ବମ୍ବେରୁ ବାପତୈଲସ୍ଥିତ ଘର ଫେରନ୍ତା ସମୟ

ବାଗଦୁଆର ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟର ପୁରୁଣା କୋଠା ଆଗରେ ଠିଆହୋଇ ସେ ତାଙ୍କ ଛାତ୍ର ଜୀବନ କଥା ମନେ ପକାନ୍ତି। ବାଳୁତ ବାଳକ ଭାବେ ସେ କେବେ ବି ପାଠ ପଢ଼ିବାରେ ମଜା ପାଉ ନଥିଲେ। ଗାଁର ଅନ୍ୟ ସବୁ ପିଲାଙ୍କ ପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଭୋଜନ ପାଇଁ ସେ ବାପତୈଲ ଗ୍ରାମସ୍ଥିତ ତାଙ୍କ ଘରୁ ୧. ୫ କି.ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ କଷ୍ଟକରି ଚାଲି ଚାଲି ଯାଉଥିଲେ।

“ବିଦ୍ୟାଳୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ମାଡ଼ଗୋଳ କରୁଥିଲି ଓ ପାଠ ଆଦୌ ପଢୁ ନଥିଲି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ଶିକ୍ଷକମାନେ ମତେ ବାଡ଼ାଉ ଥିଲେ। ପଞ୍ଚମ ଶ୍ରେଣୀରେ ମୁଁ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଯିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲି। ସେତେବେଳେ ମୋ ଭାବନାରେ ଥିଲା ବମ୍ବେ [ମୁମ୍ବାଇ]”, କହନ୍ତି ୨୪-ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ନବୀନ ଠାକୁର। ଏବେ (ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୪) ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ଵପ୍ନର ସହରରୁ ପରିବାରର ଏକ ବାହାଘରରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ତପନ ବ୍ଲକସ୍ଥିତ ନିଜ ଗାଁକୁ ଫେରିଛନ୍ତି। ୧୧ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ମୁମ୍ବାଇର ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକରେ ନବୀନ ଜଣେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବେ କାମ କରୁଛନ୍ତି।

“ସେ ସମୟରେ ପଡୋଶୀ ଖାରିପାଡ଼ା ଗାଁର କୃଷି ଶ୍ରମିକ କି ଦିନ ମଜୁରିଆମାନଙ୍କ ଅଧିକାଂଶ ପିଲା ପ୍ରାଥମିକ ବିଦ୍ୟାଳୟ ସ୍ତରରେ ପାଠ ପଢ଼ା ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ ଓ କାମଧନ୍ଦା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ”, ସେ କହନ୍ତି। “କିନ୍ତୁ କୌଣସି କାମଧନ୍ଦା ନଥିଲା। ଜଣେ ମାତ୍ର ଆଠ ନ’ ବର୍ଷର ବାଳକ ହେଉ କି ପଚାଶ ବର୍ଷର ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତି, ଜୀବିକା ସନ୍ଧାନରେ ସମସ୍ତେ ବାହାରକୁ ଚାଲି ଯାଉଥିଲେ। ଆମର ବା ଆଉ କ'ଣ ଚାରା ଥିଲା?”, – ଅଧିକନ୍ତୁ ନିଜକୁ ନିଜେ ‘ସ୍ଥାନାନ୍ତରଣ କାହିଁକି ହୁଏ’ ପରି ଏକ ଆଳଙ୍କାରିକ ପ୍ରତି ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରନ୍ତି ନବୀନ!

“ପିଲାବେଳୁ ନବୀନ ଭାରି ଏକଜିଦିଆ ଥିଲା। ଏତେ କମ୍‌ ବୟସରେ କୌଣସି ଦୂର ଜାଗାକୁ ସେ ଯାଉ ବୋଲି ଆମେ ଚାହୁଁ ନଥିଲୁ”, କହନ୍ତି ୪୫-ବର୍ଷୀୟା ନବୀନଙ୍କ ମା’ ଶାନ୍ତି ଠାକୁର। “କିନ୍ତୁ ସେ ମୁମ୍ବାଇ ଯିବାକୁ ପଣ କରିଥିଲା। ସେ କହିଥିଲା କି ଯେ ଯଦି ଆମେ ତାକୁ ଯିବାକୁ ନଦେବୁ, ତେବେ ଲୁଚି କି ଚାଲିଯିବ”। ବାଉଁଶ ଓ ମାଟିରେ ତିଆରି ତାଙ୍କ ଘରର ରୋଷେଇ ଘରେ ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ କଥାହେବା ବେଳେ ସେ ତାଳ ପିଠା ତିଆରି କରୁଥିଲେ।

ଭାଦ୍ରବ ମାସରେ, ଅଗଷ୍ଟ ମାସ ମଝିରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ମାସ ମଝି ସମୟରେ ଖାରିପଡ଼ାର ତାଳ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ତାଳରେ ଭରି ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ତାଳ କିଣିବାକୁ ପଇସାଟିଏ ବି ଦେବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ଜଣେ ସକାଳୁ ଚାଷ ଜମିଆଡ଼େ ବୁଲିବାକୁ ଗଲେ ଗୋଟେ କି ଦି’ଟା ତାଳ ନିଶ୍ଚୟ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଇବ। ପଲମରୁ ଉଠାଉଥିବା ଗରମ ଗରମ ପିଠା ବି ଶାନ୍ତିଙ୍କ ପାଖକୁ ‘ଛୋଟକା’ ନାଁରେ ଆସୁଥିବା ଅଭିଯୋଗର ଲହଡ଼ି ଆଗରେ ଥଣ୍ଡା ପଡ଼ିଯାଏ – ସେ ତାଙ୍କ ସବା ସାନପୁଅ ନବୀନଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ‘ଛୋଟକା’ ନାଁରେ ଡାକନ୍ତି।

“ଏବେ ବି ‘ଛୋଟକା’ ର ମୁଣ୍ଡରେ ବୁଦ୍ଧିଶୁଦ୍ଧି କିଛି ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଘରକୁ ଆସେ ସାରା ଗାଁଟା ଯାକ ବୁଲେ। ମୁଁ ଯାହା କରିବାକୁ କହିଲେ ବି ସେ ଗୋଟେ ହେଲେ କାମ କରିବନି”, ସେ ପୁଣି କହନ୍ତି।

ନମ୍ର ଦିଶୁଥିବା ନବୀନଙ୍କ ମା’ ତାଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ କରୁଥିବା ଅଭିଯୋଗଗୁଡ଼ିକର କୌଣସି ସଫେଇ ନଦେଇ ସେ କଥା କହନ୍ତି। “ମୁଁ ଗାଈମାନଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା, ପାଣି ପମ୍ପ ଚଲେଇବା ଓ ଫସଲରେ ପାଣି ଦେବା ପରି ନାନାଦି କାମ କରେ। କିନ୍ତୁ ମୋର ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଏଠି ସେଠି ବଉଳିବା ଓ ଲୋକଙ୍କ ସହ କଥା ହେବାରେ କଟେ”। ଏଥର ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ମୁନା (ମାଣିକ ଚୌଧୁରୀ) ଓ ପାକିଆ (ପ୍ରକାଶ ଚୌଧୁରୀ) ମଧ୍ୟ ବାହାଘରରେ ଯୋଗ ଦେବାକୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ଦିନାଜପୁର ଜିଲ୍ଲାସ୍ଥିତ ଗାଁକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଗାଁ ଛାଡ଼ି ମୁମ୍ବାଇକୁ ଗଲେ ସେତେବେଳେ ମୁନାକୁ ୧୨ ବର୍ଷ ଓ ପାକିଆକୁ ଆଠ ବର୍ଷ ବୟସ ହେଇଥିଲା। “ଗୋଟିଏ ଗରିବ ପରିବାର ଓ ମଦୁଆ ବାପା ଥିବାରୁ ଘରେ ଦୁଇ ଓଳି ଖାଇବାକୁ ମିଳିବ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଆମେ କେବେ ନିଶ୍ଚିତ ନଥିଲୁ। କ’ଣ ବା ଆମେ ଆଉ କରିଥାନ୍ତୁ?”, ପାକିଆ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ନବୀନଙ୍କୁ ୧୩ ବର୍ଷ ହେଇଥିଲା ଓ ସେ ମୁମ୍ବାଇରେ ଗୋଟିଏ ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ କାମ କରୁଥିବା ଗାଁର ଜଣେ ପରିଚିତ ଲୋକ ସହ ସେଠାକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଘରେ ବହୁତ ଗଣ୍ଡଗୋଳ କରୁଥିଲେ। ଏହି କିଶୋର ଦଳଟି କାମ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିନାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିବା ୩.୩୪ ପ୍ରତିଶତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେଜଣ (୨୦୧୧ ଜନଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ)।

ବିଡ଼ମ୍ବନାର କଥା ହେଲା କି ଯେ ପ୍ରାୟ ଆଠ ଦଶନ୍ଧି ପୂର୍ବେ ନବୀନଙ୍କ ଜେଜେବାପା ମଙ୍ଗଳ ଠାକୁର ଜୀବିକା ସନ୍ଧାନରେ ବିହାରରୁ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୈତୃକ ଗ୍ରାମ ସରଣ ଜିଲ୍ଲାର ବାନପୁରାରୁ ପ୍ରାୟ ୫୦୦ କି. ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ପଡୋଶୀ ରାଜ୍ୟର ଏହି ଗାଁକୁ ଆସିଥିଲେ। ଠାକୁରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ନାଇ ଜାତିର ଲୋକ, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ବିହାରରେ ଅତି ପଛୁଆ ବର୍ଗ (ଇବିସି) ଭାବେ ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗର (ଓବିସି) ଉପ-ଭାଗ ଭାବେ ପରିଗଣିତ କରାଯାଏ। ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗରେ ନାଇମାନେ (ନାପିତମାନେ) ଅନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ (ଓବିସି) ଭାବେ ପରିଚିତ। ନବୀନଙ୍କ ପରିବାର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସାର୍ଟିଫିକେଟ ଆଣି ନାହାନ୍ତି। ତେବେ ଜେଜେବାପା ମଙ୍ଗଳ ଠାକୁର ବେଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କ ଜାତି ବେଉସା କରୁଥିଲେ, ଖଣ୍ଡେ ଛୋଟ ଜମିରେ ଘରଟିଏ କରି ଖାରିପାଡ଼ାରେ ରହି ଯାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଗୋଟେ ଯୋଡ଼େ ପିଢ଼ି ପରେ ସ୍ଥିତି ବଦଳିଗଲା।

ମୋଟାମୋଟି ଜୀବିକା ପାଇଁ କୃଷି ଓ ପୁନର୍ଭବା ନଦୀରେ କିଛିଟା ମାଛ ଧରିବା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏହି ଗାଁଟିରେ ତାଙ୍କ ନାତି ଅଣନାତିଙ୍କୁ ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରାୟ କିଛି ନଥିଲା। “ଅମଳ ହେଉଥିବା (ଚାଷରୁ) ଫସଲ ଅତି କମ୍ ଥିଲା – ତେବେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଥିଲା (ଖାଲି ଆମ ନିଜ ପାଇଁ)”, କହନ୍ତି ନବୀନ। “ଓ ତେଲ କି ଲୁଣ ଆଦି ଅନ୍ୟ ଦରକାରୀ ଜିନିଷ କିଣିବା ପାଇଁ ଆମ ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଦିନ ମଜୁରି ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କାହାର ଜମିରେ କି ଘରେ ଖଟିବାକୁ ପଡୁଥିଲା। ଆମାଦେର ଗ୍ରାମେ କୋଥାଏ ଆର ଟାକା ଛିଲୋ? [ଆମ ଗାଁରେ କୋଉଠି ଆଉ ଟଙ୍କା ଥିଲା?)”

“ଗାଁ ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କ ଜମିର ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡେ ଖଣ୍ଡେ ଜମିରେ ଧାନ ଚାଷ କରୁଥିଲେ, ବଳକା ଜମିସବୁ ପଡ଼ିଆ ରହୁଥିଲା”, ସେ କହନ୍ତି। ତାହାର କାରଣ ହେଲା କି ଯେ ପୁରା ଜମିରେ ଚାଷ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ବିନିଯୋଗ ଖର୍ଚ୍ଚ ଦରକାର ତାହା ଛୋଟ ଚାଷୀମାନଙ୍କ ପାଖରେ ସେଥିପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ଟଙ୍କା ନଥିଲା। ଏପରିକି ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଯଥେଷ୍ଟ ଟଙ୍କା ନଥିଲା “ଏକଶୋ ଦିନେର କାଯ” ପାଇଁ ବା ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଯାହା‘ମନରେଗା’ (ଏମଏନଆରଇଜିଏ)ର ୧୦୦ ଦିନର କାମ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ତାହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେ କହନ୍ତି।

“ଜବ କାର୍ଡ ଥାକେଲେଓ ସରକାରୀ କାଯେ ପୋଇସାକୋରି ଅନେକ ଡେରିତେ ମେଲେ, ଗୋରିବ ମାନୁଷେର ଟାତେ ଚୋଲେ ନା [ଜବ କାର୍ଡ ଥିଲେ ବି ଶୀଘ୍ର ପାଉଣା ମିଳେ ନାହିଁ। ସରକାରୀ କାମ। ଟଙ୍କା ଆସି ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ବହୁତ ସମୟ ଲାଗେ। ଆଉ ଆମେ ଗରିବ ଲୋକ ଏତେ ଦିନ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ}। ସେଇଥି ପାଇଁ ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ବହୁତ ଅଳ୍ପ ବୟସରେ କାମ ଖୋଜିବାକୁ ଗାଁ ଛାଡ଼ି ଚାଲି ଯାଆନ୍ତି”, କହନ୍ତି ନବୀନ।

ସେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ସେ ମୁମ୍ବାଇ ଯିବେ।

ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର ମାଲଦା ଟାଉନରୁ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର କଲ୍ୟାଣ ରେଳ ଷ୍ଟେସନକୁ ଟ୍ରେନରେ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ସର୍ବପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରା ଥିଲା ଏକ ଦୁଃସ୍ଵପ୍ନଠାରୁ କିଛି କମ୍‌ ନଥିଲା। “ଆମେ ଷ୍ଟେସନ ଭିତରେ ପଶୁପଶୁ ସେମାନେ [ଟିଟିଇ – ଟ୍ରାଭେଲିଙ୍ଗ ଟିକେଟ ଏକଜାମିନର୍ସ] ଟିକେଟ ଓ ଆଧାର କାର୍ଡ ମାଗିଲେ। ଯଦି ଜଣେ ନାବାଳକ ହୋଇଥିବ ତେବେ ସେମାନେ ୫୦୦ କି ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କା, କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ମନଇଚ୍ଛା ପରିମାଣ ଦାବି କରିବେ। କୌଣସି କାରଣ ଜଣେଇବେ ନାହିଁ କି ରସିଦ ଦେବେ ନାହିଁ। ଏବଂ ଜଣେ ଯଦି ମନା କଲା ତାକୁ ଧମକାଇବେ ଓ ତେବେ ତାଙ୍କୁ ପୋଲିସ ଥାନାରେ ଅଟକ ରଖିଦେବେ। ଆମକୁ ସେମାନଙ୍କ କଥାରେ ରାଜି ହେବାକୁ ପଡ଼େ। ସେମାନେ ଆମ ମୁହଁଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଥରେ ଆଖି ବୁଲେଇ ଦେଲେ ଜାଣି ଯାଆନ୍ତି ଯେ ଆମେସବୁ କାମ କରିବାକୁ ଯାଉଛୁ”, କହନ୍ତି ନବୀନ।

“ଟ୍ରେନରେ ଥରେ ଚଢ଼ିଗଲା ପରେ ବି ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ବିହାର ଭିତର ଦେଇ ଟ୍ରେନ ଗଲାବେଳେ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତି ଷ୍ଟେସନରେ ସେହି ସମାନ କଥା ଘଟେ”, କହନ୍ତି ପାକିଆ। ଏପରିକି ଥରେ ପୋଲିସ ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ସେ ସିଟ୍‌ ତଳେ ୨୪ ଘଣ୍ଟା ଲୁଚି ରହିଥିବା କଥା ତାଙ୍କର ମନେପଡ଼େ।

କିନ୍ତୁ ନବୀନଙ୍କ ମନରେ ଯେଉଁ ଉତ୍ସାହ ଥିଲା ଏ ସବୁକିଛି ତାକୁ କୌଣସି ଭାବେ କମ୍‌ କଲା ନାହିଁ: “ମତେ ବହୁତ ଭଲ ଲାଗୁଥିଲା। ଦୁନିଆର ଉପରେ ଥିବା ପରି!”

ସହରର କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟରମାନେ ବାଳ ଶ୍ରମିକ ଆଇନର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ନବୀନ, ପାକିଆ ଓ ମୁନାଙ୍କ ଭଳି ନାବାଳକମାନଙ୍କୁ ବିରାଟ ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ ଶୋଷଣ କରିବାକୁ ଜଗି ରହିଥିଲେ। “ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ କଣ୍ଟ୍ରାକ୍ଟର ଆମକୁ ବେତନ ଦେବାକୁ ମନା କରିବ”, ପାକିଆ କହନ୍ତି। “ଏବଂ ବେଳେ ବେଳେ ସେଠାରେ ପୋଲିସ ଚଢ଼ାଉ ହୁଏ। ଆମେ ୟାଡ଼େ ସ୍ୟାଡ଼େ ଧାଇଁ ଲୁଚିଯାଉ। ଲୋକେ ଖସି ପଳାଇଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲାବେଳେ ପଡ଼ିଯାଇ ହାଡ଼ଗୋଡ଼ ଭାଙ୍ଗିବାର ମୁଁ ଦେଖିଛି”।

ସହରର ବଦଲାପୁର, କଲ୍ୟାଣ, ଦାଦର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଏକାଧିକ ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକରେ ଦିନ ଦିନର ଅବିଶ୍ରାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ କରିବା ପରେ ଶେଷକୁ ନବୀନଙ୍କ ହାତକୁ କିଛି ଟଙ୍କା ଆସିଲା। “ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ମୋ ହାତରେ ୯,୦୦୦ ଟଙ୍କା ହେଲା, ମୁଁ ଗୋଟିଏ ମୋବାଇଲ ଫୋନ୍‌ କିଣିଲି ଓ ବଳକା ଟଙ୍କା ଘରକୁ ପଠେଇଲି”, କହନ୍ତି ନବୀନ। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଗୋଟିଏ ଦଶନ୍ଧିରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ସମୟ ଦିନକୁ ଛ’ରୁ ଆଠ ଘଣ୍ଟା ଲୁହାଛଡ଼ ବାନ୍ଧିବା କାମ ଓ କିଛି ଅଧିକ ରୋଜଗାର କରିବା ପାଇଁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵ-ସମୟ [ଓଭରଟାଇମ] କାମ କରି ସେ ଦିନକୁ ପ୍ରାୟ ୧,୦୦୦ ଟଙ୍କା ରୋଜଗାର କରି ଦେଉଛନ୍ତି।

ତାଙ୍କ ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ସକାଳ ସାଢ଼େ ପାଞ୍ଚଟାରେ। “ସକାଳ ସାଢ଼େ ଆଠଟା ସୁଦ୍ଧା ରନ୍ଧାବଢ଼ା, ଖିଆପିଆ ସାରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଇଯାଉ ଓ କାମକୁ ବାହାରିଯାଉ। ଅଧିକାଂଶ ଦିନ ଆମେ ଭାତ, ସବଜି [ପରିବା ତରକାରୀ] ଓ ଡାଲ୍ [ଡାଲି] ଖାଉ”, ସେ କହନ୍ତି। ସେହି ସମାନ ଖାଦ୍ୟ ସେମାନେ ଦିନବେଳା କାମ କରୁଥିବା ଜାଗାରେ ଖାଇବାକୁ [ଲଞ୍ଚ] ସାଙ୍ଗରେ ନେଇଯାଆନ୍ତି। “ଦିନସାରା ଗଧ ଖଟଣି ଖଟିଖଟି ଯଦି ରାତିରେ ଟିକିଏ ଭଲ ଖାଇବନି ତା’ର କିଛି ମାନେ ନାହିଁ। ତାହା ହେଲା ରୁଟି ଓ କୁକୁଡ଼ା ମାଂସ, କିମ୍ବା ମଛଲି [ମାଛ] ଓ ଚାୱଲ [ଭାତ]”। ସେମାନେ ରାନ୍ଧିବା ଓ ତେଜରାତି ଜିନିଷ କିଣାକିଣି ପାଳି କରି କରନ୍ତି। ନବୀନ ତାଙ୍କର ରୁଟି ତିଆରି କରିବା ଦକ୍ଷତାକୁ ଛାତି ଫୁଲେଇ କହନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ଖୁବ କମ୍ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସହକର୍ମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣ ପିଛା ଛ’ଟାରୁ ସାତଟା ଲେଖାଏଁ ରୁଟି କରିଦେଇ ପାରନ୍ତି।

ଗୋଟିଏ ଲମ୍ବା ଦିନ ଶେଷରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଯାଇଥିବା ଛ’ରୁ ଆଠ ଜଣ ଲୋକ ଗୋଟିଏ ୧୦” x ୧୦” ସ୍ଥାନରେ ଭିଡ଼ିଭାଡ଼ି ହେଇ ଶୋଇ ଯାଆନ୍ତି ଓ ବିଶ୍ରାମ ନିଅନ୍ତି, କର୍ମ ସ୍ଥଳରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ କଷ୍ଟକର କର୍ମ ଦିବସ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପାଇଁ। “ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ ଆମେ ମୁଣ୍ଡା [ମଜବୁତ, ସିଧା କାଠପଟା], ସାରିୟା [ଲୁହାଛଡ଼], ଟିନ [ଟିଣ] ଓ ଟାରପଲିନ [ପାଲ] ଦ୍ଵାରା ନିଜ ନିଜ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ସ୍ୱଳ୍ପସ୍ଥାୟୀ କ୍ୟାବିନ ତିଆରି କରିଥାଉ”। ନବୀନ ତାଙ୍କ ଫୋନରେ ଥିବା କିଛି ଫଟୋ ଦେଖାନ୍ତି।

“ସେଠ ବା ନିର୍ମାଣକାରୀ [ବିଲଡର] କେତେକ ଅତି ଦରକାରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗାଇ ଦେବା ସହ ଟଙ୍କା ଦିଅନ୍ତି। ମଶା, ମୂଷା ଓ ମାଛି ଆମ କ୍ୟାବିନ ଭିତରେ ସବୁବେଳେ ବୁଲୁଥାନ୍ତି। ଏବଂ ସେଠି ଟଙ୍କା ଓ ମୋବାଇଲ ଫୋନ ଚୋରିଚାରୀ ବି ହୁଏ”, ସେ ଜଣାନ୍ତି। ନିର୍ମାଣକାରୀଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଇଲେକ୍ଟ୍ରିସିଟି ଓ ପାଣି ଯୋଗାଇ ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବାରମ୍ବାର ଇଲେକଟ୍ରି ଲାଇନ ଚାଲି ଯାଉଥିବା ଅଭିଯୋଗ କରନ୍ତି। “ଆମେ ଟେଣ୍ଟରେ ରହୁଥିବା ସମୁଦାୟ ୫୦-୬୦ ଜଣଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ବା ଦୁଇଟି ପାଇଖାନା ଥାଏ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ସକାଳେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା ବେଳକୁ ଭୀଷଣ ବିଶୃଙ୍ଖଳା ହୁଏ।

“ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ ଆମର ସୁରକ୍ଷା ଓ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କିଛି ନିୟମ ନଥାଏ। ଆତ୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆମ ପାଖରେ କୌଣସି ଉପକରଣ ନଥାଏ”, କହନ୍ତି ନବୀନ। କିଛି ବର୍ଷ ତଳେ ସେ ଦେଖିଛନ୍ତି ଯେ କେମିତି ଜଣେ ଶ୍ରମିକ କାମ କରୁଥିବା ବେଳେ ଉପରୁ ଗୋଟିଏ ଢାଙ୍କୁଣୀ ପଡ଼ି ସେ ମରିଯିବା ଯୋଗୁ ଯେଉଁ ପୋଲିସ କେସ୍‌ ହେଇଥିଲା ସେଥିରୁ ଠିକାଦାର ଓ ମାଲିକ କେବଳ ନିଜ ନିଜକୁ ବଞ୍ଚେଇବା ପାଇଁ କେମିତି ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଲଗେଇ ଦେଇଥିଲେ। “ମଣିଷମାନେ କେମିତି ଏତେ ହାରାମି ହୁଅନ୍ତି?” ସେଇ ଘଟଣାକୁ ମନେ ପକେଇ ନବୀନ ବିମର୍ଷ ହୁଅନ୍ତି।

କୋଭିଡ-୧୯ ମହାମାରୀ ସମୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ [ଲକଡାଉନ] ଆରମ୍ଭ ହେବାର ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ମାସ ଏହି ଯୁବକଙ୍କୁ ବହୁତ ବଡ଼ ଆଘାତ ଦେଇଥିଲା। “ତାହା ଅତି ନିର୍ମମ ଥିଲା। ନିର୍ମାଣକାରୀଙ୍କଠାରୁ ଆମକୁ କିଛି ବି ଟଙ୍କା ମିଳି ନଥିଲା। ଖାଦ୍ୟ ମିଳୁ ନଥିଲା। ଯଦି ଆମେ ଅତି ଦରକାରୀ କିଛି ଜିନିଷ ଆଣିବାକୁ ବାହାରୁଥିଲୁ ପୋଲିସ ଆମକୁ ଗୋଡ଼େଇ ଗୋଡ଼େଇ ପିଟୁଥିଲା। ପୁରା ଦୁଇମାସ ପରେ ଆମ ଗାଁର ପ୍ରାୟ ୫୦ ଜଣ ଲୋକ ଏକାଠି ୧.୫ ଲକ୍ଷ ଟଙ୍କା ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ଗୋଟିଏ ଲରିରେ ଗାଁକୁ ଫେରିଲେ”।

ଲକଡ଼ାଉନ୍ ଉଠିଯିବା ପରେ ପରେ ନବୀନ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ କାମ କରିବାକୁ ସହରକୁ ଫେରିଆସିଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ଠିକାଦାରମାନଙ୍କଠାରୁ ଟେଲିଫୋନ କଲ୍‌ ପାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଅପରିଚିତ ସହରରେ କାମ କରିବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ସେ ଦେଖିଛନ୍ତି ଯେ କେମିତି କଠିନ ପରିଶ୍ରମ କରି ରୋଜଗାର କରୁଥିବା ତାଙ୍କ ଟଙ୍କା କେମିତି ଘର ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇ ପାରିଛି। ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ପକ୍କା ଘର ତିଆରି କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, ଦୁଇଟି ଗାଈ କିଣିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜମିରେ ଗୋଟିଏ ଡିଜେଲ ପମ୍ପ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଟିକୁ ସେମାନେ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଜଳସେଚନ କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭଡ଼ାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ପକ୍ଷରୁ ଆଉ କେତେ ବିଘା ଜମି କିଣି ସେମାନଙ୍କ ଜମି ସହ ମିଶେଇଛନ୍ତି ଯାହାର ପରିମାଣ ଏବେ ସମୁଦାୟ ଛ’ ବିଘା ହେଇଯାଇଛି (ମୋଟାମୋଟି ୩.୭୨ ଏକର), ଏବଂ ସେମାନେ ଆଉ ସାତ ଏକର ଜମି ଲିଜରେ ନେଇ ସେଥିରେ ବର୍ଷକୁ ଦୁଇଥର ଧାନ ଓ ଥରେ ସୋରିଷ ଚାଷ କରୁଛନ୍ତି।

ଶାନ୍ତି ଆଉ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜମିରେ ଦିନକୁ ୪୦ ଟଙ୍କା ମଜୁରୀରେ କାମ କରୁନାହାନ୍ତି। ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ନିଜସ୍ଵ ଜମିରେ ରୋଇବା, ଘାସ ବାଛିବା, ଅମଳ କରିବା ଓ ଧାନ କେରେଇବା ପରି ସବୁ କାମ କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଶେଷକୁ ଯାହା କିଛି ଫଳଉଛନ୍ତି ସେସବୁକୁ ବିକିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୋଇଛନ୍ତି ଓ ପରିବାରର ରୋଜଗାର ବଢ଼େଇବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇଛନ୍ତି। ନବୀନଙ୍କ ବାପା ନଙ୍ଗନାରାୟଣ ଠାକୁର, ୮୫ ବର୍ଷ ବୟସରେ ତାଙ୍କ ଥରିଲା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଆଉ କଇଁଚି ଧରି ପାରୁନାହାନ୍ତି ଓ ଘରେ ରହୁଛନ୍ତି। “ମା’ ଓ ଦାଦା [ବଡ଼ ଭାଇ] ଯେତେ ସମ୍ଭବ ସଞ୍ଚୟ କରି ଯତ୍ନର ସହିତ ଏସବୁ କିଛି କରି ପାଇଛନ୍ତି”, କହନ୍ତି ନବୀନ।

ନବୀନଙ୍କ ବଡ଼ଭାଇ ୨୭-ବର୍ଷୀୟ ସୁଦାନ ତାଙ୍କ ବାପା ଜେଜେବାପାଙ୍କ ଭଳି ଜଣେ ବାରିକ ଭାବେ ଗାଁର ସାପ୍ତାହିକ ହାଟ ଓ ମେଳା ଆଦିରେ କେତେକ ଅସ୍ଥାୟୀ ସ୍ଥାନରେ ବାଳ ଓ ଦାଢ଼ି କାଟିବା କାମ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ନଈ ଆରପାରିରେ ଗୋଟିଏ ସେଲୁନ୍ କରିଛନ୍ତି ଯେଉଁଥିରୁ ତାଙ୍କର ନିୟମିତ ରୋଜଗାର ହେଉଛି। “ମୁଁ ଦିନକୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା ଆୟ କରିଦେଉଛି। ଯଦି ବାହାଘର କି ମୃତିକିୟା ପଡ଼େ, ତେବେ ଟିକେ ଅଧିକ ଆୟ ହୁଏ”, ସାଇକେଲରେ କାମ କରିବାକୁ ବାହାରି ଯାଉଥିବା ବେଳେ ସେ ଆମକୁ କହନ୍ତି।

ଗୋଟିଏ ଦଶନ୍ଧି ତଳେ ସୁଦାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁମ୍ବାଇ ନେବାକୁ ନବୀନ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଖୁବ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ମୋହଭଙ୍ଗ ହୋଇଗଲା ଓ ତିନି ମାସ ଭିତରେ ସେ ଗାଁକୁ ଫେରି ଆସିଲେ। “ଆମ ପରିବାର ମଧ୍ୟ ଚାହେଁ ଛୋଟକା ବି କିଛି କୌଶଳ ଶିଖୁ। ‘ବଡକା [ବଡ଼ ଭାଇ] ଭଳି ଗାଁରେ ରହୁ’ ବୋଲି ସେମାନେ କହୁଛନ୍ତି”। ସୁଦାନ କହିଲା ବେଳେ ଗର୍ବରେ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ତେଜୀୟାନ ଦିଶୁଥାଏ। ନବୀନ କିନ୍ତୁ ସେଥିରେ ରାଜି ନୁହନ୍ତି। ଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି।

“ଅନ୍ତତଃ ବର୍ତ୍ତମାନ କେତୋଟି କଥା ବଦଳିଛି”, ଦିଶୁଥିବା ରାସ୍ତା ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ଏକଦା ବାହାରି ଯାଇଥିଲେ ତା’ର ଉନ୍ନତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ସେ କହନ୍ତି। “ଗାଁରେ କଷ୍ଟ କମିଛି। ଗାଁର ଏକାଧିକ ଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ବାହାରକୁ ଯାଇ କାମ କରୁଛନ୍ତି ଓ ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥାରେ ଉନ୍ନତି ଆସିଛି”, ନବୀନ କହନ୍ତି। “ସେମାନେ ଘରକୁ ଟଙ୍କା ପଠେଇ ପାରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯଦି ବାହାରକୁ ଯାଇ ନଥାନ୍ତେ, ଆମ ଲୋକେ ଆଗ ପରି ଅଭାବ ଓ ଉପାସରେ ରହୁଥାନ୍ତେ। ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଦୁଇ ଓଳି ଖାଇବା ବାବଦରେ ନିଶ୍ଚିତ ନଥିଲେ”।

“ସେତେବେଳେ ଗାଁ ଲୋକେ ଯାହା କିଛି ଅଳ୍ପ ରୋଜଗାର କରୁଥିଲେ ତାକୁ ମଦ ପିଇ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିଦେଉଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଟଙ୍କା ସଞ୍ଚୟ କରିବାକୁ, ବ୍ୟାଙ୍କରେ ଆକାଉଣ୍ଟ ଖୋଲିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି”, ସେ କହନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସପକ୍ଷରେ ପକିଆ କହନ୍ତି, “ଆମ ବାପାମାନେ ଆମର ଠିକ୍‌ ଯତ୍ନ ନେଲେନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ନିଶା ସେମାନଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲା। ଆମେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ସହୁଛୁ, ତେବେ ଯାଇ ଆମ ପିଲାମାନେ କଷ୍ଟ ପାଇବେ ନାହିଁ। ତେବେ ଯାଇ ସେମାନେ କାମ କରିବାକୁ ଘର ଛାଡ଼ି ଯିବେ ନାହିଁ”।

ଏବଂ ସେଇଥି ପାଇଁ ନବୀନ ଓ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ତାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କ ବାହାଘର ପରେ ମୁମ୍ବାଇକୁ ଫେରିଯିବେ।

କିନ୍ତୁ ଏବେ ଯାହା ଲାଗେ ନବୀନ ପୂର୍ବ ଅପେକ୍ଷା ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଅଧିକ ଲୋଡ଼ନ୍ତି। “ଦେହ ଖରାପ ଥିଲା ବେଳେ ଆମେ ଗୋଟିଏ କୋଣରେ ପଡ଼ିରହି କଷ୍ଟ ପାଉ। ଯଦି କିଛି ହୁଏ [ସେଠାରେ] କେହି କେବେ କିଛି ଜାଣିବେ ନାହିଁ”, କହନ୍ତି ନବୀନ। ତାଙ୍କ ଗାଁର ଭୀମ ଚୌଧୁରୀ ବୋଲି ଆଉଜଣେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ସହକର୍ମୀ ଶ୍ରମିକଙ୍କ କଷ୍ଟ ତାଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଘାରେ। “ସେ ଘରେ ବାବା, ମା’ ଓ ଅନ୍ତଃସତ୍ତ୍ଵା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁମ୍ବାଇକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ତା’ର ଦେହ ଖରାପ ହେଲା ଓ ସେ ମରିଗଲା। ପରିବାରର ଲୋକେ ତାକୁ ଶେଷ ଥର ପାଇଁ ବି ଦେଖିବାକୁ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ଗାଁର ତାଙ୍କ ସହକର୍ମୀମାନେ ସହରରେ ତାଙ୍କର ଶେଷକୃତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ”।

ତା’ପରେ ନବୀନ ନିଜେ ଯେମିତି ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ ଦୁର୍ଘଟଣାରୁ ଅଳ୍ପକେ ବଞ୍ଚିଗଲେ। “ହଠାତ୍‌ କାମ ଚାଲିଥିବା ନିର୍ମାଣ ସ୍ଥଳରେ ବାର ମହଲାରୁ ଗୋଟିଏ ଲୁହା ଢାଙ୍କୁଣୀ ତଳକୁ ଖସିଲା ଓ ସେ କାମ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ମାତ୍ର ଦୁଇ ମିଟର ଦୂରରେ ପଡ଼ିଲା। ଆମ କାହାର ବି ହେଲମେଟ କି ସୁରକ୍ଷା ବେଲ୍ଟ ନଥିଲା”, ଏହି ରିପୋର୍ଟରକୁ ଫୋନରେ ସେକଥା ନବୀନ କହୁଥିଲା ବେଳେ ଭୟ ଓ ଶଙ୍କାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ଵର ଥରି ଉଠୁଥିଲା।

ଠିକ ତା’ର ପର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ସ୍ଵର ଦୃଢ଼ ଓ ନିଶ୍ଚିତ ଶୁଭିଲା। “ମୋର ପଇସା କି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ। ମୁଁ ଆମ ଘର ଲୋକଙ୍କୁ ଜଣେଇ ଦେଇଛି। ଯଦି ମତେ ଘରକୁ ଯାଇ ମଳ ସଫା କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ମୁଁ କରିବି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏଇ କାମ କରିବାକୁ ଆଉ ମୁମ୍ବାଇ ଆସିବିନି...”

ଫେବୃୟାରୀ ୨୦୨୫ରେ ନବୀନ ବାପତୈଲକୁ ଫେରି ଆସିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ସହ ଚାଷ ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କ ଜମିରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ଓ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଗାଁ ଆଖପାଖରେ ଗୋଟିଏ ଟୋଟୋ (ବ୍ୟାଟେରି ଚାଳିତ ରିକ୍ସା) ଚଲାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କର କୌଳିକ ବୃତ୍ତି ଶିଖାଉଛନ୍ତି। ନବୀନ ଗୋଟିଏ ସେଲୁନ୍ ପାଇଁ ଚେୟାର କିଣି ସାରିଲେଣି।

“ହଁ, ମୁମ୍ବାଇରେ ଲୋକେ ଆମକୁ ଆଉ ଠକି ପାରିବେନି, କିନ୍ତୁ ଆମ ଜୀବନ – ଆମ ଗାଁ ବାହାରେ – ମୂଲ୍ୟହୀନ”, ସେ କହନ୍ତି।

ଛୋଟକା ଆଉ ମୁମ୍ବାଇ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।

ଏହି ଲେଖାଟି ପ୍ରଥମେ ବାଂଲା ଭାଷାରେ ରିପୋର୍ଟ ହୋଇଥିଲା।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍