायचे की तिला नीट चालता यायचं नाही." नवऱ्याच्या मदतीविना चार मुलांना वाढवणं अनितांना अवघड गेलं आहे. "तो मला एकही पैसा किंवा काहीच देत ​​नाही आणि मी जर त्याला अगदी मुलांसाठीही काही मागितलं तर मला मारायला लागतो."

अनितांच्या धाकट्या मुलीला हृदयविकाराचा त्रास आहे, तिची काळजी घेण्यासाठी काही महिन्यांपूर्वी त्यांना पैशांची गरज होती. डॉक्टरांनी सांगितलेल्या स्कॅनसाठी त्यांना तिला नारायणखेडहून कर्नाटकातील बिदरला घेऊन जावं लागलं. असा वरचा खर्च भरून काढण्यासाठीत्यांनी दर महिन्याला चिट फंडमध्ये (समुदायातील गटाने मिळून केलेली एक आर्थिक तजवीज) ५,००० रुपये गुंतवायला सुरुवात केली आहे. गटाकडून त्यांना असं समजावलं गेलं आहे की दोन वर्षांचा ठेव कालावधी संपल्यानंतर त्यांना १,०५,००० रुपये आणि १५,००० रुपये व्याज मिळू शकेल.

घरकामांपेक्षा ऊसतोडणीचं काम बरं होतं, असं त्यांना वाटतं. अनिता म्हणतात, “ते आम्हाला आगाऊ रक्कम देत असायचे, अगदी एक लाख रुपयांपेक्षा जास्त. मुलं आजारी पडल्यावर अचानक होणारा खर्च करायला ते पैसे कामी यायचे.” अनिता कधीकधी त्या कामाकडे परत जाण्याचा विचार करतात. त्या म्हणतात, “सांटा काटने में काम रहता, मगर पैसा भी रहता [ऊसतोडीमध्ये काम पुष्कळ आहे, पण पैसेही आहेत]”

क्वचित एखाद्या दिवशी, त्या त्यांच्या गावी परत जाईपर्यंत, ती सकाळची बस पकडून आणि रिक्षा करून हैद्राबादच्या उच्चभ्रू परिसरात जाणं त्या सुरूच ठेवतात - धुण्यासाठी, पुसण्यासाठी आणि स्वच्छतेसाठीचा आणखी एक मोठ्ठाला दिवस!