বম্বেৰ পৰা বাপতেইললৈ উভটি অহাৰ আৰু উপলব্ধিৰ বাট

বাগদুৱাৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ পুৰণি স্কুলঘৰটোৰ সন্মুখত থিয় হৈ তেওঁ সেই স্কুলীয়া দিনবোৰ মনত পেলায়। পঢ়া-শুনাত তেওঁ কেতিয়াও মন বহাব নোৱাৰিলে। গাঁৱৰ আনবোৰ ল’ৰাৰ দৰে কেৱল মধ্যাহ্ন ভোজনৰ বাবেই তেওঁ বাপতেইল গাঁৱৰ পৰা ডেৰ কিলোমিটাৰ দূৰৰ এই স্কুলখনলৈ আহিছিল।

“স্কুলত কাৰ লগত যে মোৰ কাজিয়া লগা নাছিল। একোকে শিকিব পৰা নাছিলো। সদায় ছাৰহঁতৰ বেতৰ কোব খাইছিলো। তেনেকৈ পঞ্চমমানতে পঢ়া এৰিলো। সেই সময়ত বম্বে (মুম্বাই)লৈ যোৱাৰ বৰ মন আছিল,” ২৪ বছৰীয়া নবীন ঠাকুৰে কয়। এতিয়া তেওঁ সপোনৰ চহৰখনৰ পৰা তপন ব্লকৰ নিজ গাঁৱলৈ পৰিয়ালৰ বিয়া এখন খাবলৈ আহিছে। মুম্বাইত মজদুৰ হিচাপে কাম কৰা নবীনৰ ১১ বছৰ হ’ল।

“তেতিয়াৰ দিনত খৰিয়াপাৰাৰ প্ৰায়ভাগ শিশুৰে মাক-দেউতাক আছিল কৃষিশ্ৰমিক আৰু দিনহাজিৰা কৰা লোক। সেয়ে ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে প্ৰাথমিক বিদ্যালয়মানতে পঢ়া এৰি কামৰ সন্ধান কৰিছিল,” তেওঁ কয়। “কিন্তু কাম পাবলৈ নাছিল। সিহঁত আঠ কি নবছৰীয়া শিশুৱে হওঁক বা পঞ্চাশ বছৰীয়া লোক, জীৱিকাৰ সন্ধানত সকলোৱে ওলাই যাবলগীয়া হৈছিল। আমাৰনো আৰু কি উপায় আছিল?” নিজকে নিজে প্ৰশ্ন কৰাৰ দৰে নবীনে কয়।

“সৰুৰে পৰা নবীন বৰ জেদী আছিল। সেই কম বয়সতে তাক ইমান দূৰলৈ আমি পঠিয়াব বিচৰা নাছিলো,” তেওঁৰ মাক ৪৫ বৰ্ষীয় শান্তি ঠাকুৰে কয়। “কিন্তু মুম্বাই যাবলৈ সি নাছোৰবান্দা। ঘৰৰ পৰা অনুমতি নাপালে সি পলাই যাব বুলি ঘৰত কৈছিল।” কথা পাতি থকাৰ মাজতে তেওঁ ঘৰৰ কেঁচা পাকঘৰটোত তাল ভাজি আছিল।

ভাদ্ৰো (আগষ্টৰ মাজভাগৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰৰ মাজভাগলৈ) মাহত খৰিয়াপাৰাত তাল গছত ওলমা-ওলমিকৈ ফল ধৰে। ইয়াত তাল কিনিবলৈ মানুহে পইচা দিব নালাগে। পুৱাৰ ভাগত পথাৰলৈ ওলাই গ’লে ৰাস্তাত দুই-এটা পৰি থকা পাবই। ভজা তাল এনেকৈ তাৱাখনত ছিটিকিছে যেন সেয়া ছোটকা (মানে নবীনত মৰমতে মতা নাম)ৰ বিৰুদ্ধে শান্তিৰ মৰমৰ অভিযোগহে যেন।

“এতিয়াও তাৰ মাথাত একো নাই। ঘৰলৈ আহিলে অনাই-বনাই গাঁৱত ঘূৰি ফুৰে। একো এটা কামত সহায় কৰি দিব নিবিচাৰে,” নবীনৰ মাকে কয়।

নিমাখিত যেন লগা নবীনৰ মাকৰ অভিযোগবোৰ খণ্ডন কৰাৰ অভিপ্ৰায় নাই যেন লাগিছে। “মই ইটো-সিটো কাম নকৰা নহয়। এই ধৰক গৰু দুটা চৰালো, পানীৰ মটৰটো অন কৰিলো। খেতিখন চাই আহিলো। কিন্তু প্ৰায়ভাগ দিন অ’ত-তত লগৰ লগত আড্ডা দিওতে যায়।” এইবাৰ তেওঁৰ বন্ধু মুন্না (মাণিক চৌধাৰী) আৰু পাকিয়া (প্ৰকাশ চৌধাৰী)ও বিয়া খাবলৈ পশ্চিমবংগৰ দক্ষিণ দিনাজপুৰ জিলাৰ গাঁওখনলৈ ঘূৰি আহিছে।

গাঁৱৰ পৰা মুম্বাইলৈ যোৱাৰ সময়ত মুন্নাৰ বয়স বাৰ বছৰ আৰু পাকিয়াৰ বয়স আছিল আঠ বছৰ। “দুখীয়া পৰিয়াল আৰু ঘৰত এজন মদাহী পিতৃ থকাৰ বাবে আমি কেতিয়াও দিনটোত যে দুসাজ খাব পাম, সেই লৈ নিশ্চিত হ’ব পৰা নাছিলো, আৰুনো কি উপায় আছিল আমাৰ হাতত?” পাকিয়াই প্ৰশ্ন কৰে। নবীনৰ বয়স আছিল ১৩ বছৰ আৰু ইতিমধ্যে চহৰৰ এটা নিৰ্মাণ স্থানত কাম কৰি থকা গাঁৱৰ চিনাকি এজনৰ সৈতে মুম্বাইলৈ যোৱাৰ আগতে ঘৰত বৰ নাটক এখন হৈছিল। দক্ষিণ দিনাজপুৰ জিলা এৰি কামৰ সন্ধানত যোৱা ৩.৬৪ শতাংশ লোকৰ ভিতৰত নবীন-পাকিয়াও পৰে (২০১১ৰ লোকপিয়ল)।

একেদৰেই প্ৰায় আঠোটা দশক পূৰ্বে জীৱিকাৰ সন্ধানতে নবীনৰ ককা মংগল ঠাকুৰে বিহাৰৰ পৰা পশ্চিমবংগলৈ প্ৰব্ৰজিত হৈ আহিছিল। তেওঁ চৰণ জিলাৰ বানপুৰাৰ নিজ গাঁৱৰ পৰা ৫০০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ এইখন ৰাজ্যলৈ এই গাঁওখনলৈ আহিছিল। ঠাকুৰসকল নাই (নাপিত) জাতৰ অন্তৰ্গত, বিহাৰত অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (চমুকৈ ও.বি.চি.)ৰ উপ-শ্ৰেণী অতিশয় পিছপৰা শ্ৰেণী (ই.বি.চি.)ৰ অধীনত তালিকাভুক্ত। নবীনৰ পৰিয়ালে এতিয়াও তেনে কোনো প্ৰমাণপত্ৰ লোৱা নাই। কিন্তু নবীনৰ আজোককা মংগল ঠাকুৰে পশ্চিমবংগতে নিজৰ বংশগত পেছা অব্যাহত ৰাখে আৰু খৰিয়াপাৰাতে সৰুকৈ ঘৰ এটা সাজি নিগাজি হয়। কিন্তু এটা কি দুটা প্ৰজন্মৰ পিছত পৰিস্থিতি সলনি হ’ল।

জীৱিকাৰ বাবে ঘাইকৈ খেতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা গাঁওখনৰ কিছুমানে পুনৰ্ভাবা নদীত মাছ মাৰে, কিন্তু নাতিল’ৰাহঁতক দিবলৈ তেওঁৰ বিশেষ একো নাছিল। “খেতিৰ যি ধান পাইছিল, সেয়া কোনোমতে খাবলৈ আঁটিছিল,” নবীনে কয়। “নিমখ-তেল আদি কিনিবলৈ মানুহে আনৰ ঘৰত বা পথাৰত হাজিৰা কৰিবলগীয়া হৈছিল। আমাদেৰ গ্ৰামে কথায় আৰ টাকা চিল’? (আমাৰ গাঁৱত কাৰনো হাতত টকা-পইচাআছিল?)”

“গাঁৱৰ মানুহে তেওঁলোকৰ কম কম খেতিমাটিত ধানখেতি কৰিছিল, বেছিভাগ মাটি চন পৰি থাকিছিল,” তেওঁ কয়। খেতি কৰিবলৈ মন আছিল ঠিকেই, কিন্তু নিজৰ আটাইখিনি মাটিত খেতি কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ হাতত পৰ্য্যাপ্ত ধন নাছিল। মনৰেগাৰ “একশো দিনেৰ কাজ” মানে এশ দিনৰ কামৰ পৰাও ইমান টকা পোৱা নগৈছিল।

“জব কাৰ্ড থাকলেও চৰকাৰী কাজে পইচাকৰি অনেক দেৰিতে মেলে, গৰিব মানুচেৰ তাতে চলে না (জব কাৰ্ড থাকিলেও সোনকালে পইচা পোৱা নগৈছিল। চৰকাৰী কাম। পইচা আহি পাওতে বহুত সময় লাগে। আৰু দুখীয়া মানুহে ৰৈ থাকিব নোৱাৰে।) সেয়ে গাঁৱৰ প্ৰায়ভাগ মানুহে কামৰ সন্ধানত কম বয়সতে বাহিৰলৈ ওলাই আহিছিল,” নবীনে কয়।

মুম্বাইয়ে একমাত্ৰ গতি, তেওঁ জানিছিল।

প্ৰথম ৰেলৰ দীঘলীয়া যাত্ৰা, পশ্চিমবংগৰ মালদাহৰ পৰা মহাৰাষ্ট্ৰৰ কল্যাণ ৰেলৱে ষ্টেছনলৈ তেওঁৰ সেই যাত্ৰা তেওঁ কেতিয়াও পাহৰিব নোৱাৰে। “ষ্টেছনত সোমোৱাৰ লগে লগে সিহঁতে (টিটি পৰীক্ষক) আমাৰ পৰা টিকট আৰু আধাৰ কাৰ্ড বিচাৰিব ধৰিলে। নাবালক হ’লে তেওঁলোকে পাঁচশ-হাজাৰ যি পায় দাবী কৰিছিল। কোনো যুক্তি নাছিল, কোনো ৰছিদ নাছিল। নিদিলে তেওঁলোকে ভাবুকি দিছিল, আনকি থানালৈকো লৈ গৈছিল। দিবলগীয়া হৈছিল। আমাৰ মুখলৈ এবাৰ চালেই তেওঁলোকে বুজি উঠিছিল যে আমি কাম বিচাৰি গৈছো,” নবীনে কয়।

“এবাৰ ৰেলত উঠাৰ পিছত সিহঁতৰ পৰা আপোনাৰ শান্তি নাই। বিহাৰৰ মাজেৰ ৰেলখন গ’লে প্ৰায় প্ৰতিটো ষ্টেছনতে সিহঁতে আপোনাক ধৰিব,” পাকিয়াই কয়। পুলিচৰ হাৰাশাস্তিৰ পৰা বাচিবলৈ এবাৰ তেওঁ ২৪ ঘণ্টাৰ বাবে বাৰ্থৰ তলত লুকাই থকা মনত পেলায়।

কিন্তু এনে একোৱেই নবীনৰ মনৰ উদ্যম ম্লান পেলাব পৰা নাছিল, “মনটো খুবেই ভাল লাগি আছিল! হাততে সৰগ ঢুকি পোৱা যেন লাগিছিল!”

চহৰত ঠিকাদাৰবোৰে ডাঙৰ ডাঙৰ নিৰ্মাণ ছাইটত শিশু শ্ৰমিক আইন উলংঘা কৰি নবীন, পাকিয়া আৰু মুন্নাহঁতৰ দৰে নাবালকক শোষণ কৰিবলৈ ৰৈ আছিল। “বহুবাৰ ঠিকাদাৰে আমাক মজুৰি দিবলৈ অমান্তি হৈছিল,” পাকিয়াই কয়। “বহুবাৰ আকৌ পুলিচে নিৰ্মাণ ছাইটত তালাচি অভিযান চলাইছিল। আমি লৰালৰিকৈ পলাই অ’ত-তত লুকাই থাকিবলগীয়া হৈছিল। পলাবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে মানুহৰ হাত-ভৰি ভগাও মই দেখিছো।”

বদলাপুৰ, কল্যাণ, দাদৰ আৰু আন আন ঠাইৰ নিৰ্মাণ ছাইটত দিনে-নিশাই কাম কৰি নবীনে কিছু নগদ ধন গোটালে। “প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৯,০০০ টকা গোটাব পাৰিলো। তাৰে এটা ফোন কিনি বাকীখিনি ঘৰলৈ পঠিয়াই দিলো,” নবীনে কয়। এতিয়া এটা দশকৰো অধিক কাল ছয়ৰ পৰা আঠ ঘণ্টা লোৰ ৰডৰ কাম কৰি, অলপ বেছি টকাৰ বাবে অভাৰটাইম কৰি তেওঁ দিনে ১,০০০ টকা উপাৰ্জন কৰে।

তেওঁৰ দিনটো আৰম্ভ হয় পুৱা ৫ বাজি ৩০ মিনিটত। “পুৱা চাৰে আঠ বজাত আমি সাজু হৈ যাও, ভাত-দাইল বনাই খাই আজৰি হৈ কামলৈ বুলি ওলাও। আমি বেছিভাগ দিন ভাত, চব্জি (পাচলি) আৰু দাল (দাইল),” তেওঁ কয়। একেই খাদ্য কৰ্মস্থলীত দুপৰীয়াৰ আহাৰৰ কাৰণে পেক কৰি লৈ যোৱা হয়। “গোটেই দিনটো গাধৰ দৰে কাম কৰাৰ পিছত ৰাতি আমি ৰাতি ভালদৰে খাব নাপালে নহয়। ৰুটি আৰু কুকুৰাৰ মাংস বা মাছ-ভাত খাও।” তেওঁলোকে পাল পাতি ৰান্ধে আৰু পাচলি কিনে। নবীনে ৰুটি বনোৱাত তেওঁ যে পাকৈত, তাকে লৈ গৌৰৱ কৰে। তেওঁ হাতৰ পাকতে তেওঁৰ লগত থকাকেইজনৰ কাৰণে ছয়ৰ পৰা সাতখনকৈ ৰুটি বনাব পাৰে, তেওঁ কয়।

দীঘলীয়া দিনটো কষ্ট কৰাৰ পিছত তেওঁলোক ছয়ৰ পৰা আঠজনে এটা দহ বাই দহ ফুটৰ ঘৰ এটাত সোমাই পৰে আৰু আন এটা পৰিশ্ৰমৰ দিনৰ বাবে নিজকে প্ৰস্তুত কৰে। “আমি টুকুৰা বাঁহ-কাঠ আৰু টিন-তিৰ্পালেৰে নিৰ্মাণ ছাইটতে অস্থায়ী সৰু ঘৰ বনাই লওঁ।” নবীনে ফটো কিছুমান দেখুৱাই কয়।

“বিল্ডাৰজনে আমাক কেইটামান সাধাৰণ বস্তু আৰু পইচাহে দিয়ে। এন্দুৰ-নিগনি, মহ-মাখি আদি আমি থকা ঠাইত লগতে থাকে। ম’বাইল আৰু নগদ ধনো কেতিয়াবা চুৰি হয়,” তেওঁ কয়। বিল্ডাৰে বিদ্যুতৰ আৰু পানীৰ সুবিধা দিয়ে, কিন্তু লোডশ্বেডিং প্ৰায়ে হৈ থাকে বুলি শ্ৰমিকে অভিযোগ কৰে। “আমি ৫০-৬০ জন লোকৰ মাজত মাত্ৰ এটা বা দুটাহে শৌচালয় থাকে। পুৱাৰ ভাগত উঠি কাম কৰিবলৈ যাবলৈ ওলাওতে এক হুলস্থুলীয়া পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হয়।”

“ছাইটত কোনেও আমাৰ সুৰক্ষা বা স্বাস্থ্যৰ দিশটো চাবলৈ একো আইন নাই। আমাৰ কোনো সুৰক্ষামূলক সঁজুলি আদি লগত নাই,” নবীনে কয়। কেইবছৰমান আগতে কাম কৰি থকা অৱস্থাত চিমেণ্টৰ গধুৰ ঢাকনি এখন পৰি শ্ৰমিক এজনৰ মৃত্যু হোৱাৰ পিছত পুলিচৰ পৰা সাৰিবলৈ ঠিকাদাৰ আৰু মালিকে কি কি যে কৰা নাছিল, তেওঁ নিজ চকুৰে দেখিছে। “মানুহ কেনেকৈ ইমান হাৰামী (হাৰামি) হ’ব পাৰে?” নবীনে বৰ দুখেৰে সেই ঘটনা মনত পেলাই কয়।

ক’ভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ত প্ৰথম দুমাহৰ লকডাউনে এই কিশোৰজনক মাধমাৰ শোধাইছিল। “বৰ ভয়ানক পৰিস্থিতি আছিল। আমি বিল্ডাৰৰ পৰা নগদ ধন পোৱা নাছিলো। খাদ্যৰ নাটনি ঘটিছিল। বাহিৰলৈ ওলালেই পুলিচে আমাক লাঠীৰে খেদিছিল। কিবা দৰকাৰী সামগ্ৰী আনিবলৈ গ’লেও খেদিছিল। আমাৰ গাঁৱৰ ৫০ জন মানুহে দুমাহৰ পিচত লগ লাগি ১.৪ লাখ টকাত ল’ৰি এখন ভাৰা কৰি ঘৰলৈ উভতিছিল।”

লকডাউন উঠাই লোৱাৰ পিছতে ঠিকাদাৰবোৰৰ ফোন আহিবলৈ ধৰাত নবীন আৰু তেওঁৰ লগৰীয়াসকল চহৰলৈ ঘূৰি আহিছিল। অচিন চহৰখনত কাম তেওঁৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। তেওঁৰ কষ্টোপাৰ্জিত ধনে গাঁৱৰ ঘৰখনত পৰিৱৰ্তন অনা তেওঁ দেখিছিল। তেওঁলোকে পকীঘৰ এটা আৰম্ভ কৰিছিল, দুটা গাইগৰু আনিছিল। পথাৰত এটা ডিজেল পাম্প বহুৱাইছিল যিটো তেওঁলোকে আনক জলসিঞ্চনৰ বাবে ভাৰাত দিয়ে। পৰিয়ালটোৱে নিজৰ খেতিমাটিত আৰু কেইবিঘামান যোগ দি এতিয়া মুঠ ছবিঘা মাটিত খেতি কৰে আৰু তেওঁলোকৰ আন সাত একৰ মাটি লীজত লোৱা আছে য’ত তেওঁলোকে বছৰত দুবাৰ ধানখেতি আৰু এবাৰ সৰিয়হৰ খেতি কৰে।

শান্তিয়ে আনৰ পথাৰত এতিয়া দিনে ৪০ টকাৰ বাবে খেতি নকৰে। তেওঁ পৰিয়ালৰ নিজৰ মাটিত বন নিৰায়, শস্য চপোৱা কাম কৰে আৰু কঠিয়া তোলে। তেওঁলোকে এতিয়া খেতিৰ শস্য বিক্ৰী কৰি অতিৰিক্ত দুপইচা আৰ্জিব পৰা হৈছে। নবীনৰ পিতৃ নংনাৰায়ন ঠাকুৰৰ এতিয়া বয়স ৮৫ বছৰ আৰু তেওঁ দৰ্জীৰ কাম কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে তেওঁ ঘৰতে থাকে। “মা আৰু দাদাই লগ লাগি অলপ অলপকৈ পইচা ৰাহি কৰি ইমানখিনি কৰিছে,” নবীনে কয়।

নবীনৰ দদায়েক সুদন (২৭)য়ে নাপিতৰ কাম কৰে। নিৰ্দিষ্ট স্থান বুলি নাই। সাপ্তাহিক গাঁৱৰ হাট আৰু মেলাৰ ভিতৰত, পিতৃ আৰু ককাকৰ দৰে চুলি কটা কাম কৰে। নদীৰ সিপাৰে চেলন এখনো পাতিছে আৰু তাৰপৰা সুস্থিৰ উপাৰ্জন পাই আহিছে। “মই দিনটোত ৫০০ টকা উপাৰ্জন কৰিবলৈ সক্ষম হওঁ। বিয়া বা অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া হ’লে বাঢ়ি যায়।“ চাইকেলেৰে কামলৈ ওলাই যোৱাৰ সময়ত তেওঁ আমাক কয়।

এটা দশক আগতে নবীনে সুদনক মুম্বাইলৈ নিয়াৰ চেষ্টা কৰিছিল। কিন্তু তেওঁ বেছিদিন তেওঁ থাকিব নোৱাৰিলে আৰু তিনিমাহতে গাঁৱলৈ ঘূৰি আহিল। “আমাৰ পৰিয়ালেও বিচাৰে যে ছোটকা ঘৰতে থাকি চুলি কটা শিকক। ‘বড়কাৰ দৰে ঘৰতে থাক’ তেওঁ কয়।” সুদনে কথাখিনি কৈ থকাৰ সময়ত মুখখন তেওঁৰ উজ্বলি উঠে। নবীন পিছে পতিয়ন যোৱা নাই। অন্ততঃ এইখিনি সময়লৈ।

“অন্ততঃ কিছুমান বস্তু এতিয়া সলনি হৈছে,” তেওঁ আৰু তেওঁ বন্ধুবৰ্গই কিয় ঘৰৰ পৰা দূৰৈত তেনে এক কষ্টকৰ বাট বাচি ল’লে, সেই প্ৰসংগত কয়। “গাঁৱত মানুহৰ কষ্ট লাঘৱ হৈছে। পৰিয়ালৰ লোকে বাহিৰত কাম কৰিবলৈ ওলাই যোৱাৰ বাবে গাঁৱৰ বহুতৰে অৱস্থা এতিয়া ভাল,” নবীনে কয়। “সিহঁতে ঘৰলৈ পইচা পঠিয়াব পাৰে। বাহিৰলৈ নোযোৱা হ’লে আমাৰ বহুতেই নাটনিত আৰু ভোকত জীৱন কটাবলগীয়া হ’লহেঁতেন। আগতে আমাৰ দুবেলা দুসাজ খাব পৰাকৈও সম্বল নাছিল।”

তেওঁ কয়, “তেতিয়া গাঁৱৰ মানুহে উপাৰ্জন কৰিছিল আৰু নিজৰ সামান্য যি উপাৰ্জন, সেয়া মদতে শেষ কৰিছিল। এতিয়া মানুহে টকা সঞ্চয় কৰাৰ, বেংক একাউণ্ট খোলাৰ ইচ্ছা কৰিবলৈ লৈছে। সমৰ্থনত পাকিয়াই কয়, “আমাৰ দেউতাহঁতে আমাক বিশেষ গুৰুত্ব নিদিলে। তেওঁলোকৰ নিচাই তেওঁলোকক ধ্বংস কৰি পেলালে। আমাৰ পিছৰ প্ৰজন্মই যাতে এইবোৰ কষ্ট ভোগ কৰিবলগীয়া নহয়, তাৰবাবেই আমি এয়া কৰি আছো। আমি বিচাৰো যাতে আমাৰ সন্তানে কামৰ বাবে ঘৰৰ পৰা ওলাই যাব নালাগে।”

সেই কাৰণতে আত্মীয়ৰ বিয়াৰ পিছত নবীন আৰু তেওঁৰ বন্ধুকেইজন পুনৰাই মুম্বাইলৈ উভতি যাব।

কিন্তু এতিয়া পৰিয়ালৰ লোকলৈ নবীনৰ বৰকৈ মনত পৰি থকা হৈছে। “গা বেয়া হৈ থাকিলে আমি এচুকত পৰি থাকো। কিবা এটা হ’লে (তাত) কোনেও নাজানিব,” নবীনে কয়। তেওঁ নিজ গাঁৱলৈ প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক ভীম চৌধুৰীৰ বিলৈ মনত পেলাই কেতিয়াবা শংকিত হৈ পৰে। “নিজৰ মাক-দেউতাক আৰু গৰ্ভৱতী পত্নীক এৰি তেওঁ মুম্বাইলৈ কাম কৰিবলৈ গৈছিল। তাতে বেমাৰত পৰি ঢুকাই থাকিল। পৰিয়ালৰ লোকে তেওঁক শেষবাৰৰ বাবে চাবলৈও নাপালে। মুম্বাইত থকা তেওঁৰ সহকৰ্মীয়ে চহৰতে তেওঁৰ শেষকৃত্য সমাপন কৰে।”

নবীনে নিজেও নিৰ্মাণস্থলীৰ এটা দূৰ্ঘটনাৰ পৰা কথমপি ৰক্ষা পৰিছিল। “হঠাতে লোৰ দীঘল ৰড এডাল নিৰ্মীয়মান বাৰ মহলাৰ অট্টালিকাৰ পৰা তলত পৰিল, মই আছিলো তাৰ পৰা মাত্ৰ দুই মিটাৰ দূৰত্বত। আমাৰ কাৰো মূৰত হেলমেট নাছিল, চেফটি বেল্টো নাছিল।” কথাখিনি এই প্ৰতিবেদকক ফোনত কওতেও নবীনৰ মনত সোমাই যোৱা সেই ভয় কণ্ঠত স্পষ্ট।

কিন্তু তাৰ পিছ মুহূৰ্ততে তেওঁৰ কণ্ঠ দৃঢ় হৈ পৰিল, “মোক পইচা-পাতি একো নালাগে। পৰিয়ালৰ লোকক মই কৈছো। ঘৰলৈ গৈ যদি কাৰোবাৰ লেট্ৰিনো চাফা কৰিব লাগে, মই কৰিম। কিন্তু মুম্বাইলৈ এই কামৰ বাবে ঘূৰি নাহো…”

নবীন ২০২৫ৰ ফেব্ৰুৱাৰীত বাপতেইললৈ উভতি আহে। তেওঁ খেতিৰ সময়ত পৰিয়ালৰ লগত খেতিপথাৰত কাম কৰে আৰু আন সময়ত গাঁৱতে টটো (বেটাৰী ৰিক্সা) এখন চলায়। তেওঁৰ ভায়েকে তেওঁক পৰিয়ালৰ পৰম্পৰাগত পেছাৰ প্ৰশিক্ষণ দি আছে। নবীনে ইতিমধ্যে চেলন চকী এখন আনিছে।

“হয়, মুম্বাইত এতিয়া মানুহে আমাক আৰু থগাব নোৱাৰে, কিন্তু আমাৰ জীৱনৰ মূল্য আমাৰ গাঁৱৰ বাহিৰত একোৱেই নাই,” তেওঁ কয়।

ছোটকা এতিয়া আৰু মুম্বাইলৈ যাব নিবিচাৰে।

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে বাংলাত প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।

অনুবাদ: পংকজ দাস