બોમ્બેથી બાપતૈલ: ઘર વાપસીની વાત

બાગદુઆર પ્રાથમિક શાળાની જૂની ઇમારત સામે ઊભા રહીને તેઓ પોતાના શાળાના દિવસોને યાદ કરે છે. નાનપણમાં તેમને ભણવામાં જરાય મજા નહોતી આવતી. ગામનાં બીજાં ઘણાં બાળકોની જેમ, મધ્યાહ્ન ભોજન મેળવવાની ઇચ્છા જ તેમને બાપતૈલ ગામમાં આવેલા તેમના ઘરથી આ શાળા સુધીનું 1.5 કિલોમીટરનું મુશ્કેલ અંતર કાપવા માટે મજબૂર કરતી હતી.

24 વર્ષીય નવીન ઠાકુર કહે છે, “હું શાળામાં બધાં સાથે લડતો-ઝઘડતો રહેતો અને પાઠ તો બિલકુલ શીખતો જ નહીં. શિક્ષકો રોજ મને મારતા. મેં પાંચમા ધોરણમાં શાળા છોડી દીધી હતી. તે સમયે, મારા મગજમાં ફક્ત બોમ્બે [મુંબઈ] જવાનું ભૂત સવાર હતું.” હાલમાં (ઓગસ્ટ, 2024માં) તેઓ પરિવારમાં એક લગ્નપ્રસંગે પોતાના સપનાના શહેરથી તપન બ્લોકના આ ગામમાં પાછા ફર્યા છે. છેલ્લાં 11 વર્ષથી નવીન મુંબઈમાં બાંધકામ સાઇટ પર દૈનિક મજૂર તરીકે કામ કરી રહ્યા છે.

તેઓ કહે છે, “તે દિવસોમાં, ખારીપાડા વિસ્તારનાં મોટાભાગનાં બાળકો, જેઓ મુખ્યત્વે ખેતમજૂરો અને દૈનિક મજૂરોના પરિવારોમાંથી આવતાં હતાં, તેઓ પ્રાથમિક શાળા દરમિયાન જ ભણતર છોડીને કામની શોધમાં લાગી જતાં. પણ અહીં કામ હતું જ નહીં! ભલે તે આઠ-નવ વર્ષનાં છોકરાં હોય કે પચાસેક વર્ષના વડીલો, બધાંને રોજીરોટી માટે બહાર જવું પડતું. અમારી પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ જ ન હતો.” નવીન આ સવાલ એવી રીતે પૂછે છે જાણે કે ‘સ્થળાંતર શું કામ કરવું પડ્યું’ એ સવાલનો જડબાતોડ જવાબ આપી રહ્યા હોય.

તેમનાં 45 વર્ષીય માતા શાંતિ ઠાકુર કહે છે, “નવીન બાળપણથી જ ખૂબ જિદ્દી છે. અમે નહોતાં ઇચ્છતાં કે તે આટલી નાની ઉંમરે આટલે દૂર જાય. પણ તે મુંબઈ જવાની જીદ પર અડગ હતો. તેણે કહ્યું હતું કે જો અમે તેને જવા નહીં દઈએ, તો તે ભાગી જશે.” અમે જ્યારે તેમની સાથે વાત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેઓ તેમના વાંસ અને માટીના બનેલા ઘરના નાનકડા રસોડામાં તાડનાં ફ્રિટર તળી રહ્યાં હતાં.

ભાદ્રો (ભાદરવા) મહિનામાં, એટલે કે મધ્ય-ઑગસ્ટથી મધ્ય-સપ્ટેમ્બરની વચ્ચે, ખારીપાડામાં તાડનાં ઝાડ ફળોથી ભરાઈ જાય છે. અહીં તાડ ખરીદવા માટે એક પૈસો પણ ખર્ચવાની જરૂર નથી. તમે સવારે ખેતરોમાં જાઓ તો જમીન પર એક-બે તાડ તો આરામથી મળી જ જાય. શાંતિ પ્રેમથી પોતાના નાના દીકરા નવીનને ‘છોટકા’ કહીને બોલાવે છે, અને તેમના વિરુદ્ધ ફરિયાદોનો જે મારો ચલાવી રહ્યાં છે, તેની વચ્ચે કડાઈમાંથી નીકળતા ગરમાગરમ ફ્રિટરની કોઈ વિસાત નથી.

તેઓ ઉમેરે છે, “છોટકાને હજી પણ અક્કલ નથી આવી. જ્યારે પણ ઘરે આવે છે, ત્યારે આખો દિવસ ગામમાં રખડ્યા કરે છે. મારી વાત કાને જ નથી ધરતો.”

માતા દ્વારા લગાવાયેલા આરોપો વિરુદ્ધ પોતાનો પક્ષ રાખવાનો કોઈ ઈરાદો ન હોય તેમ, ભોળા દેખાતા નવીન વાત કરે છે. “હું બે ગાયોની સંભાળ રાખવી, પાણીની મોટર ચાલુ કરવી અને પાકને પાણી પીવડાવવા જેવાં છૂટક કામ કરું છું. પણ મારો મોટાભાગનો સમય અહીં-તહીં ફરવામાં અને મિત્રો સાથે ગપ્પાં મારવામાં જ જાય છે.” આ વખતે તેમના મિત્રો મુન્ના (માનિક ચૌધરી) અને પકિયા (પ્રકાશ ચૌધરી) પણ લગ્નમાં હાજરી આપવા માટે પશ્ચિમ બંગાળના દક્ષિણ દિનાજપુર જિલ્લાના આ ગામમાં પાછા આવ્યા છે.

મુન્ના 12 વર્ષની વયે અને પકિયા આઠ વર્ષની વયે ગામ છોડીને મુંબઈ ગયા હતા. પકિયા પૂછે છે, “પરિવારમાં ગરીબી અને પિતા પણ દારૂડિયા હોય, ત્યારે અમને એ પણ ખાતરી નહોતી કે દિવસમાં બે ટંકનું ખાવાનું મળશે કે કેમ. અમે બીજું શું કરી શકતા હતા?” નવીને મુંબઈ જવા માટે ઘરે ઘણા ધમપછાડા કર્યા ત્યારે તેઓ 13 વર્ષના હતા. ગામના એક પરિચિત મુંબઈમાં એક બાંધકામ સાઇટ પર પહેલેથી જ કામ કરતા હતા તેમની સાથે તેઓ મુંબઈ જવા નીકળી પડ્યા હતા. આ યુવાનોનો સમૂહ દક્ષિણ દિનાજપુર જિલ્લામાંથી કામની શોધમાં બહાર જતા 3.64 ટકા લોકોમાંનો એક છે (વસ્તી ગણતરી 2011).

વિટંબણા એ છે કે, લગભગ આઠ દાયકા પહેલાં, આજીવિકાની આવી જ શોધ નવીનના દાદા મંગલ ઠાકુરને બિહારથી પશ્ચિમ બંગાળ લાવી હતી. તેઓ સરન જિલ્લાના તેમના વતન બાનપુરાથી લગભગ 500 કિલોમીટર દૂર આવેલા આ પાડોશી રાજ્યના ગામમાં સ્થળાંતર કરીને આવ્યા હતા. ઠાકુર પરિવાર નાઈ જ્ઞાતિનો છે, જે બિહારમાં અત્યંત પછાત વર્ગ (EBC) તરીકે સૂચિબદ્ધ છે, જે અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) હેઠળની એક પેટા-શ્રેણી છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં નાઈ (નાપિત)ને OBC તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે. નવીનના પરિવારને હજુ સુધી તે માટેનું પ્રમાણપત્ર મળ્યું નથી. પરંતુ તેમના દાદા મંગલ ઠાકુર બંગાળમાં તેમની જ્ઞાતિનો વ્યવસાય અપનાવીને ખારીપાડામાં સ્થાયી થયા અને જમીનના એક નાનકડા ટુકડા પર ઘર બનાવ્યું. પરંતુ એક-બે પેઢી પછી પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ.

આ ગામડું મોટાભાગે રોકડ ખેતી અને પુનર્ભબા નદીમાં માછીમારી જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર નિર્ભર હતું, અને તેની પાસે તેના સપૂતોને આપવા માટે કંઈ ખાસ નહોતું. નવીન કહે છે, “ખેતીમાંથી ઉપજ સાવ ઓછી હતી - માંડ પેટ ભરાય એટલી. અને તેલ કે મીઠા જેવી બીજી વસ્તુઓ ખરીદવા માટે, મારા ઘરના લોકોને બીજાંનાં ખેતરોમાં કે ઘરોમાં દૈનિક મજૂરી કરવી પડતી. આમાદેર ગ્રામે કોથાય આર ટાકા છીલો [અમારા ગામમાં રોજીરોટીનાં સાધનો ન હતાં.]”

તેઓ કહે છે, “ગામલોકો તેમની જમીનના નાના ટુકડા પર જ ડાંગર ઉગાડતા, જ્યારે બાકીની જમીન પડતર પડી રહેતી.” કારણ એ હતું કે નાના ખેડૂતો પાસે આખા ખેતરમાં ખેતી કરવા માટે જરૂરી ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે પૂરતા પૈસા નહોતા. “એકશો દિનેર કાજ [સો દિવસના કામ]”થી પણ પૂરતા પૈસા મળતા નહોતા, તેઓ સ્થાનિક રીતે ‘100 દિવસના કામ’ તરીકે ઓળખાતી MNREGA (મનરેગા) યોજનાનો ઉલ્લેખ કરતાં કહે છે.

નવીન કહે છે, “જૉબ કાર્ડ થાક્લેઓ સોરકારી કાજે પોઇસાકોડિ અનેક દેરીતે મેલે. ગોરિબ માનુષેર તાતે ચોલે ના [જોબ કાર્ડ હોવાથી તરત પૈસા મળી જશે એની કોઈ ગેરંટી નથી. આ સરકારી કામ છે. પૈસા આવતાં ઘણો સમય લાગે છે. અને અમને ગરીબ લોકોને આટલી રાહ જોવી પોસાય તેમ નથી]. આ જ કારણ છે કે મોટાભાગના લોકો નાની ઉંમરે જ કામની શોધમાં ગામ છોડીને જતા રહ્યા છે.”

તેઓ જાણતા હતા કે તેમનો રસ્તો મુંબઈ તરફ જાય છે.

પશ્ચિમ બંગાળના માલદા ટાઉનથી મહારાષ્ટ્રના કલ્યાણ રેલ્વે સ્ટેશન સુધીની તેમની પહેલી લાંબી મુસાફરી કોઈ દુઃસ્વપ્નથી ઓછી નહોતી. નવીન કહે છે, “અમે સ્ટેશનમાં પ્રવેશ્યા કે તરત જ, તેઓ [ટિકિટ તપાસનારા] ટિકિટ અને આધાર કાર્ડ માંગવા લાગ્યા. જો તમે સગીર હો, તો તેઓ પૈસા પણ માંગે છે, 500 કે 1,000 રૂપિયા, અથવા મન ફાવે તેટલી રકમ. તેઓ આનો ન કોઈ ખુલાસો આપે છે કે ન કોઈ પાવતી-પહોંચ. અને જો તમે ના પાડો, તો તેઓ ધમકાવે છે, અને કદાચ પોલીસ સ્ટેશનમાં પણ પૂરી દે. આમાં એમનું કહ્યું કર્યે જ છૂટકો. અમારો ચહેરો જોઈને જ તેઓ સમજી જાય છે કે અમે કામ પર જઈ રહ્યા છીએ.”

પકિયા કહે છે, “અને એક વાર તમે ટ્રેનમાં ચડી જાઓ, પછી પણ તેમનાથી છુટકારો નથી. ટ્રેન બિહારમાંથી આગળ પસાર થાય છે, ત્યાં પણ દરેક સ્ટેશને આ જ પરિસ્થિતિ હોય છે.” તેમને પોલીસની હેરાનગતિથી બચવા માટે 24 કલાકથી વધુ સમય સુધી બર્થ નીચે સંતાઈ રહેવું પડ્યું હતું એ પણ યાદ છે.

પરંતુ આ બધાથી નવીનના દિલમાં રહેલો ઉત્સાહ ઓછો ન થયો: “મને ખૂબ જ મજા આવી રહી હતી! જાણે દુનિયા જીતી લીધી હોય એવો અહેસાસ થતો હતો!”

શહેરમાં, બાળ મજૂરીના કાયદાનો ભંગ કરીને, ઠેકેદારો મોટી બાંધકામ સાઇટ્સ પર નવીન, પકિયા અને મુન્ના જેવા સગીરોનું શોષણ કરવા માટે તૈયાર બેઠા હતા. પકિયા કહે છે, “ઘણી વખત ઠેકેદાર અમને પૈસા આપવાની ના પાડી દેતા. અને પછી ક્યારેક સાઇટ પર પોલીસના દરોડા પડતા. અમારે છુપાવા માટે અહીં-તહીં ભાગવું પડતું. ભાગવાની કોશિશમાં લપસી જતાં લોકોનાં હાડકાં તૂટતાં પણ મેં જોયાં છે.”

બદલાપુર, કલ્યાણ, દાદર અને શહેરનાં અન્ય સ્થળોએ આવેલી વિવિધ બાંધકામ સાઇટ્સ પર દિવસ-રાતની મહેનત પછી આખરે નવીનના હાથમાં થોડા પૈસા આવ્યા. નવીન કહે છે, “પહેલી વાર જ્યારે મારા હાથમાં 9,000 રૂપિયા આવ્યા, ત્યારે મેં એક મોબાઇલ ફોન ખરીદ્યો અને બાકીના પૈસા ઘરે મોકલી દીધા.” હવે, એક દાયકાથી પણ વધુ સમય સુધી દિવસમાં છથી આઠ કલાક લોખંડના સળિયા બાંધ્યા પછી અને થોડા વધુ પૈસા કમાવવા માટે ઓવરટાઇમ કર્યા પછી, તેઓ દિવસના લગભગ 1,000 રૂપિયા કમાય છે.

તેમનો દિવસ સવારે 5:30 વાગ્યે શરૂ થાય છે. તેઓ કહે છે, “સવારના 8:30 વાગ્યા સુધીમાં અમે રસોઈ કરીને, જમીને, કામ પર જવા માટે તૈયાર થઈ જઈએ છીએ. મોટાભાગના દિવસોમાં અમે ભાત, શાક અને દાળ ખાઈએ છીએ.” આ જ ભોજનને બપોરે કામ પર જમવા માટે પેક કરવામાં આવે છે. “આખો દિવસ ગધેડાની જેમ મજૂરી કર્યા પછી, જો રાત્રે સારું ભોજન ન મળે, તો અમારું મગજ ફરી જાય છે. રાત્રે કાં તો રોટલી અને ચિકન, અથવા માછલી અને ભાત હોય છે.” તેઓ રસોઈ બનાવવાના અને કરિયાણું ખરીદવાના વારા કાઢે છે. નવીનને પોતાની રોટલી બનાવવાની આવડત પર ગર્વ છે. તેઓ કહે છે કે તેઓ તેમના રૂમના સાથીઓ માટે પળવારમાં છથી સાત રોટલી બનાવી શકે છે.

લાંબા અને થકવી નાખનારા દિવસના અંતે છથી આઠ લોકો 10*10 ફૂટની એક નાનકડી જગ્યામાં માંડ-માંડ સમાઈને આરામ કરે છે, જેથી બીજા દિવસે ફરીથી કાળી મજૂરી માટે તૈયાર થઈ શકે. તેમના ફોનમાં કેટલાક ફોટા બતાવતાં નવીન કહે છે, “અમે બાંધકામ સાઇટ પર મુંડા [લાકડાના મજબૂત ટુકડા], લોખંડના સળિયા, પતરાં અને તાડપત્રી વડે અમારી પોતાની નાની, કામચલાઉ ઓરડીઓ બનાવીએ છીએ.”

તેઓ ઉમેરે છે, “શેઠ કે બિલ્ડર ફક્ત થોડી મૂળભૂત વસ્તુઓ અને પૈસા જ આપતા. અમારી ઓરડીઓમાં ઉંદર, મચ્છર અને માખીઓનો ઉપદ્રવ રહે છે. અને રોકડા પૈસા કે મોબાઇલ ફોનની ચોરીના બનાવો પણ બનેલા છે.” બિલ્ડર વીજળી અને પાણી પૂરું પાડે છે પરંતુ કામદારો વારંવાર લાઇટ જવાની ફરિયાદ કરે છે. “ઝૂંપડામાં રહેતા કુલ 50-60 કામદારો વચ્ચે ફક્ત એક કે બે શૌચાલય છે, જેના કારણે સવારે જ્યારે અમે કામ પર જવા માટે તૈયાર થઈએ છીએ ત્યારે ભારે અંધાધૂંધી સર્જાય છે.”

નવીન કહે છે, “સાઇટ પર અમારી સુરક્ષા કે સ્વાસ્થ્યની ખાતરી આપતો કોઈ કાયદો નથી. અમારી પાસે સુરક્ષાનાં એકે સાધનો નથી.” તેમણે થોડાં વર્ષો પહેલાં એક મજૂરના મૃત્યુની ઘટના નજરે જોઈ છે. કામ કરતી વખતે એક ભારે ઢાંકણું પડવાથી તે મજૂરનું ઘટનાસ્થળે જ મોત નિપજ્યું હતું. ત્યારે ઠેકેદાર અને માલિકે આમાં તેમનું નામ ન આવે અને પોલીસ કેદ ન થાય તે માટે ઘટયા બધા પ્રયત્નો કર્યા હતા. તે ઘટનાને યાદ કરતાં નવીન દુઃખથી ભરાઈ જાય છે અને કહે છે, “માણસ આટલો નિર્દય કઈ રીતે હોઈ શકે?”

કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન લોકડાઉનના પ્રથમ બે મહિના આ યુવાન માટે વધુ એક આઘાત સમાન હતા. “તે ભયાનક સમય હતો. બિલ્ડર પાસેથી અમને ભાગ્યે જ કોઈ રોકડ મળી હતી. ખાવાનું પણ બહુ ઓછું હતું. જો અમે જરૂરી વસ્તુઓ લેવા માટે પણ બહાર નીકળતા તો પોલીસ દંડા લઈને પાછળ પડતી. પૂરા બે મહિના પછી અમારા ગામના લગભગ 50 લોકોએ ભેગા મળીને 1.4 લાખ રૂપિયા ખર્ચીને એક ટ્રક બુક કરી અને અમે ઘરે પાછા ફર્યા.”

લોકડાઉન હટતાંની સાથે જ નવીન અને તેમના મિત્રો શહેરમાં કામે પાછા ફર્યા, અને તેમને ઠેકેદારોના ફોન આવવા લાગ્યા. આ પારકા શહેરમાં કામ તેમના માટે મહત્ત્વનું છે. તેમણે જોયું છે કે તેમની મહેનતની કમાણીથી ઘરે લોકોના જીવનમાં કેવો ફરક પડ્યો છે. તેમણે પાકું મકાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું છે, બે ગાયો ખરીદી છે, ખેતરમાં ડીઝલ પંપ લગાવ્યો છે જે તેઓ ઘણી વાર બીજાને સિંચાઈ માટે ભાડે આપે છે. પરિવારે થોડા વિઘા નવી જમીન પણ ખરીદી છે, જેનાથી તેમની કુલ જમીન હવે છ વિઘા (આશરે 3.72 એકર) થઈ ગઈ છે, અને તેમણે વધુ સાત એકર જમીન ભાડાપટ્ટા પર લીધી છે જેમાં તેઓ વર્ષમાં બે વાર ડાંગર અને એક વાર રાઈ ઉગાડે છે.

શાંતિ હવે દિવસના 40 રૂપિયા માટે બીજાંનાં ખેતરોમાં કામ નથી કરતાં. તેઓ પરિવારની માલિકીની જમીન પર ડાંગર રોપવાનું, નીંદણ કાપવાનું, લણણી કરવાનું અને ફસલને જૂદી પાડવાનું કામ કરે છે. તેઓ હવે જે ઉગાડે છે તેને વેચીને આવકમાં વધારો કરી રહ્યાં છે. નવીનના પિતા નોંગ નારાયણ ઠાકુર, જેઓ હવે 85 વર્ષના છે, તેમની ધ્રૂજતી આંગળીઓ વચ્ચે હવે કાતર પકડી શકતા નથી અને ઘરે જ રહે છે. નવીન કહે છે, “મા અને દાદાએ [મોટા ભાઈએ] પાઈ-પાઈ બચાવીને આ બધું શક્ય બનાવ્યું છે.”

નવીનના દાદા, મોટાભાઈ સુદાન, 27 વર્ષના છે, જેઓ તેમના પિતા અને દાદાની જેમ વાળંદ તરીકે કામ કરે છે. તેઓ ગામના સાપ્તાહિક હાટ અને મેળામાં અસ્થાયી જગ્યાઓ પર વાળ કાપવા અને દાઢી બનાવવાની સેવાઓ આપે છે. તેમણે નદીની બીજી બાજુ એક હેર સલૂન પણ ખોલ્યું છે જે તેમને સ્થિર આવક પૂરી પાડે છે. તેઓ સાયકલ પર કામ માટે નીકળતી વખતે અમને કહે છે, “હું દિવસના 500 રૂપિયા કમાઈ લઉં છું. જો કોઈ લગ્ન કે મરણપ્રસંગ હોય તો વધુ કમાણી થાય છે.”

એક દાયકા પહેલાં, નવીને સુદાનને પણ મુંબઈ લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. પરંતુ તેમનો ભ્રમ જલ્દી તૂટી ગયો અને તેઓ ત્રણ મહિનામાં જ ગામે પાછા આવી ગયા હતા. સુદાન ગર્વથી કહે છે, “અમારો પરિવાર પણ ઇચ્છે છે કે છોટકો આ કામ શીખી લે. તેઓ કહે છે કે ‘બડકા [મોટા ભાઈ]ની જેમ ગામમાં જ રહે.’” નવીન હજી પણ આ વાતથી પૂરી રીતે સહમત નથી. હાલ પૂરતા.

તેમણે અને તેમના મિત્રોએ જે રસ્તો અપનાવ્યો છે તેમાં તેમને એક કારણ દેખાય છે. તેઓ કહે છે, “ઓછામાં ઓછું હવે થોડી પરિસ્થિતિ તો બદલાઈ છે.” નવીન કહે છે, “ગામમાં હવે દુઃખ ઓછું છે. ઘણા ગામલોકો હવે વધુ સારી સ્થિતિમાં છે કારણ કે તેમના પરિવારના સભ્યો રાજ્યની બહાર કામ કરે છે. તેઓ ઘરે પૈસા મોકલી શકે છે. જો તેઓ બહાર ન ગયા હોત, તો અમારા લોકો પહેલાંની જેમ જ તંગી અને ભૂખમરામાં જ જીવતા હોત. પહેલાં તો તેમને બે ટંકનું ભોજન પણ નહોતું મળતું.”

તેઓ કહે છે, “તે સમયે ગામલોકો જે થોડુંઘણું કમાતા હતા તે દારૂ પીવામાં ખર્ચી નાખતા હતા. હવે તેમનામાં પૈસા બચાવવાની, બેંક ખાતું ખોલાવવાની ઇચ્છા જાગી છે.” પકિયા પણ સમર્થનમાં પોતાનો અવાજ ઉમેરે છે, “અમારા બાપ-દાદાઓએ અમારા માટે કંઈ ખાસ નહોતું કર્યું. તેમના વ્યસને તેમને બરબાદ કરી દીધા હતા. અમે આ બધી મુશ્કેલીઓ એટલે સહન કરી રહ્યા છીએ, કે જેથી અમારાં બાળકોને દુઃખ ન પડે. જેથી તેમણે કામ માટે ઘર છોડીને જવું ન પડે.”

અને આ જ કારણ છે કે નવીન અને તેમના મિત્રો સંબંધીના લગ્ન પછી ફરી મુંબઈ પાછા ફરે છે.

પણ હવે નવીનને તેમના પરિવારની પહેલાં કરતાં વધુ યાદ આવતી હોય તેવું લાગે છે. નવીન કહે છે, “બીમારીમાં અમે બસ એક ખૂણામાં પડ્યા રહીએ છીએ. જો [ત્યાં] કંઈક થઈ જાય, તો કોઈને ખબર પણ નહીં પડે.” તેમના જ ગામના એક સાથી પ્રવાસી કામદાર ભીમ ચૌધરીની દુર્દશા તેમને વારંવાર યાદ આવે છે. “તેઓ તેમનાં મા, બાપ અને ગર્ભવતી પત્નીને ઘરે છોડીને મુંબઈ ગયા હતા. તેઓ બીમાર પડ્યા અને ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા. પરિવારના સભ્યો તેમને છેલ્લી વાર જોઈ પણ ન શક્યા. ગામના તેમના સાથી કામદારોએ શહેરમાં જ તેમની અંતિમવિધિ કરી હતી.”

અને પછી તે અકસ્માત જેમાં નવીન પોતે બાંધકામ સાઇટ પર માંડ-માંડ બચ્યા હતા. ફોન પર આ પત્રકાર સાથે વાત કરતી વખતે નવીનનો અવાજ ડર અને આઘાતથી ધ્રૂજી રહ્યો હતો. “અચાનક, નિર્માણાધીન ઇમારતના બારમા માળેથી એક મોટું લોખંડનું ઢાંકણું જમીન પર પડ્યું, હું જ્યાં કામ કરી રહ્યો હતો તેનાથી માંડ બે મીટર દૂર. અમારામાંથી કોઈની પાસે હેલ્મેટ કે સેફ્ટી બેલ્ટ નહોતા.”

બીજી જ ક્ષણે તેમનો અવાજ દૃઢ અને નિર્ણાયક બની જાય છે. “મારે પૈસા કે બીજું કંઈ નથી જોઈતું. મેં મારા પરિવારના સભ્યોને જાણ કરી દીધી છે. જો મારે ઘરે પાછા જઈને મેલું પણ ઉપાડવું પડે, તો મને તે પણ મંજૂર છે. પણ હું આ કામ માટે ફરી ક્યારેય મુંબઈ નહીં આવું…”

નવીન ફેબ્રુઆરી 2025માં બાપતૈલ પાછા ફર્યા. તેઓ ખેતીની મોસમમાં તેમના પરિવાર સાથે જમીન પર કામ કરે છે, અને અન્ય સમયે ગામની આસપાસ ટોટો (બેટરીથી ચાલતી રિક્ષા) ચલાવે છે. તેમના ભાઈ પણ તેમને તેમના પારિવારિક વ્યવસાયની તાલીમ આપી રહ્યા છે. નવીને પહેલેથી જ એક સલૂનની ખુરશી ખરીદી રાખી છે.

તેઓ કહે છે, “હા, હવે લોકો મુંબઈમાં અમને છેતરી શકતા નથી, પરંતુ અમારા ગામની બહાર અમારા જીવનની કોઈ કિંમત નથી.”

છોટકાને હવે મુંબઈ જવું નથી.

આ વાર્તા મૂળ બંગાળીમાં લખાઈ હતી.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ