‘હું પોલીસ અધિકારી બની શકી હોત’

ચીકણા વાસણોથી ભરેલી અને સાબુથી ફીણ-ફીણ થતી ખાળકૂંડી (સિંક) તરફ વળતા પહેલા તેઓ અફસોસભરી ઝંખનાની લાગણી સાથે કહે છે, "મારા પિતાએ મને ભણવા દીધી હોત તો હું પોલીસ અધિકારી બની શકી હોત." સવારના 9 વાગ્યા છે અને તેઓ ઉતાવળે ગેટેડ કમ્યુનિટીના બીજા એપાર્ટમેન્ટ્સ તરફ જશે. આ કોલોનીમાં તેઓ અનિતા દીદી તરીકે ઓળખાય છે, તેઓ અહીં ઘરેલુ કામકાજ કરતા શ્રમિક તરીકે કામ કરે છે, તેઓ પોતાને ઘેર પાછા ફરવાની મુસાફરી શરૂ કરે તે પહેલાં તેમને હજી બીજા પાંચ ઘેર જવાનું છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ હૈદરાબાદમાં, જ્યાં તેઓ કામ કરે છે તે ઉચ્ચ કક્ષાના ઉપનગર નલ્લગંડલાથીનજીકના સંગારેડ્ડી જિલ્લામાં પટાન્ચેરુમાં પોતાને ઘેર પાછા ફરવા માટે તેમણે 10 કિલોમીટરની મુસાફરી કરવી પડે છે.

25 વર્ષના અનિતા રાઠોડ ચાર બાળકોના માતા છે, તેઓ તેલંગાણામાં અનુસૂચિત જનજાતિ તરીકે સૂચિબદ્ધ લંબાડી સમુદાયના છે. તેઓ હૈદરાબાદની ગેટેડ કમ્યુનિટીસમાં કાર્યરત ઘણા સ્થળાંતરિત શ્રમિકોમાંના એક છે - સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને આકર્ષવાની બાબતમાં હૈદરાબાદ શહેર દેશના ટોચના પાંચ શહેરોમાં સ્થાન ધરાવે છે. લાંબા સમય સુધી કામ કરવું પડતું હોવાને કારણે તેમને પોતાના વિસ્તૃત પરિવારને ચલ્લાગિડ્ડા થંડામાં છોડીને અને પોતાના બાળકોને પોતાના વતન મૈનેલીમાં પોતાના માતાપિતા પાસે છોડીને કામ પર જવું પડે છે, અને તેમને પોતાના સપનાઓ પણ છોડી દેવા પડે છે.

તેમનો દિવસ દરરોજ સવારે લગભગ 4 વાગ્યે રસોઈ કરવા, કપડાં ધોવા અને ઘરની સાફસફાઈ કરવાની સાથે શરૂ થાય છે. સવારે 5:30 વાગ્યે રંગા રેડ્ડી જિલ્લાના નજીકના લિંગમપલ્લી જવા માટે તેઓ બસમાં ચઢે છે. અને ત્યાંથી 20 રુપિયામાં રીક્ષા લઈને સવારે 6 વાગ્યા સુધીમાં તેઓ નલ્લગંડલામાં ગેટેડ કમ્યુનિટી સુધી પહોંચે છે. 2023 માં શરૂ કરાયેલી તેલંગાણા સરકારની મહાલક્ષ્મી યોજના હેઠળ રાજ્ય પરિવહનની બસોમાં મહિલાઓ મફત મુસાફરી કરી શકે છે, અને પરિણામે અનિતાને તેમના કામના સ્થળે જવા-આવવાના ખર્ચમાં થોડી બચત કરવામાં મદદ મળી રહે છે.

નવ કલાક પછી આ કોલોનીમાં ઘણા ઘરોમાં સાફસફાઈ કર્યા પછી લગભગ 4.30 વાગ્યે તેઓ ઘેર પાછા ફરવા નીકળે છે, તેઓ સમયસર ઘેર પહોંચીને પોતાના પરિવાર માટે રાતનું ભોજન બનાવે છે અને ઘરના બીજા કામકાજ કરે છે.

તેમના પતિ પાસે ઘણા લાંબા સમયથી કાયમી નોકરી નથી. તેઓ કહે છે, "તેઓ કંઈ કરતા કંઈ જ મદદ કરતા નથી, પછી ઘરનું ભાડું ચૂકવવાનું હોય, કે બાળકો ઘેર આવે ત્યારે તેમની સંભાળ રાખવાની હોય, કે ઘર સંભાળવાનું હોય."

પટાન્ચેરુની એક સ્વચ્છ, સાંકડી ગલી, જ્યાં તેઓ રહે છે તે ગલીના વળાંકોમાં થઈને અમે તેમની પાછળ-પાછળ જઈએ છીએ ત્યારે તેઓ અમારી સાથે વાત કરી રહ્યા છે. છોકરીઓ માટેની એક વિશાળ જિલ્લા પરિષદ હાઇસ્કૂલ, સાપ્તાહિક શાકભાજી બજાર, કપડાં, રમકડાં, મીઠાઈઓ વિગેરે વેચતી નાની રેંકડીઓ, મસ્જિદના મિનારા પસાર કરી શાંત ઘરોના એક સમૂહ સુધી પહોંચવા તમે જેમ જેમ આગળ વધો તેમ તેમ ગલીઓ પહોળી અને વ્યસ્ત થતી જાય છે.

પાકી દિવાલો અને એક બાથરૂમવાળા તેમના એક ઓરડાના ઘર માટે અનિતા મહિને 5000 રુપિયા ભાડું ચૂકવે છે. પાણી અને વીજળી માટે તેમણે વધારાના પૈસા ચૂકવવા પડે છે. તેમના ઓરડાની બહારના એક માત્ર નળમાં દર બે દિવસે એકવાર પીવાનું પાણી આવે છે. ક્યારેક તેમના પતિ થોડા વાસણોમાં પાણી ભરી રાખે છે. થોડે દૂર એક નાના ખેતરની બહાર કચરાનો મોટો ઢગલો પડેલો છે. અનિતા કહે છે, "લોકો અહીં કચરો ફેંકે છે; નગરપાલિકાની ટ્રક મહિનામાં ફક્ત એક જ વાર કચરો ઉપાડવા આવે છે." દર મહિને કચરો ઉપાડવા માટે તેઓ 100 રુપિયા ચૂકવે છે. દર મહિને તેમની કમાણીના આશરે 25000 રુપિયામાંથી બે તૃતીયાંશ ભાગ ઘર ચલાવવા પાછળ ખર્ચાય છે.

અનિતા પાંચમા ધોરણમાં હતા ત્યારે તેમના પિતાએ તેમને ખેતરોમાં ભેંસો ચરાવવા મોકલ્યા હતા તે યાદ કરતા તેઓ કહે છે, "મેં બાળપણથી જ સખત મહેનત સિવાય બીજું કંઈ જોયું નથી." તેમના નાના ભાઈઓએ ખાનગી શાળાઓમાં અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો હતો, પરંતુ તેમને અભ્યાસ છોડી દેવાની ફરજ પાડવામાં આવી હતી. હથેળીથી પોતાનું મોં ઢાંકતા, શરમાઈને હળવું હસતા તેઓ કહે છે, "સબ ચલે જાતે તો ઘર મેં કામ કૌન કરતે બોલકે મારે મેરેકુ [મારા પિતા કહેતા કે જો બધા શાળાએ જતા રહેશે તો ઘરમાં કામ કોણ કરશે - અને એમ કહેતી વખતે તેઓ મને મારતા]."

"મેં ભેંસોને ચરાવવા લઈ જવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે હું નવ વર્ષની હતી. હું તેમની પર સવારી કરતી હતી." થોડા સમય પછી તરત તેમને શેરડીના ખેતરોમાં કામ કરવા મોકલવામાં આવ્યા હતા. અનિતાના નાના ભાઈ વીણા કહે છે, "ખેતરમાં કામ કરતા બાળકો એક-બે મહિનામાં લગભગ 10000-12000 રુપિયા કમાતા હતા, બસ." તેઓ ઉમેરે છે, "શેરડી કાપવી એ અઘરું કામ છે, અને તેના પોતાના જોખમો પણ છે."

અનિતા કહે છે, "અમે દિવસના 15-15 કલાક કામ કરતા હતા, અંધારું થયા પછી પણ, અમારા દાતરડાથી શેરડી કાપતા, તેની ભારી બાંધતા. પછી અમે એ વજનદાર ભારીઓ ઊંચકીને ખેતરોથી મુખ્ય રસ્તા સુધી ચાલતા અને એ ભારીઓ ટ્રકમાં ચડાવતા." તેઓ પોતાના અંગો તરફ ઈશારો કરીને કહે છે, “હું શેરડીના સાંઠા કાપતી ત્યારે મારા હાથ અને પગ ઘાથી ભરાઈ જતા."

અનિતાના ભાઈ કહે છે, “ત્યારે કોઈ પ્રાથમિક સારવાર કીટ નહોતી. તમને કાપો પડે તો તેઓ કાં તો તેના પર શેરડીનો રસ રેડે અથવા ઝડપથી તેમના કપડાંમાંથી એક ટુકડો ફાડીને પાટો બાંધી દે. કોઈ ઇન્જેક્શન પણ નહોતા."

વીણા કહે છે, “હું ક્રિકેટર બનવા માંગતો હતો. હું સારું રમતો હતો અને હૈદરાબાદમાં લીગમાં પણ રમ્યો હતો. મારા પિતાએ મને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું, અને મારી પસંદગી પણ થઈ હતી, પરંતુ જ્યારે તેઓએ મારી પાસે 10 લાખ રુપિયા માંગ્યા ત્યારે બધું ખલાસ થઈ ગયું.” પરંતુ અનિતા અને તેની ત્રણ બહેનોથી વિપરીત વીણાએ અને તેમના ભાઈઓએ પોતાનો અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો હતો.

અનિતાના લગ્ન ગોઠવાઈ ગયા ત્યારે તેઓ માંડ 12 વર્ષના હતા. તેઓ કહે છે, "અમારામાં બાળકોના લગ્ન વહેલા કરાવી દેવાય છે, છોકરીઓ 12 -13 વર્ષની થાય ત્યારે અને છોકરાઓ 16 કે 17 વર્ષના થાય ત્યારે." તેઓ હસીને કહે છે, "મને વધુ ભણવાની ખૂબ ઈચ્છા હતી, પણ મારે મારા વડીલોની વાત માનવી પડી હતી. તમે હંમેશા તમારા વડીલોનું કહ્યું માનો છો, ખરું ને? મારા લગ્ન થયા ત્યારે શું થઈ રહ્યું છે એ હું સમજી પણ શકતી નહોતી!"

અનિતાને યાદ છે કે તેમના લગ્ન માટે તેમના પિતાએ અનિતાના પતિને 14000 રુપિયા અને 30000 રુપિયાના સોનાના અને બીજા દાગીના આપ્યા હતા. તેમના સાસરિયાઓએ તેમનું બધુ સોનું વેચી દીધું હતું. લગ્ન પછી પણ તેઓ ખેતરોમાં કામ કરતા રહ્યા હતા. તેઓ કહે છે, "મારા પહેલા બાળકને જન્મ આપ્યાના માત્ર 20 દિવસ થયા હતા, મારી શસ્ત્રક્રિયા થઈ હતી અને મને શેરડી કાપવા પાછા જવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. મારે ઘણા બાળકો પેદા કરવા પડ્યા કારણ કે લંબાડી મહિલા દીકરાને જન્મ ન આપે તો તેનો પતિ તેને છોડી દે છે."

તેઓ ઉમેરે છે કે, તેમના સમુદાયમાં મહિલાઓ વિરુદ્ધની હિંસા સામાન્ય છે. તેમને તેમના પિતાના પહેલી પત્ની સાથે અને પછી તેમની માતા, તેમની બીજી પત્ની સાથે થયેલ હિંસક ઝઘડાઓ યાદ છે. "મારા પોતાના પિતા ક્યારેક ખૂબ દારૂ પીતા. તેમણે બે વાર લગ્ન કર્યા હતા, અને તેઓ તેમની પહેલી પત્નીને એટલો બધો માર મારતા હતા કે તે તેમનાથી દૂર ભાગી ગઈ હતી. તેમની બીજી પત્ની, મારી માતાને મારા પિતા એટલો માર મારતા હતા તેના કારણે મારી માતાને ચાલવામાં પણ તકલીફ પડતી હતી."

અનિતાના પતિનું પોતાની પત્ની સાથેનું વર્તન ખાસ અલગ નથી. અનિતા કહે છે, "તેઓ મને કોઈ પૈસા કે કંઈપણ આપતા નથી અને જો હું તેમને, બાળકો માટે પણ, કંઈક લાવવાનું કહું તો મને મારવાનું શરૂ કરી દે છે." પોતાના પતિની મદદ વગર ચાર બાળકોને ઉછેરવા અનિતા માટે મુશ્કેલ સાબિત થયું છે.

થોડા મહિના પહેલા અનિતાને તેમની નાની દીકરી, જેને હૃદયની સમસ્યા છે, તેની સારસંભાળ માટે પૈસાની જરૂર હતી. ડોક્ટરે કહેલા સ્કેન કરાવવા માટે તેને નારાયણખેડથી કર્ણાટકના બિદર લઈ જવી પડતી હતી. આવા ખર્ચાઓને પહોંચી વળવા માટે તેમણે દર મહિને ચિટ ફંડ (સમુદાયના લોકોના જૂથ વચ્ચેની એક નાણાકીય વ્યવસ્થા) માં 5000 રુપિયા મૂકવાનુંશરૂ કર્યું છે. અને તેમને એવું સમજાવવામાં આવ્યું છે કે બે વર્ષનો ડિપોઝિટ સમયગાળો પૂરો થયા પછી તેઓ 105000 રુપિયા અને 15000 રુપિયા વ્યાજના કમાશે.

તેમને લાગે છે કે શેરડીનું કામ ઘરેલુ કામકાજ કરવા કરતાં સારું હતું. તેઓ કહે છે, "તેઓ અમને એક લાખ રુપિયાથી પણ વધુ રકમ એડવાન્સ આપતા હતા. જો બાળકો બીમાર પડી જાય તો અચાનક આવી પડતા ખર્ચમાં એ રકમથી મદદ મળી રહેતી હતી." અનિતા ક્યારેક એ કામ પર પાછા જવાનો વિચાર કરે છે. તેઓ કહે છે, “સાંઠા કાટને મેં કામ રહેતા, મગર પૈસા ભી રહેતા [શેરડી કાપવામાં મહેનત ઘણી છે, પણ પૈસા પણ મળે છે]."

કદાચ કોઈક દિવસ તેઓ એ કામ કરવા તેમને ગામ પાછા ફરશે, પણ ત્યાં સુધી તો તેઓ સવારની બસ અને રીક્ષામાં હૈદરાબાદના નજીકના ઉચ્ચ કક્ષાના વિસ્તારમાં જવાનું ચાલુ રાખે છે - એક વધુ દિવસ લાંબા કલાકો સુધી કપડાં ધોવા, વાસણ સાફ કરવા અને કચરા-પોતા કરવા.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક