અગરિયાઓ : ધરતી પરનું લૂણ

રણકાંઠાનું ગામ હોય. સામે માણસ હોય. ઝીણી થયેલી આંખ હોય, વાળ ભૂખરા હોય, પગનાં તળિયાં બરછટ હોય - કઠણ હોય, ચામડી તમતમતા તાપની ચાડી ખાતી હોય, હોઠ અને ગાલનો રંગ સરખો હોય, ખડતલ ડિલ પર આછકલો ખારાશી રંગ ઊઘડેલો હોય, અને જોનાર સમજદાર હોય તો તરત સમજી જાય : આ તો અગરિયો.

ખારાઘોડાનું રણ એટલે રેતીનું રણ નહીં, ખારી માટીનું રણ. ચોમાસામાં રણમાં નકરું પાણી દેખાય. ચોમાસું જાય ને રણમાં નકરો ગારો દેખાય. તાપ રોજ-રોજ વધતો જાય અને રણમાં નકરી માટી દેખાય. દૂર-દૂર લગી વૃક્ષ ના દેખાય, દેખાય તો છૂટાંછવાયાં ને કાંટાળાં. જાણીને જ થાક લાગે એવા વાતાવરણમાં કામ કરવાની અસર પણ જીવનને થકવી નાખે એવી. માણસ ચાલ્યા ય કરે અને એને લાગ્યા ય કરે કે ક્યાંય નથી પહોંચવાનું, જીવનને બસ વેંઢારવાનું.

'નથી અજાણ્યો રસ્તો તોયે રણમાં ભૂલો પડ્યો
પેઢી દર પેઢીનો રસ્તો રણવાટ મેં પકડ્યો
હું તો રણમાં ભૂલો પડ્યો'

અગરિયાઓના રૂઢિગત બનેલા રણજીવનની વેદનાને રણકવિ ડી. કે. વાણિયાએ (65 વર્ષ) હલકમાં ગાઈને ઉમેર્યું, 'આ વિસ્તારમાં (ખારાઘોડા) નવ્વાણું ટકા અગરિયા ચુંવાળિયા કોળી.' અગરમાં કામ કરતા કોળી ચુંવાળપ્રદેશના હોવાથી ચુંવાળિયા કોળી. ચુંવાળપ્રદેશ એટલે અમદાવાદ જિલ્લાના સબડિવિઝન વિરમગામનો પૂર્વોત્તર-વિસ્તાર. આ વિસ્તારમાં ચુંવાળીસ ગામો હોવાથી પણ એમની ઓળખ ચુંવાળિયા કોળીની. ચુંવાળિયા કોળી વિમુક્ત જાતિમાં આવે. વિમુક્ત જાતિ મુશ્કેલીમાં જીવતી જાતિ. વિમુક્ત જાતિના ઘેર-ઘેર સંઘર્ષગાથા. ઘણીક સંઘર્ષગાથાઓ ઘડીક તો શ્વાસ થંભાવી દે એવી. વળી, જીવનારાઓ માટે સંઘર્ષ અનિવાર્ય એટલે એમને સંઘર્ષગાથા લાગે નહીં અને જોનારાઓને રસ નહીં, નવરાશ નહીં એટલે એમને સંઘર્ષગાથા હશે એવું લાગે નહીં.

'મોટો સોકરો અઢારનો, ઈ ભણેલો સે. આઠમી નપાસ થ્યો પસી ઊતરી ગ્યો. બીજો સોકરો લગભગ હોલ વરહનો, ભણેલો નથ. હુંય ભણેલો નથ.' અગરિયા રામસિંગના શબ્દો ભાવને દબાવતા, પણ જવાબદારીના ભારથી લદાયેલા લાગ્યા. રામસિંગે થોડા ભાવ સાથે અને થોડા ભાર સાથે બીજા શબ્દો ઉમેર્યા : 'ઘરમં કુલ હાથ જણા સે. તૈણ સોડીઓ, બે સોકરા અન બે અમે. બે સોડીઓ પૈણાયેલી હે, એક નાની સે.' રામસિંગનો પરિવાર ઘણો મોટો. મોટો પરિવાર લગભગ બધા અગરિયાનો. મોટા પરિવારની મુશ્કેલીઓ પારાવાર.

'માળિયા વીહ વરહ કામ કયર્યું. દાદા (વાછડાદાદા) તૈણ વરહ કયર્યું. પસી દીવા રયું ન ધાંગધરા (ધ્રાંગધ્રા) આગર તાં વાડિયું કરતા.' રખડી-રખડીને થાક્યા પછી કમસીભાઈ રાઠોડ ઘર ભણી વળ્યા, ઓડુ (તાલુકો : પાટડી) આવ્યા. ઓડુમાંય રાહત બે ડગલાં છેટી તે છેટી જ. 'કામ નૉ કરીએ તો તાવડી આપડી ઑંધી થઈ જાય' હતાશ અવાજે આટલું કહી કમસીભાઈએ ઉમેર્યું, 'રાત-દી મેનત કરી-કરીન, મજૂરી કરીન સોકરાં મોટાં કર્યાં. મેનતના કારણે ઉમ્મર વધાર લાગઅ્ મારી.' આધાર કાર્ડ મુજબ કમસીભાઈની ઉંમર 44 વર્ષ, પણ લાગે સાંઠ ઉપરના.

“આ ડિલને દુખે કામ કર-કર કરીએન. પગ દુખે, બયડો ન એવું દુખે. વધાર કામ કરીએન એકઅ્ કમ્મર ન એવું દુખે,” કમસીભાઈએ કહ્યું. ડિલ દુખતું કરે એવું કામ અને દુખતા ડિલે કરવું પડતું કામ કાઠું.

“તણ પાટા સે આંયાં. આ પાટામં પાંચ જણા હોય તોય અમે ઓસા પડીએ, પણ મું એકલો કરું સું. ઘરનાં (પત્ની) એ ઘરે. સોકરો કંપનીમં કામે જાય.” કમસીભાઈએ પાટાની પાળે બેસીને કરેલી વાતમાં ઉંમરનો થાક અને પંડની પીડા ભેગાં લાગ્યાં. એક સમયના અગરિયા ડી. કે. વાણિયાના અગિયાર શબ્દોમાં અગરિયાના કામની કઠણાઈ બરાબર સમજાઈ જાય : 'શરૂઆતમાં પાટા પર કામ કર્યું, પછી કાઠું લાગતા છોડી દીધું.' કારણ : કાઠી ઠંડી ત્રણેક મહિના. કાઠો તાપ પાંચેક મહિના. કાઠી મજૂરી આઠેક મહિના. કાઠી મજૂરીમાં ખેતી કરવાની. ખેતી કરવાની મીઠાના ખેતરમાં. મીઠાનું ખેતર ઓળખાય અગરના નામે. અગરમાં ખેતી કરનારા ઓળખાય અગરિયાના નામે. અગરિયા અગરનાં ગામડામાં કામ કરે, ગામડીમાં કામ કરે. ગામડીની પહોળાઈ 35 કરમ અને લંબાઈ 40 કરમ. એક કરમ એટલે બે ડગલાં, લગભગ 5 ફૂટ. બે ગામડી એટલે એક પાટો. પાટાની લંબાઈ 80 કરમ અને પહોળાઈ 35 કરમ. લગભગ 70000 ચોરસફૂટ પાટાનું ક્ષેત્રફળ થાય, પાટાના ક્ષેત્રફળમાં વધઘટ હોય ખરી, પણ વધઘટ જગ્યા પર નિર્ભર. પાટાની ઊંડાઈ હોય એકાદ ફૂટની.

ગામડાનું માપ હોય નહી, હોય તો જરૂર પ્રમાણે. ગામડાની ઊંડાઈ લગભગ 16 ઈંચની. ગામડામાં ખારા પાણીને ઘટ્ટ કરવામાં આવે. ગામડામાં સતત ભરાતું પાણી તડકામાં સુકાતું જાય એમ-એમ ખારું થતું જાય, ઘટ્ટ થતું જાય. ઘટ્ટ થતા પાણીને અગરિયા ડિગ્રીવાળું કહે. રામસિંગે કહ્યું, 'જ્યમ-જ્યમ પાણી આગર વધઅ્ ઈમ-ઈમ ડિગરી વધઅ્. દરેક ગામડામં એક ડિગરી વધઅ્'.

'બઉ જૂના અગરિયા હોય તો જોઈને અંદાજ આઈ જાય. નવા અગરિયા ડિગરીને જુએ સાધનથી, રણમાં અમાર બધા ઈ સાધનને ડીગરી કેય.' જનતા અગરના 7મું પાસ 24 વર્ષીય અગરિયા અનિલ પાડલિયાએ જેને 'ડિગરી' કહ્યું એ સાધન એટલે Baumé Hydrometer. Baumé Hydrometer પાણીની ખારાશ માપવા માટે વપરાય. સાદું પાણી (distilled water) હોય તો Baumé Hydrometerમાં ઝીરો ડિગ્રી (P H આંક) બતાવે. પાણીમાં ખારાશ વધતી જાય, પાણી આકરું થતું જાય, કડક થતું જાય, પાકું થતું જાય એટલે કે પાણી કરતાં liquid ભારે થતું જાય, દ્રવ્યરૂપ થતું જાય એમ-એમ ડિગ્રી વધતી જાય.

'બારથી ચૌદ ડિગરીવારું કૂઈનું પાણી ગામડામં જવા દેવાનું. બે દાડા રાખવાનું. પસી ભરાય એકઅ્ બીજા ગામડામં સોડી દેવાનું. પસી બે દી ઈમઅ્ રાખવાનું. ઈમ બધાં ગામડાંમં બે-બે દાડા પાણી સોડવાનું અન રાખવાનું. અન સેલ્લે બધાં ગામડાં ભરાઈ જાય, તેવી-ચોવી ડિગરી લગી પૉકે પસી બધાં નાકાં ખોલી નાખવાનાં અન પાણી પાટામં સોડવાનું. આંય પચી-સવ્વી ડિગરી થૈ જાય પસી મીઠું ચાલુ થાય પડવાનું. હૌ પેલાં મીઠાનો પોપડો બનઅ્.' ગારાકામ કરીને પાટાના પાળા પર પોરો ખાતા ખારાઘોડાના 52 વર્ષીય અગરિયા રામસિંગભાઈ બજાણિયાએ ઝડપથી જણાવ્યું.

પ્રશ્ન થયો : ગામડાં કેટલાં હોય?

'અઢાર-વીહ ડિગરીનું પાણી આવે તો હાથથી આઠ ગામડાં જોઈએ. નવ-દહ ડિગરી પાણી રે એકઅ્ મૉરું પડઅ્ પાણી તો ગામડાં બાંધવાં પડઅ્ વધારઅ્, ચૌદ, હોળ, હત્તર બાંધવાં પડઅ્. એકઅ્ ઓસી ડિગરીવારું પાણી જતું હોય તો વધાર ગામડાં અન વધાર ડિગરી હોય તો ઓસાં ગામડાં કરવાં પડઅ્.' ઊંડો શ્વાસ ખેંચી રામસિંગે ગારાકામ માટે પાવડો ઉપાડ્યો.

ગારાકામ મીઠાની ખેતીનું પહેલું કામ. ઠંડીમાં પણ પરસેવો પડાવતું કામ. ગારાકામમાં ખાનાં (ગામડાં) બનાવવાના આવે, ગામડી બનાવવાની આવે. ગામડાં વધારે-ઓછાં હોય, ગામડી નહીં. ગામડાનું ગારાકામ પ્રમાણમાં જલ્દી થાય, ગામડીનું નહીં. કૂઈમાંથી આવતા પાણીની ડિગ્રી જાણી, ગામડાંની સંખ્યા ધારી ક્યારા (ગામડાં) બનાવ્યા, પાણી ફેરવવા માટે નાકાં મૂક્યાં એટલે વાત પૂરી. ગામડીનું ગારાકામ અઘરું અને તકેદારીવાળું.

ચોક્કસ માપની બે ગામડીનો પાટો બનાવવાનો. 'પસી પાટા લૅપવાનું, પસી પાણી સોડવાનું, પસી પગલી મારવાની, પસી રોલ ફેરવવાનો, પસી ખારવણ આપવાનો, પસી પાટો ભરવાનો.' મુન્નાભાઈએ આપેલી વિગતમાં આવતા તબક્કામાં પાટાને એટલે કે પાટાના પાળાને લીંપવાનો તબક્કો જરૂરી. પાટાના પાળાને લીંપવાથી પાળાની માટી મીઠા માટેના પાકા પાણીમાં ભળે નહીં અને મીઠું બગડે નહીં.

આડી, ઊભી, ત્રાંસી પગલી મારવાની અને રોલર ફેરવવાનો તબક્કો, પાટાના તળને સમતલ કરવા માટે અને કઠોર કરવા માટેનો તબક્કો, જેને લીધે પાણી જમીનમાં ઊતરે નહીં અને મીઠું પડવામાં સરળતા રહે.

ગારાકામ ઑકટોબર-નવેમ્બરમાં શરૂ થાય. 'આમં ગધામજૂરી ઘણી. સરૂઆતમં ઊતરતા ગારાકામ કરવાનું. દોઢ મઇનો થૈ જાય ગારાકામમં.' અગર ભાડે રાખનારા અને રામસિંગને અગરિયાના કામે રાખનારા મુન્નાભાઈ ઉઘરેજાના શબ્દોમાં મીઠાની ખેતીકામના આકરાપણાનો ખોંખારો સંભળાય ખરો. 'ખરું કામ ગારાકામ. દોઢેક મઇનો કામ હરખું કરવું પડઅ્, તૈણ જણા કરીએ તાંણ' બોલીને ગામડાના ગારામાં રામસિંગ પગથી પચપચ કરવા લાગ્યા. રામસિંગનાં પત્ની શારદાબહેન પાટાના પાળા પર લીંપણ કરવા લાગ્યાં. રામસિંગ અને શારદાબહેનને પાટાના કામ માટે બહુ વખત નથી થયો, પણ મીઠાનું કામ વરસોથી કરે.

અગરનું કામ મીઠાનું કામ કહેવાય, ઉપરાંત બીજાં ઘણાં કામ મીઠાનાં કામમાં આવે. “પેલાં ઈ મજૂરી કરતા. મીઠાની વેગન ભરતા. કટ્ટાં આવન એ, પચા કિલો, હો કિલો. ઈમં તૈણહો-હાડી તૈણહો મલી જતા. મું મીઠાની થેલીઓ ભરવા જતી ફૅક્ટરીમં. ઘરથી કિલોમીટર જેવું થાય. હવારે સો (છ) વાગે જતી તો હાંજે પાંસ વાગે પાસી આવતી. ઉઘડ (ઉભડક) પર જતી. જેટલી મજૂરી કરીએ એટલું મલઅ્. મુ ન બે સોડીઓ જતી. એક હજાર થેલીના એંસી રૂપિયા આપતા, તે આખા દિવસના હાડા ચારસો પડઅ્, પાનસો પડઅ્, એકઅ્ તૈણ જણા વચે એટલા પડતા,” શારદાબહેને પરસેવાવાળો ચહેરો કબજાની બાંયથી લૂછ્યો અને હાથમાં ચોંટેલા ગારાને આંગળીથી સાફ કર્યો.

'એક સોડી હાહરે જૈ એકઅ કામ બંદ કર્યું. એકબેથી કામ નૉ થાય. તૈણ જણાનું કામ પડઅ્. થેલી ભરવાની, હિલઈ કરવાની, કટ્ટાં ભરવાનાં પચી કિલોનાં, પચા કિલોનાં. ઈમં ઘણું કામ પડતું, પાવડાથી લોટ (દળેલું મીઠું) ખેચવાનો'. ચહેરા જેવા જ કાળા હોઠમાંથી નીકળતી શારદાબહેનની વાતો અચંબો પમાડતી રહી.

ગારાકામમાં કૂઈ ખોદવાની પણ આવે. જ્યાં લગી પાણી ના આવે ત્યાં લગી અગરિયા કૂઈ ખોદતા રહે. 'રણમાં ઊંડા કૂવા ગાળી પાણી કરતા. પચીસથી સાંઈઠ ફૂટ ઊંડા કૂવા કરતા, આજે એંસીથી અઢીસો ફૂટનો બોર મૂકી ખારું પાણી કાઢી મીઠું પકવે છે.' ડી. કે. વાણિયાએ અતીત અને વર્તમાનનો ભેદ પાડ્યો. ભેદ તો કામ કરવાની રીતમાં પણ પડ્યો. 'બઉ પેલાં જ્યાર અમે રણમં જતાં તો આખા ખારાગોઢામં રોકકળ થૈ જતી. એકવાર ગાડાં ભરીન રણમં જૈએ પસી હાથ-આઠ મઇને પાસાં વરીએ.' ખારાઘોડાનાં 80 વર્ષીય શાંતાબહેન મારસુણિયાએ વાગોળેલા ભૂતકાળ સાથે 24 વર્ષીય અનિલ પાડલિયાના વર્તમાનને મૂકીએ, 'કામ કાઠું ખરું, પણ પેલાં જેવું કાઠું નથ રયું ટેક્નૉલોજિના લીધે. ખારાગોઢાથી હાડતરી કિલોમીટર સેટો અમારો પાટો ખરો, તોય અમે બાઇક ઉપર અઠવાડિયે-મઇને ખારાગોઢા જૈે આઈએ ન કામનો સામાન લેતા આઈએ. બાઇક પર સાકભાજીવારોય આંયાં આવતો રેતો હોય સે. વરી, દર અઠવાડિયે ટૅન્કર ભરીન નાવાધોવપીવાનું પાણીય આવતું રેતું હોય સે, ટૅન્કર આવે એકઅ્ ટૉંકો ભરી દૈએ.

"બીજું ક સોલરના કારણે પણ મેનત ઓસી થૈ. ઈમૉં એક તો ડીજલની (ડીઝલની) માથાકૂટ ઓસી થૈ. પેલાં અમાર બાવી બૅલર ડીજલ થતું પંપ વાંહે, હવે ડીજલથી પંપ ખાલી રાતે જ ચલાવાનો એકઅ્ તેર-ચૌદ બેલર થાય. દંતારો ફેરવવાનો ક પાટામં બીજું કામ કરવાનું થાય તો બૂટ પેરીએ.' અનિલની વાતમાં 'કામ કાઠું ખરું, પણ પેલાં જેવું નથ રયું' મહત્ત્વનું. એને બદલાતા સમય સાથે સમજવું રહ્યું. હવામાન બદલાયું, શરીરની ક્ષમતા બદલાઈ, માનસ બદલાયું, ભાવનાત્મક સ્થિતિ બદલાઈ આ બધા બદલાવ સાથે જોઈએ તો કામની કઠણાઈ સારી રીતે સમજાઈ જાય.

ગારાકામની કઠણાઈ પછી દંતારાના કામની કઠણાઈ આવે. ગામડામાં પાકું થયેલું પાણી નાકામાં મૂકેલા ઝરામાંથી ખેરી કાપીને પાટામાં જાય. પાટામાં પહેલી વાર છોડેલા પાણીને ખારવણ કહે. ખારવણ સુકાય એટલે પાટામાં પોપડો બાઝે. પોપડાને ઉખાડી પાટામાં ફરી પગલી મારી કે રોલર ફેરવી તળિયાને મજબૂત કરી ફરી ખારવણ આપવામાં આવે. બાઝેલા પોપડા પર વારેવારે દંતારો ફેરવવામાં આવે. દંતારો ફેરવવાથી પોપડો તૂટીને કરચમાં ફેરવાય. કરચ એટલે મીઠાનું બીજ. મીઠાના બીજ માટે સળંગ આઠદસ દિવસ દંતારો ફેરવવાનો થાય.

એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી એમ આખા પાટામાં મોટો દંતારો ફેરવ્યા કરવાનો. 'દંતારો ફેરવવાથી મીઠું વધે. પાણીમાં દંતારો ફેરવવાથી મીઠું ડૉળાય (ડહોળાય) એટલે ડિગરી વધે, ડિગરી વધે એટલે મીઠું વધે.' મુન્નાભાઈની વાતને આગળ વધારનારા શબ્દો જનતા અગરનાં વનિતાબહેન પાડલિયા (45 વર્ષ) બોલ્યાં : 'મીઠું ચોટી નૉ જાય ઈ માટઅ્ દંતારો ફેરવાય. એક દન મૂકીન દંતારો ખેચવો પડઅ્. દંતારો ખેચતા બે કલાક લાગઅ્. મીઠું જ્યમ ઝાઝુ થતું જાસે એમ બે કલાક, તૈણ કલાક, ચાર કલાક થાસે.' અગરિયાઓ ત્રણચાર મહિના દંતારો ખેંચ્યા કરે અને મીઠાના ગાંગડા તૈયાર કરે. મીઠાના ગાંગડાના થરથી ત્રણ ઈંચ ઉપર લગી પાટામાં પાણી ભરેલું હોવું જરૂરી. મીઠાના ગાંગડા વધતા જાય એમ-એમ બાવડા પર જોર પડતું જાય, કમર પર જોર વધતું જાય, પગ પર જોર ચડતું જાય અને આકાશમાંથી પડતું તાપનું જોર ન દેખાય એમ શરીરને અંદરથી વાળીને બેવડ કરતું જાય. બહાર-અંદર બધે કામની કઠણાઈનું જોર!

કઠણાઈ ભરેલા કામને અગરિયાઓ 'ઢાલે આવીને' હળવું પણ કરે. 'ઢાલે આવવાની' અગરિયાઓની નોખી રીત. મીઠું બરાબર પાકે પછી જ ખપમાં આવતી રીત. 'પારો વારવા માટે (મીઠું ભેગું કરવું) ચારથી પાંચ માણસની જરૂર પડે. નજીકથી બોલાઈએ તો અમે એને ઢાલે આયા એમ કઈએ. જ્યાર મારે જરૂર પડે તો બીજા ઢાલે આવે, અને એમને જરૂર પડે તો અમે ઢાલે આયા એમ કેય' અનિલની વાતમાં પરસ્પર સહકારની રીત તો ખરી જ, ઉપરાંત કાયમી વસવાટરહિત રણવિસ્તારમાં એકબીજાને કામમાં આવવાની સામાજિક સમજણ પણ ખરી. કોઈ અનિવાર્ય કારણ બન્યું તો, 'મું જ્યો અન એ ઢાલે નૉ આઈ હકે તો પાનસો અથવા છસ્સો રૂપિયા એક દનના એ મન દેય. તૈણસો ટન-હાડી તૈણસો મીઠું હોય ખાનામં તો પાનસો રૂપિયા આવે. ઝાઝું મીઠું થાય તો છસો રૂપિયા આવે. ઢાલેમાં બેય અરસપરસ આવે તો ગમે તેટલું મીઠું હોય, એકને વધારે ને એકને ઓસું તોય એમાં પૈસાનું લેવાદેવાનું નૉ હોય.'

અગરિયાને કામના કેટલા રૂપિયા મળે?

'બોરીએ પંદર રૂપિયા. એક બોરીમેં પાંચ મણ મૅઠું હમાય, હો કિલો.' કમસીભાઈએ કાચોપાકો હિસાબ કર્યો. કમસીભાઈ બીજાના અગરમાં કામ કરે એટલે આટલી મજૂરી. પણ જેમના પોતાના અગર છે એવા અગરિયાઓને શું મળે? 'અતારે એવું સે કે મીઠું એકદમ પાકું નથી એટલે સિત્તેર રૂપિયામાં બે રૂપિયા ઓસા. સેઠ એમ કેતા ક બીજા કોઈ સિત્તેર રૂપિયા આપસે તો તમને સિત્તેર રૂપિયા મળી જસે.' પાંચ મણ મીઠાના અનિલ પાડલિયાને 68 રૂપિયા મળશે, ટનના 680 રૂપિયા.

આ વરસે કેટલું મીઠું થશે?

'બે પાટાનું ઓગણીસો ટનેય થાય, બે હજાર ટનેય થાય.' બે હજાર ટન થશે તો અનિલને મીઠાના 1360000 રૂપિયા મળશે. કોઈ ખર્ચ ખરો? 'તેર બૅલર (બૅરલ) ડીજલ. એક બૅલરના અઢાર હજાર પાનસો બાણું.' 241696 રૂપિયા ખર્ચ. બીજો ખર્ચ? 'ઘરના ચારથી પાંચ માણસની મજૂરી.' ત્રીજો ખર્ચ? 'એક ટન મીઠાએ ટ્રેક્ટરનું ભાડું પંદર રૂપિયા થાય.' બે હજાર ટનનું 30000 રૂપિયા ભાડું. બીજું કંઈ? 'રેસનું પાણી.' એનો ખર્ચ કેટલો? 'એનો ખર્ચ ના થાય આવક થાય.

એક ટૅન્કર રેસના બે હજાર. તીસપાંતરી ટૅન્કર થસે આ વખતે, એટલે હાંઈઠ-હિત્તેર હજાર, હિત્તેર હજાર ગણો.' રેસનું પાણી એટલું મીઠું પાક્યા પછીનું પાકું પાણી. ડીઝલનો ખર્ચ, ટ્રેક્ટરનો ખર્ચ બાદ કરીએ અને રેસના પાણીની આવક ઉમેરીએ તો બે હજાર ટન મીઠાની આવક થાય 1158304 રૂપિયા, અને 1 ટન મીઠું પડે 579.15 રૂપિયામાં.

બજારમાં એક કિલોગ્રામ TATA Saltનો ભાવ 28 રૂપિયા (MRP). અનિલને 1 કિલોગ્રામ મીઠું પડે 57.91 પૈસામાં, લગભગ 58 પૈસામાં.

'સેઠિયાએ હાડી હાતસોએ વેચ્યું આ વખતે. તૈણસો ન ચોપ્પન ટન વેચ્યું. પચા ન તૈણ હજાર થાય એટલા મન મલ્યા'. અગરિયા તરીકે બીજાના અગરમાં મજૂરી કરતા કમસીભાઈની વાતમાં રહેલા આંકડાનો હિસાબ મેળવીએ તો કમસીભાઈએ 14.97 પૈસામાં, લગભગ 15 પૈસામાં 1 કિલોગ્રામ મીઠું પકવ્યું ગણાય.

કમસીભાઈ, રામસિંગ, અનિલ, વનિતાબહેન જેવા હજારો અગરિયાઓ મીઠું પકવે. અને ભારતવર્ષના વાર્ષિક સોલ્ટ ડીપાર્ટમેન્ટના (મીઠાનો વિભાગના) અહેવાલ (2021-22)ની પ્રસ્તાવનાના બીજા ફકરામાં કહેવામાં આવે કે, ''tons of salt this year i.e. 2021-22 as compared to 265.64 lak tones during last year. India continues to hold third position in the producation of salt, next to China and USA. [આપણા દેશમાં ગયા વર્ષે થેયેલા 265.64 લાખ ટનના મીઠાના ઉત્પાદનનની સરખામણીએ આ વર્ષે એટલે કે 2021-22માં 265.99 લાખ ટન મીઠાનું ઉત્પાદન થયું છે. ભારત મીઠાના ઉત્પાદનમાં ચીન અને યુએસએ પછી ત્રીજા સ્થાને છે]."

ભારત-સરકારને મીઠાનું મહત્ત્વ બહુ પહેલાંથી જ સમજાયેલું. એટલે જ ભારતીય બંધારણની કલમ 246 અંતર્ગત સાતમી અનુસૂચિના Union List(List I)માં item no. 58 તરીકે મીઠાને સ્થાન આપ્યું. ભારત-સરકારનું મીઠા માટેનું CENTRAL ADVISORY BOARD (CAB) પણ ખરું. ભારતસરકારની વેબસાઇટ પર CABના સભ્યોની યાદી પણ ખરી. યાદીમાં સરકારી અધિકારી પણ ખરા, બંને ગૃહના સાંસદ પણ ખરા, ધારાસભ્ય પણ ખરા, સાત રાજ્યો(ગુજરાત, તમિલનાડુ, આંધ્રપ્રદેશ, ઓરિસ્સા, પશ્ચિમ બંગાળ, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર)ના મીઠું-ઉત્પાદકોનાં એસોસિએશનના પ્રતિનિધિઓ પણ ખરા, અગરિયા તરફી અભ્યાસુ સલાહકારો પણ ખરા, બસ, નથી તો માત્ર અગરિયાઓ.

આ લેખ મૂળ ગુજરાતીમાં લખાયેલ છે