মূৰৰ ঘাম মাটিত পেলোৱা আগাৰিয়াসকলৰ লোণৰ খেতি

মৰুভূমিৰ একেবাৰে সীমান্তত থকা গাওঁখনক গুজৰাটী ভাষাত ৰন বুলি কয়। মোৰ সন্মুখত আছে এজন মানুহ। কেঁৰাচকুৱা, পকা চুলি, ভৰিৰ ছালবোৰ ফাটিছে, টান হৈ পৰিছে, গাল আৰু ওঠৰ ৰং একেই। গাত নিমখ লাগি আছে। মানুহে দেখিলেই চিনিব পাৰে, তেওঁ এগৰাকী আগাৰিয়া, লোণডোবাত কাম কৰা শ্ৰমিক।

খাৰাঘোড়া মৰুভূমিত বালি নাই, আছে কেৱল নিমখীয়া মাটি। বাৰিষা পানীৰে ঠাইখন ভৰি পৰে। তাৰপিছত থাকি যায় কেৱল নিমখীয়া মাটি। তেতিয়া ইটো দিনৰ সৈতে আগন্তুক দিনটোৰ পাৰাস্তম্ভ বঢ়োৱাক লৈ প্ৰতিযোগিতাহে চলে। গোটেই মৰুভূমিখন শুকান মাটিৰে ভৰি পৰে। দুৰ-দুৰণিলৈ আপুনি গছ এডাল নেদেখিব। অ’ত-তত দুই এডাল গুল্মজাতীয় উদ্ভিত চকুত পৰিব। ইমানখিনি বৰ্ণনা শুনিয়ে চাগে আপোনাৰ অনাগ্ৰহ জন্মিছে। ভাবকচোন তেনে এটা পৰিৱেশত কাম কৰাৰ কথা! যিমান খোজ কাঢ়িলেও আপুনি কোনো এটা স্থানত উপস্থিত হোৱা যেন অনুভৱ নকৰিব, সকলো ঠাই একেই যেন লাগিব। তেনে এটা পৰিৱেশত জীৱনটো চোঁচৰাই লৈ গৈ থকাৰ বাদে আন কোনো উপায় নাই।

“এই বাট মোৰ অচিনাকি নহয়
তথাপি মই এই মৰুভূমিত হেৰাই যাও।
পূৰ্বপুৰুষৰ বাট মই বুলিছো
তথাপি মই হেৰাইছো আৰু হেৰাইছো”

লোণডোবাত কাম কৰাৰ শ্ৰমিকৰ পৰম্পৰাগত জীৱনৰ দুৰ্দশাৰ কথা বৰ্ণাই ৰনৰ ৬৫ বৰ্ষীয় কবি ডি কে বানিয়াই কৈছে, “এই অঞ্চলৰ প্ৰায় ৯৯ শতাংশ আগাৰিয়া শ্ৰমিক ডি-নটিফাইড জনগোষ্ঠীৰ – চুম্ভলিয়া কোলি।” চুম্ভলিয়া শব্দটি স্থান-নিৰ্দেশক। তেওঁলোক আহিছে আহমেদাবাদ জিলাৰ মহকুমা বিৰামগামৰ উত্তৰ-পূব অংশৰ চুম্ভাল অঞ্চলৰ পৰা। গুজৰাটীত চুম্ভালি শব্দৰ অৰ্থ ৪৪ - ইয়াৰ দ্বাৰা অঞ্চলটোৰ ৪৪ খন গাঁও বুজোৱা হয়। এই জনগোষ্ঠীৰ লোকসকলে দুৰ্দশা আৰু হতাশাত জীৱন নিয়ায়ইছে; প্ৰতিখন ঘৰৰে কাহিনী কেৱল সংগ্ৰামৰ। কিছুমান কাহিনী হৃদয় বিদাৰক। সংঘাতেৰে ভৰা জীৱন জীয়াই থকাসকলে এনে জীৱনক সহজভাৱেই গ্ৰহণ কৰিছে, আনৰ চকুত কাচিৎহে সেয়া ধৰাত পৰে।

“মোৰ ডাঙৰ ল’ৰাৰ বয়স ১৮। অষ্টম শ্ৰেণীলৈকে পঢ়িছিল আৰু তাৰ পিছত স্কুল এৰিলে। মোৰ দ্বিতীয়টো ল’ৰাৰ বয়স ১৬, কিন্তু সি কেতিয়াও স্কুললৈ নগ’ল। ময়ো নিৰক্ষৰ।” লোণডোবাত কাম কৰা ৰামছিং বজনিয়াৰ কথাবোৰ দায়িত্ববোধেৰে গধুৰ। “আমাৰ পৰিয়ালটো সাতজনীয়া - তিনিজনী ছোৱালী, দুজন ল’ৰা আৰু আমি দুজন।” বেছিভাগ লোণডোবাৰ শ্ৰমিকৰ দৰেই তেওঁৰ এটা ডাঙৰ পৰিয়াল আছে, আৰু ডাঙৰ পৰিয়াল থকা বেছিভাগ মানুহৰ দৰে তেওঁৰো পৰিয়ালত যথেষ্ট সমস্যা আছে।

“মই কুৰিটা বছৰ মালিয়াত কাম কৰিলোঁ। তাৰ পিছত তিনি বছৰ দাদাত (ৱছৰা দাদা)। তাৰ পিছত দিৱালৈ আহিলোঁ আৰু তাৰ পৰা ধ্ৰাংগ্ৰাধৰালৈ আহিলোঁ, আমি তাত পথাৰত কাম কৰিছিলো” - কামচি ভাইয়ে ক্লান্ত সুৰত কয়। এই সকলোবোৰ ঠাইবোৰ সুৰেন্দ্ৰনগৰ জিলাৰ ভিতৰৰে। ইঠাইৰ পৰা ঠাইলৈ গৈ ভাগৰুৱা হৈ অৱশেষত তেওঁ ঘৰলৈ উভতি আহি পটডি তালুকাৰ ওডু গাঁৱলৈ আহিল। তাত যে বেছি শান্তি বা আৰাম আছিল এনে নহয়। “কাম ন কৰিয়ে তৌ তাৱাড়ি আপড়ি ওন্ধি থাই জায়। [আমি যদি কাম বন্ধ কৰি দিওঁ, তেন্তে খাবলৈ নাপাম],” তেওঁ হুমুনিয়াহ কাঢ়ি কয়। “মই মোৰ ল'ৰা-ছোৱালীক ডাঙৰ-দীঘল কৰিবলৈ দিনে-ৰাতি দেহা মাৰিলো।” এতিয়াও তেওঁ কৰি আছে। “কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ কাৰণে মোক বয়সতকৈ ডাঙৰ যেন লাগে।” তেওঁৰ আধাৰ কাৰ্ডত লিখা আছে কামচি ভাইৰ বয়স ৪৪ বছৰ, কিন্তু তেওঁক ৬০ বছৰৰ ওপৰৰ যেন লাগে।

কামচি ভাইয়ে কয়, “আমি কাম কৰিলে শৰীৰৰ বিষ হয়। “ভৰি-পিঠি সকলো বিষায়। আমি যেতিয়া দীঘলীয়া সময় কষ্ট কৰো, তেতিয়া কঁকালৰ তলৰ অংশৰ বিষ অসহ্যকৰ হৈ পৰে,” তেওঁ কথা কওঁতে সেই বিষ অনুভৱ কৰিব পাৰি।

তিনিমাহ হাড়কঁপোৱা শীত। পাঁচ মাহ উৎকট গৰম। আৰু আঠ মাহৰ হাড় ভঙা শ্ৰম – এয়াই আগাৰিয়াসকলৰ কামৰ কাহিনী। লোণডোবাবোৰক গামড়া (বাষ্পীভৱন জলচ্ছেদ) আৰু গামড়ি (স্ফটিকীয়কৰণ জলচ্ছেদ) বুলি দুটা ভাগত ভগোৱা হয়। দুটা গামড়ি মিলি প্ৰায় ৭০,০০০ বৰ্গফুটৰ পাটা।

“আমাৰ ইয়াত খৰাঘোড়াত তিনিটা পাটা আছে। আমি পাঁচোজনে যদি তাত কাম কৰোঁ, তথাপিত সেয়া যথেষ্ট নহয়। তথাপিও মই সকলো অকলে কৰো, আনফালে মোৰ পত্নীয়ে আমাৰ ঘৰখন চোৱাচিতা কৰে, আৰু আমাৰ ল'ৰাটো কাৰখানালৈ যায়।” বয়স, ক্লান্তি আৰু শোকৰ ৰেখা তেওঁৰ মুখমণ্ডলত স্পষ্ট। ডি কে বানিয়াই বৰ সহজভাৱে কথাখিনি ক’বলৈ যত্ন কৰিছে: “মই কিছু সময় পাটাৰ কাম কৰিলোঁ আৰু তাৰ পিছত এৰি দিলোঁ। তাত বহুত বেছি কষ্ট।”

গামড়াৰ বাবে কোনো নিৰ্দিষ্ট জোখ-মাখ নাই। ঘন লুণীয়া পানীৰ ঘনত্ব বঢ়াবলৈ সেয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ১৬ ইঞ্চি দ এই ডোবালৈ পানী বৈ যায়, য’ত বাষ্পীভৱনৰ এক স্বাভাৱিক প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়। পানী যিমানেই বাষ্পীভৱন হয়, সিমানেই লুণীয়া পানীখিনি ডাঠ হৈ পৰে। আগাৰিয়াসকলে এই পানীক ডিগ্ৰীভালু পানী বুলি কয়। লোণডোবাৰ মালিক অনিল পাড়ালিয়াই (২৪) কয়, “যেনেকৈ পানী এটা গামড়াৰ পৰা আনটো গামড়ালৈ আগবাঢ়ি যায়, সিমানেই ইয়াৰ লৱণীয়তা আৰু গাঢ়তাৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়।”

“অভিজ্ঞ আগাৰিয়া এজনে পানী চায়েই কৈ দিব পাৰে, কিন্তু এই কামত যিসকল নতুন, তেওঁলোকক এইবিধ যন্ত্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়। আমি ৰনত এইবিধ যন্ত্ৰক ডিগ্ৰী বুলি কওঁ,” পড়ালিয়াই কয়। তেওঁ বৌমে হাইড্ৰমিটাৰৰ কথা কৈছে। পানীত লোণৰ পৰিমাণ বাঢ়িলে, তৰলবিধ অধিক গাঢ় আৰু গধুৰ হৈ পৰে। পানী যিমানেই স্ফটিকীকৰণ হয়, সিমানেই লৱণীয়তাৰ মাত্ৰা বাঢ়ি যায়।

নিজৰ পাটাৰ গাৰাকাম (বোকাৰ কাম)ৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়ি গৈ থকাৰ মাজতে ৫২ বৰ্ষীয় খাৰাঘোড়াৰ কৃষক ৰাম সিং বজনীয়াই আমাক প্ৰক্ৰিয়াটো বুজাই কয়। “ব’ৰৱেল এটাৰ পৰা গামড়ালৈ যোৱা পানীৰ লৱণৰ মান ১২ৰ পৰা ১৪ ডিগ্ৰী থাকে। আপুনি এটা গামড়া পানীৰে ভৰাই দুদিন ৰাখি তাৰপিছত সেয়া দ্বিতীয়টো গামড়ালৈ এৰি দিব লাগিব। একেটা প্ৰক্ৰিয়াই আপুনি আটাইকেইটা গামড়াৰ বাবে দুদিনকৈ কৰিব লাগিব।”

বাজানিয়াই কয়, “শেষত যেতিয়া সকলো গামড়া ভৰি পৰে, আৰু পানীৰ লৱণীয়তা ২৪ ডিগ্ৰী পৰ্যন্ত হয়, তেতিয়া সেয়া পাটাবোৰত এৰি দিয়া হয়। ইয়াতেই পাটাবোৰত ২৫ৰ পৰা ২৬ ডিগ্ৰীত লোণ স্ফটিকীকৰণ হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। ইয়াত আপুনি নিমখৰ খৰ দেখা পাব।”

পাটা পোৱাৰ আগলৈকে কিমানটা গামড়াৰ প্ৰয়োজন হয়?

“পানীখিনি যদি ১৮ৰ পৰা ২০ ডিগ্ৰী হয়, তেতিয়া সাত-আঠটাৰে কাম চলে। কিন্তু তাতকৈ যদি কম লুণীয়া পানী থাকে, তেতিয়া আমি আৰু কেইটামান গামড়া প্ৰস্তুত কৰিবলগীয়া হয়। কেতিয়াবা ১৪ৰ পৰা ১৬ টা, আনকি ১৭ টাও কৰিবলগীয়া হয়, আমি পোৱা পানীখিনিত লোণৰ গাঢ়তাৰ ওপৰত সেয়া নিৰ্ভৰ কৰে।” ৰামসিঙে গভীৰ উশাহ এটা লয়, বেলচাখন দাঙি লৈ আকৌ গাৰাকামলৈ যায়।

গাৰাকাম হৈছে প্ৰথম কাম যিটো লোণ চপোৱা কাম কৰাৰ মাহৰ আগতেই আৰম্ভ হয়। কামটো এনেকুৱা যে আপুনি হাড়কঁপোৱা জাৰতো ঘামিব। গাৰাকামত লোণৰ পামখন বাষ্পীভৱন আৰু স্ফটিকীয়কৰণ দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে ভাগ কৰি জলচ্ছেদ প্ৰস্তুত কৰাটো জড়িত হৈ থাকে। সাজু হ’লেই আলি কাটি দিয়া হয় যাতে পানী ডোবাৰ ওপৰেৰে বাগৰি যাব পাৰে। আৰু লোণ প্ৰস্তুতিৰ এটা পৰ্যায় শেষ হয়। বাষ্পীভৱন জলচ্ছেদ প্ৰস্তুত কৰাটো যথেষ্ট সহজ। কিন্তু স্ফটিকীয়কৰণ জলচ্ছেদৰ বাবে কৰা কামটো কঠিন আৰু বহুত যত্নৰ প্ৰয়োজন।

“আমি পাটাটো বোকাৰে লেপ দিওঁ, তাৰ পিছত তাত অলপ পানী এৰি দি বোকাময় মাটিখিনি গুড়ি কৰি লওঁ বা ডোবাৰ মজিয়াখন কঠিন কৰিবলৈ এটা ড্ৰাম ৰোলাৰ চলাই দিওঁ,” আগাৰিয়া মুন্না ভাই উঘৰেজাই কয়। তেওঁৰ দৰে লোণডোবাৰ শ্ৰমিকসকলে পথাৰখনৰ বোকাময় মজিয়াখন গছকি সমান কৰি তোলে, পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ৰ বাবে সাজু কৰি লয়, যাতে নিমখৰ পানীখিনি মাটিত পুনৰ সোমাই নাযায়। মুন্নাভাইয়ে কয়, “আমি পথাৰখন সাজু নোহোৱালৈকে এই প্ৰক্ৰিয়াটো পুনৰাবৃত্তি কৰি থাকোঁ। তাৰ পিছত আমি গামড়াৰ পৰা পানী পাটাত এৰি দিওঁ।” তেওঁ পাটাৰ মথাউৰিকো বোকাৰে লেপি দিয়াৰ গুৰুত্ব বুজাই কয় যে এই কাম মাটিখিনি যাতে লুণীয়া পানীৰ সৈতে মিহলি হৈ নাযায়, তাৰবাবে কৰা হয়।

“কামটো একেবাৰে গাধ-খাটনিৰ কাম,” প্ৰতিটো চিজনত এখন লোণডোবা বন্ধকত লোৱা মুন্না ভাইয়ে কয়। বোকামাটিৰ কাম আৰম্ভ হয় অক্টোবৰ-নৱেম্বৰত। “এই কামটোত প্ৰায় ডেৰমাহ লাগে,” তেওঁ কয়।

মুন্না ভাইৰ ডোবাত কাম কৰা ৰামসিঙে মাজতে কয়, “খাৰু কাম গাৰাকাম। দধেক মেইনো কাম হাৰ্খু কৰভু পাৰয়া, তেইন জানা কৰিয়ে তান [আচল শ্ৰম বোকাৰ কাম। আমি ডেৰ মাহ কষ্ট কৰো, আমি তিনিজনে]।” তেওঁ স্ফটিকীয় অৱবাহিকাৰ বোকাময় মাটিৰ ওপৰেৰে মাটিখিনি সমান কৰিবলৈ খোজ কাঢ়ি গৈ আছে। ৰামসিঙৰ পত্নী শাৰদা বেনে পাটাৰ দাঁতিত বোকা জাপি আছে। এই কামৰ বিশেষ অভিজ্ঞতা তেওঁলোকৰ নাই; যদিও তেওঁলোক বছৰ বছৰ ধৰি লোণ উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত অন্যান্য কৰি আহিছে।

লোণ আহৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াটোত একাধিক কাম জড়িত হৈ থাকে। “তেওঁ ইয়াৰ আগতে শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিছিল, লোণৰ ৱেগনবোৰ ভৰ্তি কৰা কাম কৰিছিল,” শাৰদা বেনে কয়। “৫০ৰ পৰা ১০০ কিলোগ্ৰামৰ বস্তা জমা কৰি আমি ৩০০-৩৫০ টকা উপাৰ্জন কৰিছিলোঁ। মই কাৰখানালৈ গৈ মোনাত নিমখ ভৰোৱা কাম কৰিছিলো। ঘৰৰ পৰা এক কিলোমিটাৰ দূৰত আছিল, আৰু মই ৰাতিপুৱা ৬ বজাত গৈ সন্ধিয়া ৫ বজাৰ ভিতৰত উভতি আহিছিলো। কোনো নিৰ্দিষ্ট মজুৰি নাছিল। আমি কৰা কামৰ বাবে আমি দৰমহা পাইছিলো। মই আৰু মোৰ ছোৱালী দুজনীয়ে তাত কাম কৰিছিল। প্ৰতিটোৰ ১০০০ বেগ ভৰোৱাৰ বাবে আমি ৮০ টকা পাইছিলোঁ, গতিকে তেনেকৈ তিনিওজনৰ মাজত সম্পূৰ্ণ দিনৰ কামৰ বাবদ আমি ৪৫০ৰ পৰা ৫০০ টকাৰ ভিতৰত পাইছিলো,” শাৰদা বেনৰ ওঁঠৰ পৰা ওলোৱা প্ৰতিটো শব্দই কঠিন সত্যক তুলি ধৰিছে।

“ছোৱালী দুজনীৰ এজনীৰ বিয়া হ’ল। আনজনীয়ে কামটো এৰিলে। ই অকলে কৰিব পৰা ধৰণৰ কাম নহয়। আমাক অন্ততঃ তিনিজন লাগে। বেগবোৰ পেক কৰিব লাগিব, ছীল কৰিবলৈ চিলাই কৰিব লাগিব, ২৫ বা ৫০ কিলোগ্ৰামৰ বস্তা বনাব লাগিব। কাম ভালেকেইটা। আমি কুঠাৰ মিহিকৈ পিহি লোৱা নিমখখিনি গোটাই লওঁ,” ব্লাউজৰ হাতত হাতেৰে কপালৰ ঘামখিনি মচি তেওঁ কৈ যায়।

গাৰাকামত এটা কুঁৱা থাকে। শ্ৰমিকসকলে মাটিৰ তলৰ পানী নোলোৱালৈকে খান্দি থাকে। “আগতে নিমখ আহৰণৰ বাবে ২৫ৰ পৰা ৬০ ফুট দ কুৱা খন্দা হৈছিল। আজিকালি আমি ৮০ৰ পৰা ২৫০ ফুট দকৈ গভীৰ নলীনাদ বহুৱাও,” ডি কে বানিয়াই কয়। “আগতে লোণ আহৰণ সময়ত আগতে আমি যেতিয়া মৰুভূমিলৈ গৈছিলো, তেতিয়া সমগ্ৰ খাৰাঘোড়াই শোক প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু হাহাকাৰ কৰিছিল। এবাৰ আমি গাড়ীত উঠিলে আমি পৰৱৰ্তী সাত-আঠ মাহলৈ ঘূৰি নাহিছিলো,” চাৰিকুৰি বয়সৰ শান্তা বেন মাৰচুনিয়াই কয়। “কাম কাথুন খাৰু, পান পেলা জেভু কাথুন নাথ ৰায়ুন, টেকন'লজিনে লিধে [কামটো প্ৰত্যাহ্বানমূলক যদিও আগৰ দৰে নহয়, প্ৰযুক্তিৰ বাবেই],” যুৱক অনিল পড়ালিয়াই লগতে কয়।

“আমাৰ পাটাখন খাৰাঘোড়াৰ পৰা প্ৰায় ৩৭ কিলোমিটাৰ দূৰত, কিন্তু তথাপিও আমি সপ্তাহত এবাৰ, কেতিয়াবা মাহত এবাৰ গাঁৱলৈ গৈ আমাৰ প্ৰয়োজনীয় বস্তুবোৰ লৈ উভতি আহিবলৈ সক্ষম হওঁ। আনকি শাক-পাচলি বিক্ৰেতাজনো ইয়ালৈ বাইকেৰে আহে; টেংকাৰখনে পানী লৈ আহে৷ প্ৰতি সপ্তাহত পানী খোৱাৰ বাবে আৰু ঘৰুৱা কামত সেয়া ব্যৱহাৰ হয়। সৌৰ পেনেলৰ দ্বাৰা আমাৰ কামো সহজ হৈ পৰিছে। [এনেয়ে কামটো কঠিন, কিন্তু প্ৰযুক্তিৰ কৃপাত সেয়া এতিয়া আগৰ দৰে কঠিন হৈ থকা নাই],” আগাৰিয়াসকলৰ জীৱনলৈ অহা বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনৰ কথা অনিলে এইদৰে বৰ্ণাই কয়।

গাৰাকামৰ কঠিন কামৰ পিছত আহে দন্তৰা (খাবনি)ৰ কাম। খাৰৱা (সংপৃক্ত লুণীয়া পানী) নামেৰে জনাজাত বাষ্পীভৱন জলচ্ছেদত গাঢ় হোৱা পানী এটা সৰুকৈ আলি কাটি পাটাৰ ফালে এৰি দিয়া হয়। আগাৰিয়াসকলে বাৰে বাৰে পথাৰখন মৈয়াই থাকে। ডোবাৰ ওপৰেৰে খাবনি টানি থকাৰ ফলত নিমখৰ দানাবোৰ সৰু সৰু টুকুৰাত পৰিণত হয়। আগাৰিয়াসকলে এইবোৰক বা ‘বীজ’ বুলি কয়। কেঁচা নিমখৰ দানা বা গুটিবোৰ সাজু হ’বলৈ আঠৰ পৰা দহ দিনলৈকে লোহাৰ খাবনিৰে পথাৰখন অবিৰতভাৱে আজুৰি থাকিব লাগে।

মুন্না ভাইয়ে কয়, “আমি যিমানেই খাবনি চলাও, সিমানেই বেছি নিমখ পাওঁ। খাবনি চলোৱাৰ ফলত সংপৃক্ত লুণীয়া পানী লৰচৰ কৰে, লৱণীয়তাৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়, তাৰমানে আমি অধিক নিমখ পাওঁ।” কথাৰ মাজতে তেওঁ লোহাৰ ডাঙৰ খাবনিখন লোণডোবাৰ এটা মূৰৰ পৰা আনটো মূৰলৈ লৈ গৈ আছে। আন এগৰাকী আগাৰিয়া ভনিতা বেন পড়ালিয়াই (৪৫) কথা-বতৰাত যোগ দিয়ে। “আমি এদিন এৰি এদিন এই কামটো কৰো। ডোবাত খাবনি টানিবলৈ দুঘণ্টা সময় লাগে। কিন্তু নিমখৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি হোৱাৰ লগে লগে এই সময়ো বৃদ্ধি পায় – দুঘণ্টাৰ পৰা তিনিৰ পৰা চাৰি ঘণ্টালৈকে।”

আগাৰিয়াই তিনি-চাৰি মাহ খাবনি টানি নিমখৰ দানা প্ৰস্তুত কৰে। তেতিয়াও ডোবাত দানাৰ স্তৰৰ পৰা তিনি ইঞ্চি পানী ভৰ্তি হৈ থাকে। নিমখৰ দানাৰ আয়তন বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে বাহু আৰু ভৰিৰ ওপৰত জোৰ পৰে, পিঠিৰ বিষ বাঢ়ে আৰু ওপৰৰ পৰা পৰা এপ্ৰিল মাহৰ গৰমৰ তীব্ৰতাও বৃদ্ধি পায়। কঠোৰ পৰিশ্ৰমত শৰীৰ কোঙা হৈ পৰে।

লোণৰ পামৰ শ্ৰমিকসকলে ইজনে সিজনক সহায় কৰে; এইটোক ঢালে আভাবু (ঢাল কৰিবলৈ অহা) বোলা হয়। “আমাক পথাৰৰ পৰা নিমখ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ প্ৰায় চাৰি-পাঁচজন মানুহৰ প্ৰয়োজন। যদি আমি ওচৰৰ লোণ ডোবাৰ পৰা কেইজনমান মানুহ পাওঁ, তেন্তে আমি ইয়াক ‘ঢালে আয়া’ বুলি কওঁ। তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজন হ’লে আমি তেওঁলোকক গৈ সহায় কৰি দিও, আমাৰ প্ৰয়োজন হ’লে তেওঁলোক আহে।” অনিলৰ কথাত সহযোগিতাৰ ভাৱ স্পষ্ট আৰু পাতল জনবসতিৰ অঞ্চলটোত ই এয়া মন কৰিবলগীয়া কথা। যদি কোনোবাই ঢাল ঘূৰাই দিব নোৱাৰে, তেন্তে তেওঁ ব্যক্তিজনক ৫০০ৰ পৰা ৬০০ টকাৰ ক্ষতিপূৰণ দিয়ে।

লোণডোবাৰ শ্ৰমিকে কিমান টকা উপাৰ্জন কৰে?

“প্ৰতিটো বস্তাৰ বাবে পোন্ধৰ টকা। এটা বস্তাত প্ৰায় এশ কিলো নিমখ ভৰাই ল'ব পাৰি,”- কামচি ভাইয়ে এটা স্পষ্ট হিচাপ আগবঢ়ায়। কিন্তু তেওঁ আন কাৰোবাৰ পথাৰত শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে। নিজৰ পথাৰ চলাই থকা সকলৰ কথা কি ক’ব? “নিমখ এতিয়াও সাজু হোৱা নাই, গতিকে সত্তৰৰ ভিতৰত দুটকা কম [৬৮] আমি আশা কৰিব পাৰো,” অনিল পড়ালিয়াই বুজাই কয়। ১০০ কেজি নিমখৰ বিনিময়ত তেওঁ ৬৮ টকা পাব, অৰ্থাৎ প্ৰতি টনত ৬৮০ টকা।

কিমানখিনি নিমখ তেওঁ এইবছৰ পাব?

অনিলে কয় যে দুটা পাটাৰ পৰা ৯০০ৰ পৰা ২০০০ টন উৎপাদন হ’ব পাৰে। তেওঁ খেতি কৰি পোৱা ২,০০০ টন নিমখৰ বাবদ ১৩.৬ লাখ টকা পাব। খৰচৰ হিচাপটো পিছে? “সেইবোৰৰ ভিতৰত আছে এটা বেৰেলৰ বাবে ১৮,৫৯২ টকা দৰত তেৰ বেৰেল ডিজেল,” মনৰ ভিতৰতে মোটামুটি হিচাপ এটা কৰিছো, ২.৪২ লাখ টকাৰ খৰচ।

আন কিবা খৰছ? “ঘৰৰ চাৰি-পাঁচজনৰ শ্ৰম তাত যোগ দিব লাগিব,” পড়ালিয়াই কয়। “প্ৰতি টন নিমখত ট্ৰেক্টৰৰ খৰচ ১৫ টকা।” ২,০০০ টন নিমখৰ বাবদ ৩০,০০০ টকা খৰচ।

আৰু কি? “ৰেচনু পানী, [মা পানী]।” ‘মা পানী’ হ’ল নিমখৰ দানাবোৰ চপোৱাৰ পিছত যি তৰল পদাৰ্থ ৰৈ যায়, সেয়া। তাৰ বাবে কিমান খৰচ হয়? অনিলে কয়, “তাৰ বাবদ একো খৰচ নাই। তাত আয়হে হয়। ৰেচনু পানীৰ এক টেংকাৰত আহে ২,০০০ টকা। এইবাৰ আমি পাম ৩০- ৩৫ টেংকাৰ পানী। গতিকে ৬০ৰ পৰা ৭০ হাজাৰ টকা।” এতিয়া যদি আমি ডিজেলৰ খৰচ, ট্ৰেক্টৰৰ ভাড়া কৰ্তন কৰি, ৰেচনু পানীৰ পৰা পোৱা উপাৰ্জন যোগ কৰিলে আমি ক’ব পাৰো যে ২০০০ টন নিমখে মোটামুটিভাৱে ১১.৫৮ লাখ টকা আনে। অৰ্থাৎ প্ৰতি টন নিমখৰ বিপৰীতে মাত্ৰ ৫৭৯ টকাৰ অলপ বেছি।

বজাৰত এক কিলোগ্ৰাম টাটা চল্টৰ দাম ২৮ টকা (এমআৰপি)। একেখিনি নিমখ বিক্ৰী কৰি অনিলে পায় প্ৰায় ৫৮ পইচা।

অৱশ্যে আন কাৰোবাৰ পথাৰত শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰা কামচি ভাইৰ মজুৰি ইয়াতকৈ বহু কম। তেওঁ কয়, “চেথসকলে [মালিকসকলে] এইবাৰ চাৰে সত্তৰ টকাত [৭০.৫ টকা]ত বিক্ৰী কৰিছিল।” “মুঠ ৩৫৪ টন। মুঠতে ৫০,৩০০ টকা পাইছিলোঁ।” অৰ্থাৎ আনৰ পথাৰত কাম কৰা শ্ৰমিক হিচাপে তেওঁ উৎপাদন কৰা একে নিমখৰ এক কিলোগ্ৰামৰ বাবে ১৫ পইচাৰ অলপ কম টকা পায়।

কামচি ভাই, ৰামসিং, অনিল, ভনীতা বেন আদি হাজাৰ হাজাৰ আগাৰিয়াৰ মুৰৰ ঘাম মাটিত মিহলি হোৱাৰ ফলতে নিমখৰ খেতি হয়, যিয়ে পাছলৈ ভাৰত চৰকাৰক বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদনত (২০২১-২২) গৌৰৱ কৰাত সহায় কৰে: “আমাৰ দেশত এই বছৰ অৰ্থাৎ ২০২১-২২ চনত ২৬৫.৬৪ লাখ টনৰ তুলনাত ২৬৫.৯৯ লাখ টন নিমখ উৎপাদন হৈছিল যোৱা বছৰটোত। চীন আৰু আমেৰিকাৰ পিছতে ভাৰতে নিমখ উৎপাদনত তৃতীয় স্থান দখল কৰি আছে।”

ভাৰতীয় সংবিধানৰ ২৪৬ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত সপ্তম অনুসূচীৰ কেন্দ্ৰীয় তালিকা (তালিকা ১)ত ৫৮ নং স্থানত আছে নিমখ। কেন্দ্ৰীয় তালিকাত থকাৰ অৰ্থ হ’ল কেৱল কেন্দ্ৰইহে ইয়াৰ ওপৰত আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও নিমখৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় পৰামৰ্শদাতা ব’ৰ্ড (চিএবি) আছে। আৰু ভাৰত চৰকাৰৰ ৱেবছাইটত চিএবিৰ সদস্যৰ তালিকাত সংসদৰ দুয়োটা সদনৰ আমোলা আৰু সাংসদ অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ উপৰিও সাতখন ৰাজ্যৰ (গুজৰাট, তামিলনাডু, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ওড়িশা, পশ্চিমবংগ, ৰাজস্থান, মহাৰাষ্ট্ৰ)ৰ বিধায়ক, নিমখ উৎপাদক সংস্থাৰ প্ৰতিনিধি আৰু কৃষকৰ স্বাৰ্থ হৃদয়ংগম কৰাৰ ক্ষমতা থকা শিক্ষিত উপদেষ্টাও অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

তালিকখনত নাই কেৱল আগাৰিয়াসকল নিজেই।

মূল প্ৰতিবেদন গুজৰাটী ভাষাত প্ৰকাশিত।

অনুবাদ: পংকজ দাস