आता तो स्वप्ननगरीत परत जाणार नाही

बागद्वार प्राथमिक शाळेच्या जुन्या इमारतीसमोर उभ्या असलेल्या नवीनला त्याचे शाळेतले दिवस आठवले. लहानपणी त्याला अभ्यास कधीच आवडला नाही. मध्यान्ह भोजन मिळायचं म्हणून तो या शाळेत येण्यासाठी गावातल्या इतर मुलांप्रमाणेच बाप्तिल गावापासून दीड किलोमीटर अंतराचा प्रवास करायचा.

“मी शाळेत प्रत्येकाशी भांडायचो आणि मला अभ्यास करायला अजिबात आवडायचं नाही. शिक्षकांचा रोजचा मार ठरलेलाच. मी पाचवीत असतानाच शाळा सोडली. तेव्हा मला मुंबईला जायची खूप हौस होती”, २४ वर्षांचा नवीन ठाकूर सांगत होता. सध्या तो त्याच्या स्वप्नातल्या शहरातून एका नातेवाईकाच्या लग्नानिमित्त तपन ब्लॉकमधल्या त्याच्या गावी परतलाय. तो ११ वर्षांहून जास्त काळ मुंबईतल्या बांधकाम साइटवर रोजंदारीवर काम करतोय.

“खारीपाडा भागातल्या शेतमजूर आणि रोजंदारीवर काम करणाऱ्या मजूरांची मुलं प्राथमिक शाळेतच शिक्षण थांबवून कामं शोधायची,” तो सांगतो. “पण तिथे काहीच काम नसायचं. आठ-नऊ वर्षांची मुलं असो वा पन्नाशीतली माणसं ते सर्वजण पोटापाण्याचा प्रश्न सोडवायचा बाहेर पडायचे. आम्हाला पर्याय तरी काय होता?”, नवीननं प्रतिप्रश्न केला.

“नवीन लहानपणापासूनच खूप हट्टी होता. त्यांनं लहान वयात कुठे दूर गावी जाऊ नये असंच आम्हाला वाटायचं,” त्याची ४५ वर्षीय आई शांती ठाकूर म्हणते. “पण त्याला मुंबईला जायचंच होतं. आम्ही त्याला जाऊ दिलं नाही तर तो पळून जाईल अशी जणू धमकीच त्यानं आम्हाला दिली होती.” आम्ही तिच्याशी बोलत असताना ती त्यांच्या बांबू आणि मातीच्या घरातल्या छोट्याशा स्वयंपाकघरात ती ताडगोळ्यांपासून तयार केला जाणारा गोड पदार्थ तयार करत होती.

भाद्रपदाच्या महिन्यात, साधारण ऑगस्टच्या मध्यापासून ते सप्टेंबरच्या मध्यापर्यंतच्या हंगामात खारीपाडातील ताडगोळ्याची झाडं फळांनी भरलेली असतात. इथे ताडगोळे विकत घ्यावी लागत नाही. कारण सकाळी शेतात जाताना एक-दोन ताडगोळे जमिनीवर पडलेले दिसतात. शांती तिचा धाकटा लेक नवीनविषयी तक्रारीचा सूर कमी करत त्याला प्रेमानं छोटका असा आवाज देऊन तव्यावरून उतरवलेला गरमगरम गोड पदार्थ खायला देते.

छोटक्याचं आता घरात लक्षच लागणार नाही. तो घरी आला की गावात फिरत राहतो. मी त्याला काही काम सांगितलं तरीही ते तो करणार नाही, ती पुढे म्हणते.

नवीन शांतपणे त्याच्या आईकडे बघतो आणि म्हणतो, “मी दोन गायींची काळजी घेतो, पाण्याचा पंप चालू करतो आणि पिकांना पाणी द्यायचं काम करतो. पण माझा बराच दिवस गावात इकडेतिकडे फिरण्यात आणि मित्रांशी गप्पा मारण्यात जातो.” त्याचे मित्र मुन्ना (माणिक चौधरी) आणि पाकिया (प्रकाश चौधरी) हेही लग्नासाठी म्हणून पश्चिम बंगालच्या दक्षिण दिनाजपूर जिल्ह्यातल्या या गावात आले आहेत.

मुन्ना १२ वर्षांचा आणि पाकिया ८ वर्षांचा होता जेव्हा त्यांनी गाव सोडून मुंबईची वाट धरली. “घरची गरिबी आणि दारूडा बाप अशा परिस्थितीत आम्हाला दोन वेळच जेवण मिळेल की नाही याचीही खात्री नव्हती. आम्ही आणखी काय करायला हवं होतं?” पाकियानं विचारलं. १३ वर्षांच्या नवीननंही मुंबईला जाण्याचा हट्ट धरला. मुंबईमध्ये एका बांधकाम साइटवर काम करणाऱ्या ओळखीतल्या व्यक्तीबरोबर त्याला मुंबईत जायचं होतं. २०११ च्या जनगणनेनुसार दक्षिण दिनाजपूर जिल्ह्यात कामाच्या शोधात गाव सोडणाऱ्या ३.६४ टक्के लोकांमध्ये तरुणाचं प्रमाण जास्त आहे.

विरोधाभास म्हणजे सुमारे आठ दशकांपूर्वी नवीनचे आजोबा मंगल ठाकूर कामाच्या शोधात बिहारहून पश्चिम बंगालमध्ये आले होते. ते सारण जिल्ह्यातलं मूळ गाव बनपुरा येथून सुमारे ५०० किलोमीटर दूर या राज्यात स्थलांतरित झाले. ठाकूर हे न्हावी समाजाचे आहेत, ज्यांना बिहारमध्ये अत्यंत मागासवर्गीय (इबीसी) म्हणून सूचीबद्ध केले गेले होते, जो इतर मागासवर्गीय (ओबीसी) अंतर्गत येणारा उपवर्ग आहे. पश्चिम बंगालमध्ये न्हावी (नापित) ओबीसी म्हणून गणले जातात. नवीनच्या कुटुंबाने मात्र अजून हे प्रमाणपत्र घेतलं नाही. पण आजोबा मंगल ठाकूर बंगालमध्ये त्यांचा मूळ व्यवसाय करत होते, ते खारीपाडा इथं स्थायिक झाले आणि तिथंच छोटंसं घर बांधलं. पण एक-दोन पिढ्यांनंतर परिस्थिती बदलली.

पुनर्भाबा नदीवरील शेती आणि मासेमारीच्या कामांवर मुख्यतः अवलंबून असलेल्या या गावात त्यांच्याकडे नातवंडांना देण्यासाठी फारसं काही नव्हतं. “शेतीतून मिळणारं उत्पन्न कमी होतं, आमच्यासाठी पुरेसं होतं,” नवीन सांगतो. “आणि तेल किंवा मीठ हे किराणा सामान खरेदी करण्यासाठी, माझ्या घरच्यांना शेतात किंवा इतरांच्या घरी रोजंदारीवर काम करावं लागायचं. आमदेर ग्रामे कोठे अर तका छिलो? (आमच्या गावात फारसा पैसा नव्हता, तुम्हाला दिसतंच आहे)”

“गावकरी त्यांच्या शेतात छोट्या भागात भात लावायचे, तर बाकीची शेती पडीक असायची,” तो म्हणतो. कारण लहान शेतकऱ्यांकडे संपूर्ण जमीन लागवडीसाठी लागणाऱ्या खर्चासाठी पुरेसे पैसे नसायचे. १०० दिवसांच्या मनरेगा योजनेमध्येही पुरेसे पैसे मिळत नव्हते.

“आमच्याकडे जॉब कार्ड असल्यानं पैसे लवकर मिळत नाहीत. हे सरकारी काम आहे म्हणून पैसे पोहोचायला बराच वेळ लागतो. आता अशावेळी आम्ही गरीब लोक वाट पाहण्याव्यतिरिक्त काहीच करू शकत नाही. म्हणूनच गावतले बहुतेक लोक कामाच्या शोधात लहान वयातच गाव सोडून बाहेर पडले,” असं नवीन म्हणतो.

तोही यासाठीच गाव सोडून मुंबईला गेला होता.

पश्चिम बंगालच्या मालदाह शहरापासून ते महाराष्ट्रातल्या कल्याण रेल्वे स्थानकापर्यंतचा लांबच्या पल्ल्याचा त्याचा पहिला प्रवास एका दुः स्वप्नापेक्षा कमी नव्हता. “आम्ही स्टेशनमध्ये शिरताच टीसीने तिकिट आणि आधार कार्ड दाखवायला सांगितलं. जर कुणी अल्पवयीन असेल तर ते ५०० किंवा १००० रुपये मागतात. ते तुम्हाला काहीच सांगत नाही, पैसे दिल्याची पावतीही देत नाहीत आणि जर तुम्ही नकार दिला तर ते धमकवतात आणि पोलिस स्टेशनमध्ये थांबवून ठेवतात. आमच्याकडे पर्याय नसतो. आमच्या चेहऱ्यावर नजर टाकली की त्यांना कळतं की आम्ही कामावर जातो,” नवीन सांगतो.

“आणि ट्रेनमध्ये चढल्यानंतर पोलिसांचा त्रास होतो. बिहारमधून ट्रेन जात असताना प्रत्येक स्टेशनवर हीच गत असते,” पाकिया म्हणतो. पोलिसांच्या त्रासापासून वाचण्यासाठी २४ तासांहून अधिक काळ बर्थखाली लपून राहिल्याचा प्रसंग त्याला आठवला.

पण यातली कुठलीच गोष्ट नवीनचा उत्साह कमी करू शकली नाही, “मला खूप छान वाटायचं! जगावेगळं काहीतरी!”

शहरातले कंत्राटदार बालकामगार कायद्यांचे उल्लंघन करून मोठ्या बांधकामाच्या ठिकाणी नवीन, पाकिया आणि मुन्नासारख्या अल्पवयीन मुलांची जणू वाटत पहात असतात. “बऱ्याचदा कंत्राटदार आम्हाला पैसे देण्यास नकार द्यायचे,” पाकिया म्हणतो. “आणि मग कधीकधी तिथं पोलिसांचे छापे पडायचे. लपण्यासाठी आम्ही इकडे तिकडे पळायचो. माझ्यासमोर कितीतरी लोक पळून जाण्याच्या प्रयत्नात पडले आणि त्यांना गंभीर दुखापत झाल्याचं मी पाहिलंय.”

बदलापूर, कल्याण, दादर आणि इतर ठिकाणी विविध बांधकाम साइटवर अनेक दिवस राबल्यानंतर शेवटी नवीनला मजूरी मिळाली. “पहिल्यांदा माझ्या हातात ९,००० रुपये आले, मी एक मोबाइल विकत घेतला आणि उरलेले पैसे घरी पाठवले,” नवीन सांगतो. आता मी दिवसाला सहा ते आठ तास लोखंडी सळया बांधून आणि थोडे जास्त पैसे कमवण्यासाठी ओव्हरटाइम करून तो दिवसाला जवळपास १,००० रुपये कमवू शकतो.

त्याचा दिवस पहाटे ५.३० वाजता सुरू होतो. “सकाळी ८.३० वाजता आम्ही स्वयंपाक, बाकीची तयारी, नाश्ता करून तयार असतो आणि कामावर जातो. कितीतरी वेळा आम्ही भात, पातळ भाजी आणि डाळ खातो,” तो म्हणतो. कामाच्या ठिकाणी दुपारचं जेवण म्हणून तेच डब्ब्यात बांधून नेतो. दिवसभर ढोर काम केल्यानंतर रात्री जर आम्हाला चांगलं जेवण मिळालं नाही त्रास होतो. रात्रीच्या जेवणात आम्ही रोटी आणि चिकन किंवा मासे आणि भाताला प्राधान्य देतो.” आम्ही आळीपाळीने स्वयंपाक करतो आणि किराणा सामान विकत आणतो. नवीनला रोटी छान बनवता येते आणि त्याला त्याचं कौतुकही वाटतं. तो त्याच्या साथीदारासाठी काही मिनिटातच सहा ते सात रोट्या बनू शकतो, तो सांगतो.

खूप काम करून थकल्यानंतर दिवसाच्या शेवटी सहा ते आठ लोक १० x १० फुटांच्या एका लहानशा खोलीत येतात आणि दुसऱ्या दिवशी पुन्हा कामावर जाण्या झोपी जातात. “आम्ही बांधकामाच्या ठिकाणी मुंडा (टणक, सरळ लाकूड), सारिया (लोखंडी सळया), पत्रा, ताडपत्री वापरून आमची छोटी खोली बनवतो,” नवीनने त्याच्या फोनमध्ये काही फोटो दाखवले.

“शेठ किंवा बिल्डर ठराविक वस्तू आणि पैसे देतात. आमच्या खोलीमध्ये डास, माशा आणि उंदीर नेहमी शिरतात. कितीतरी वेळा पैसे, मोबाइल चोरीला गेलेत,” तो पुढे म्हणतो. बिल्डर वीज आणि पाणी पुरवतो पण कामगारांना कायम लोडशेडिंगला तोंड द्यावं लागतं. “तंबुमध्ये राहणाऱ्या ५० ते ६० कामगारांसाठी आमच्याकडे एक-दोनच बाथरुम आहेत. त्यामुळे आम्ही कामावर जाण्यासाठी तयार होतो तेव्हा सकाळी खूप गोंधळ उडतो.”

कामाच्या ठिकाणी कोणतेच कायदे आमच्या सुरक्षेची आणि आरोग्याची खात्री देत नाही. आमच्याकडे कोणतीच संरक्षणात्मक उपकरणं नसतात, नवीन सांगतो. काही वर्षांपूर्वी एका मजूराच्या अंगावर जड झाकण पडलं. त्याचा जागीच मृत्यू झाला, तेव्हा कंत्राटदार आणि मालकाने स्वतःचा बचाव करण्यासाठी आणि पोलिसांच्या कारवाईपासून वाचण्यासाठी त्यांच्या बळाचा वापर करून ते प्रकरण दाबलं. “माणसं इतकी निर्दयी कशी असू शकतात?” नवीनला हा प्रसंग आठवला तेव्हा त्याच्या चेहऱ्यावर दुःखाचे भाव होते.

कोविड-१९ महामारीमध्ये लॉकडाउनच्या वेळी पहिले दोन महिने या तरुणासाठी जास्तच कठीण होते. “ते दिवस भयानक होते. आम्हाला बिल्डरकडून थोडेफार पैसे मिळाले. अन्नपाण्याची तर भ्रांत होती. आम्ही जर काही वस्तू घ्यायला बाहेर पडलो तर, पोलिस आम्हाला लाढ्या घेऊन हाकलून लावायचे. तब्बल दोन महिन्यानंतर आमच्या गावातल्या ५० लोकांनी एकत्र येऊन १.४ लाख रुपये जमा करू एक ट्रक बूक केला आणि आम्ही सगळे गावी परतलो.”

लॉकडाउन उठताच नवीन आणि त्याचे मित्र शहरात कामावर परतले आणि त्यांना कंत्राटदारांकडून फोन येऊ लागले. त्यांना परक्या शहरात काम करण्याशिवाय पर्याय नव्हता. त्याने आपल्या कष्टाच्या कमाईने घरातली परिस्थिती सुधारताना पाहिलंय. आता त्यानं पक्क घर बांधायला सुरुवात केलीये. दोन गायी खरेदी केल्या आणि शेतात एक डिझेल पंप उभारला. हा पंप ते बरेचदा इतरांना सिंचनासाठी भाड्याने देतात. या कुटुंबानं काही बिघे जमीन अजून विकत घेतलीये ज्यामुळे आता ती सहा बिघे म्हणजे सुमारे ३.७२ एकर झाली आहे. त्यांनी वर्षातून दोनवेळा भात आणि वर्षातून एकदा मोहरी लावण्यासाठी वाट्यानं सात एकर जमीन घेतलीये.

शांती आता दुसऱ्याच्या शेतात ४० रुपये रोजानं कामाला जात नाही. ती कुटुंबाच्या मालकीच्या जमिनीवर लागवड करते, तण काढते, कापणी करते आणि भात काढते. शेवटी ते काही पिकवतात ते विकून त्यांच्या उत्पन्नात भर घालू शकतात. नवीनचे वडील नंगनारायण ठाकूर, आता ८५ वर्षांचे आहेत, त्यांना आता थरथरत्या हातानं कात्री पकडता येत नाही म्हणून ते घरीच राहतात. “आई आणि दादाने जमेल तेवढी बचत करून हे उभं केलं,” नवीन सांगतो.

नवीनचा मोठा भाऊ,२७ वर्षीय सुदान, त्यांच्या वडिलांप्रमाणेच गावातल्या आठवडे बाजार किंवा जत्रेमध्ये केस कापण्याचं किंवा दाढी करण्याचं काम करतो. त्याने नदीच्या पलीकडे एक हेअर सलूनही सुरू केलंय ज्यामुळे त्याचा स्थिर उत्पन्न मिळतं. “मी दिवसाला ५०० रुपये कमवतो. लग्न किंवा अंत्यसंस्कार असेल तेव्हा जास्त पैसे मिळतात,” तो त्याच्या सायकलवरून कामावर जात असताना आम्हाला सांगत होता.

दहा वर्षांपूर्वी नवीनने सुदानला मुंबईला घेऊन जाण्याचा प्रयत्नही केला. पण त्याला तिथं करमलं नाही आणि तो तीन महिन्यातच गावी परतला. “छोट्याने हे काम शिकावं अशी आमची सगळ्यांचीच इच्छा आहे. त्याने त्याच्या दादासारखं गावातच राहायला पाहिले,” असं ते म्हणतात. सुदान बोलत असताना त्याचा चेहरा अभिमानाने उजळला. नवीनला मात्र अजूनही हे पटत नाहीये.

त्याने आणि त्याच्या मित्रांनी निवडलेल्या वाटेविषयी बोलताना तो म्हणतो, “आता काही गोष्टी बदलल्या आहेत, गावातला त्रास कमी झाला आहे. बरेचसे गावकरी बाहेरच्या राज्यात काम करत असल्यानं चांगलं जीवन जगतायत.ते आता घरी पैसे पाठवतात. जर ते बाहेर गेले नसते तर आमचे लोक पूर्वीसारखेच गरिबीत आणि उपासमारीने जगले असते. पूर्वी त्यांना दोन वेळचं जेवणही मिळत नव्हतं”

“तेव्हा गावकरी काम करायचे आणि त्यातले थोडे पैसे दारु पिण्यावर खर्च करायचे. आता पैशांची बचत, बँक खाते असण्याची जाणीव लोकांना झालीये,” तो म्हणतो. पाकिया स्वतःचं कौतुक करत बोलतो, आमच्या वडिलांना काही काळजी नव्हती. त्यांच्या व्यसनानं खूप नुकसान केलं. आम्ही आता आमच्या मुलांना काही त्रास होऊ नये म्हणून हा सर्व त्रास सहन करतोय. जेणेकरून त्यांना लहान वयात काम करावं लागू नये.”

आणि म्हणूनच नवीन आणि त्याचे मित्र त्याच्या नातेवाईकाच्या लग्नानंतर मुंबईला परततील.

पण नवीनला आता त्याच्या कुटुंबाची पूर्वीपेक्षा जास्त आठवत येते. “आजारपणात आम्ही एका कोपऱ्यात पडून असतो. तिथे काही झालं तर कोणाला काही कळणारही नाही,” नवीन म्हणतो. त्याच्याच गावातला मित्र स्थलांतरित कामगार भीम चौधरीच्या दुर्दशेने तो पछाडला आहे. “तो त्याचे आई-वडील आणि गर्भवती पत्नीला सोडून एकटाच मुंबईला गेला होता. तो तिथे आजारी पडला आणि तिथेच त्याच्या मृत्यू झाला. घरातल्यांना त्याला शेवटचं भेटताही आलं नाही. गावातल्या त्याच्या सहकाऱ्यांनीच त्याच्यावर मुंबईमध्ये अंत्यसंस्कार केले.”

एक दिवस बांधकामाच्या साइटवर नवीन स्वतः थोडक्यात वाचला. “मी काम करत असलेल्या जागेपासून फक्त दोन मीटर अंतरावर, बांधकाम सुरू असलेल्या इमारतीच्या बाराव्या मजल्यावरून एक मोठं लोखंडी झाकण खाली पडलं. आमच्यापैकी कुणाकडेच हेल्मेट किंवा सेफ्टी बेल्ट नव्हता,” या पत्रकाराशी बोलताना नवीनचा भीतीने थरथरत होता.

पण पुढच्या क्षणी तो ठाम आणि निर्णायक वाटला. “मला पैशांची किंवा दुसऱ्या गोष्टींची गरज नाहीये. मी माझ्या घरच्यांना सांगितलंय, मला घरी कुठलंही काम करावं लागलं तर मी ते करेल, पण मी या कामासाठी कधीही मुंबईला परत जाणार नाही.

नवीन फेब्रुवारी २०२५ मध्ये बाप्तिलला परतला. तो शेतीच्या हंगामात त्याच्या कुटुंबासह त्यांच्या शेतात काम करतो आणि इतर वेळी गावात टोटो (बॅटरीवर चालणारी रिक्षा) चालवतो. त्याचा भाऊ त्याला त्यांच्या कौटुंबिक व्यवसायात तयार करतोय. नवीनने आधीच सलून खूर्ची विकत घेतलीये.

“हा, मुंबईत लोक आता आम्हाला फसवू शकत नाहीत, पण, आमच्या गावाबाहेर आमच्या जीवनाची किंमत नाही,” तो म्हणतो.

छोटका आता मुंबईला जायचं नाही म्हणतो.

ही कथा मूळ बंगाली भाषेत प्रसिद्ध झाली होती.

अनुवाद : अश्विनी पाटील