ঝুমখেতিত গাবিয়ে

“পথাৰত কাম কৰিবলৈ আহিলে আমি দুপৰীয়াৰ সাজৰ বাবে গাবিয়েয়ে ৰান্ধো,” খেতিয়ক আচিনো মিয়েছিচিয়েনো মেয়াছে কয়। কমকৈ মচলা দিয়া এই আঞ্জাখন ৰান্ধিবলৈ তেনেই কম সংখ্যক সামগ্ৰীৰ প্ৰয়োজন হয়। আটাইবোৰেই খনমাৰ থলুৱা। খেতিপথাৰত এই শাক-পাতবোৰ তেনেই সহজে উপলব্ধ।

“কেতিয়াবা আমি গালহো (লুথুৰি)ও বনাওঁ,” ৩৬ বছৰীয়া আচিনোৱে পাৰিক কয়। তেওঁ ভাতৰ সৈতে সতেজ বনৰীয়া শাক-পাত, থলুৱা মচলা আৰু জুইৰ ধোঁৱাত শুকুৱা গাহৰিৰ মাংস বা গৰুৰ মাংস সিজাই লুথুৰিৰ দৰে সুস্বাদু ব্যঞ্জনবিধৰ উল্লেখ কৰি তেওঁ কয়। “এয়াই আংগামিসকলৰ বিশেষ খাদ্য।”

শীতৰ এক আমেজভৰা পুৱা আচিনোৱে তেওঁৰ প্ৰিয় বন্ধু উটছোনো মেৰুৰ সৈতে খনমাৰ ঝুমখেতিৰ পথাৰলৈ যোৱা এটা ঠেক পথেৰে খোজ কাঢ়ি গৈ আছিল। নাগালেণ্ডত পাহাৰৰ এঢলীয়া ঠাইত ঝুমখেতি কৰা হয়। খোজ কাঢ়ি গৈ থকাৰ মাজে মাজে তেওঁলোকে শাক-পাত ছিগিছে। হাঁহি-ধেমালিৰে আগবাঢ়িছে। “আমি দুয়ো খুবেই ভাল বন্ধু,” আচিনোৱে কয়। “একেলগে থকা সময়খিনিত আমি আটাইতকৈ বেছি সুখী হওঁ।” সেয়ে দুয়োৱে ঝুমখেতিলৈ আহোতে সময় মিলাই গোট খায় আৰু কাম কৰে।

৪২ বছৰীয়া উটছোনোৱে তেওঁৰ হাতত থকা সতেজ শাক-পাতৰ মুঠিটো দেখুৱাই তেনয়িদিয়ে ভাষাত সিবোৰৰ নাম ইটোৰ পিছত সিটো কৈ যায়: গাথা (বনৰীয়া বিহলঙনি), গাগেই (মধুসোলেং), খামহু (ৱাইল্ড পেৰিলা) আৰু গাক্ৰা (Oenanthe javanica)।

“আমি গাথাখিনি ভোট জলকীয়াৰ সৈতে কুটি লৈ চাটনি বনাই গাবিয়েৰ সৈতে খাম। বাকীখিনি শাক গাবিয়েত দিয়া হ’ব। ৰৈ যোৱাখিনি পিছত ৰান্ধিবলৈ ঘৰলৈ লৈ যাম,” তেওঁ বুজাই কয়।

ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰ শেষৰ ফালৰ কথা। খনমাৰ চাৰিওফালে আচিনো আৰু উটছোনোৰ দৰে খেতিয়কসকলে তেওঁলোকৰ ঝুমখেতিৰ পথাৰত আলু ৰোৱাত ব্যস্ত। দীঘলীয়া কৰ্মদিনত তেওঁলোকে পথাৰত থকাৰ সময়তে দুপৰীয়াৰ আহাৰ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ একত্ৰিত হয়: “আমি সিজোৱা ভাত, গাহৰিৰ চৰ্বি, ভোট জলকীয়া, কিন্বিত ছ’য়াবিনৰ পেষ্ট (আখুনি) আৰু নিমখ লগত লৈ আহো। তাৰ পিছত ওচৰতে যি পাওঁ তাৰে ৰান্ধোঁ,” আজি পুৱা সংগ্ৰহ কৰা চাৰিবিধ বনৰীয়া শাক বাচি চাফা কৰি আচিনোৱে কয়। পঢ়ক: ৰাতিৰ সাজৰ যোগাৰ

পূব হিমালয়ৰ খনমা গাঁওখন ঘন সেউজীয়া হাবিৰে আৱৰা আৰু এঢলীয়া পাহাৰৰ বুকুত আছে। ৰাজ্যিক চৰাই বিলুপ্তপ্ৰায় ব্লাইথছ ট্ৰেগোপান (Blyth's tragopan) ইয়াত পোৱা যায়। গাঁওখনৰ প্ৰায় সকলোৱে খেতি কৰে আৰু আচিনো আৰু উটছোনো প্ৰত্যেকৰে প্ৰায় ৫০ বৰ্গমিটাৰকৈ মাটি আছে।

“বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন বনৰীয়া শাক-পাত গজে। অৱশ্যে বাৰিষাৰ সময়ত এইবোৰ প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়। আমাৰ প্ৰয়োজনতকৈ বেছি হ’লে আমি গাগেই, গাথা, আৰু গানয়ানিউ (মিচিংগা, Zanthoxylum rhetsa)ৰ দৰে শাক-পাচলি স্থানীয় বেপাৰীক প্ৰতি মুঠিত ১০ পৰা ২০ টকাত বিক্ৰী কৰোঁ,” আচিনোৱে কয়।

আংগামি অধ্যুষিত গাঁওখনৰ জনসংখ্যা ১,৯৪৩ গৰাকী (২০১১ চনৰ লোকপিয়ল)। গাঁওখন খেল বা বংশভিত্তিক বসতিস্থলত বিভক্ত। মানুহে তেনয়িদিয়ে ভাষা কয় যিটো এটা প্ৰমুখ তিব্বত-বৰ্মী ভাষা, ইয়াক আংগামি ভাষা বুলিও জনা যায় আৰু ঘাইকৈ নাগালেণ্ডৰ কহিমা জিলাৰ ডেৰ লাখতকৈও অধিক মানুহে এই ভাষা কয়।

ভূ-প্ৰাকৃতিকভাৱে অঞ্চলটো ঘাইকৈ তিনিটা অঞ্চলত বিভক্ত। ওপৰৰ এঢলীয়া ঠাইবোৰ অৰণ্যৰে আবৃত, তাতেই খনমা প্ৰকৃতি সংৰক্ষণ আৰু ট্ৰেগোপান অভয়াৰণ্য অন্তৰ্ভুক্ত, যিয়ে প্ৰায় ২০ পৰা ২৫ বৰ্গ কিলোমিটাৰ ঘন হাবি সংৰক্ষিত কৰি ৰাখিছে। ১৯৯৮ চনত খনমাৰ ৰাইজে স্ব-ইচ্ছাই তেওঁলোকৰ অৰণ্যৰ এক বৃহৎ অংশ সম্প্ৰদায় সংৰক্ষণ সংৰক্ষিত বনাঞ্চল হিচাপে সুকীয়াকৈ ৰাখিছিল, যাৰ ফলত গাঁওখনে ভাৰতৰ প্ৰথম সেউজ গাঁও হিচাপে স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল বুলি খ্ৰায়েবু মেয়াছে কয়, যি খনমা ইক’টুৰিজিম মেনেজমেণ্ট কমিটিৰ সৈতে এক স্বতন্ত্ৰ গাইড হিচাপে কাম কৰে।

মাজৰ এঢলীয়া ঠাইবোৰ ঝুমখেতিৰ বাবে সংৰক্ষিত, য’ত আচিনো আৰু উটছোনোৰ খেতিমাটি আছে। কৃষকসকলে পৰম্পৰাগত অল্ডাৰভিত্তিক ঝুমখেতিৰ পদ্ধতি অনুশীলন কৰে, যি হৈছে এক থলুৱা কৃষি-বনানীকৰণ পদ্ধতি। এই পদ্ধতিত নাগালেণ্ডৰ ৰাজ্যিক গছ নাইট্ৰ’জেন-ফিক্সিং অল্ডাৰ (Alnus nepalensis)ক স্থানান্তৰিত খেতিত একত্ৰিত কৰে।

খেতিৰ বাবে মাটিখিনি সাজু কৰাৰ সময়ত গছ কটাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকে গছৰ ওপৰৰ ডালবোৰ কাটি পেলায়। মূল গা-গছডালৰ পৰা প্ৰায় দুই মিটাৰমান ওপৰত কটা হয় যাতে গছডালে আকৌ পোশা মেলে। “আমাৰ চাৰিওফালে যে দেখিছে এই গছবোৰ, প্ৰায় দুকুৰি বছৰ পুৰণি। ইয়াৰে কিছুমান আকৌ এশ বছৰীয়াও আছে,” আচিনোৱে কয়।

এই ব্যৱস্থাই প্ৰাকৃতিকভাৱে মাটিৰ উৰ্বৰতা পুনৰূদ্ধাৰ কৰে, যাৰ ফলত পৰম্পৰাগত ঝুম খেতিত সাধাৰণতে দেখা পোৱা দীঘলীয়া সময় মাটি পেলাই থোৱাৰ প্ৰয়োজন হ্ৰাস পায়।

“বসন্তকালত আৰু গ্ৰীষ্মৰ আৰম্ভণিৰ ভাগত আমি ঘাইকৈ আলু খেতি কৰোঁ। গৰমৰ দিনত আমি আমাৰ ঝুমখেতিৰ পথাৰত গোমধান, জোৱাৰ-বাজৰা, ৰঙালাউ, তিয়ঁহ, জলকীয়া আৰু বিভিন্ন খেতি কৰোঁ,” উটছোনোৱে পাৰিক কয়।

“আমাক যিখিনি লাগে, সেইখিনিৰ বাদে যিখিনি ৰৈ যায়, সেয়া আমি স্থানীয় বেপাৰীৰ হাতত দিও। তেওঁলোকে সেয়া কহিমালৈ লৈ যায়,” তেওঁ আৰু কয়। তেওঁলোকে ইয়াকো কয় যে কৃষিৰ পৰা তেওঁলোকে বছৰি প্ৰায় ৪০ হাজাৰ টকা উপাৰ্জন কৰে। তেওঁলোকৰ গিৰীয়েকহঁতো খেতিয়ক আৰু তেওঁলোকে চালক হিচাপেও অংশকালীন কাম কৰে। তেনেকৈ বছৰত তেওঁলোকে প্ৰায় এক লাখ টকা উপাৰ্জন হয়।

“আমাৰ ধানখেতিও আছে,” আচিনোৱে গাঁওখনৰ নামনিৰ ফালৰ ঢালবোৰলৈ আঙুলিয়াই দি কয়। তাত খলপা-বীথিত (পাহাৰৰ এঢলীয়া ঢালত খলপা কাটি কৰা খেতি) ধানখেতি কৰা হয়। অক্টোবৰ মাহৰ আশে-পাশে ধান চপোৱা হয় আৰু কৃষকসকলে বৰা ধানকে ধৰি কেইবাটাও পৰম্পৰাগত প্ৰজাতিৰ ধানখেতি কৰে। পঢ়ক - চাংকিত মিপাংমিঙৰ ব্যঞ্জন

দুপৰীয়াৰ আহাৰ খোৱা সময় চাপি আহিছে আৰু উটছোনোৱে সংগ্ৰহ কৰা শাক-পাতবোৰ চাফা কৰি শেষ। আচিনোৱে ইতিমধ্যে জুই ধৰিছে। তেওঁ জুইৰ ওপৰত জু (dzü - পানী)ৰ এটা ডাঙৰ পাত্ৰ (ছচপেন) ৰাখে আৰু এবিধ এবিধকৈ উপাদান তাত যোগ দি যায়। প্ৰথমে ছুছি (chüsi - জলকীয়া), তাৰ পিছত মেটছি (নিমখ) তাৰ পিছত ঝাটি (কিন্বিত ছ’য়াবিনৰ পে’ষ্ট) আৰু থেভোপি (গাহৰিৰ চৰ্বি) দিয়ে। ছচপেনটোৰ পানীখিনি উতলিব ধৰাৰ লগে লগে এবিধ এবিধকৈ শাক-পাতবোৰ দিয়া হয়। সুস্বাদু ব্যঞ্জনৰ গোন্ধ নিমিষতে বিয়পি পৰে।

“ব্যঞ্জনবিধ বেছি সময় ৰান্ধিব নালাগে। বেছিকৈ সিজিলে শাকৰ সোৱাদ আৰু সুগন্ধি হেৰাই যাব,” লাহেকৈ ছচপেনটোত হেতাখন লৰাই দি উটছোনোৱে কয়। শাক-পাতখিনি সিজি যোৱাৰ পিছত তেওঁ তাত ইতিমধ্যে সিজোৱা ভাত যোগ দিয়ে আৰু আটাইখিনি মিহলি হৈ যাবলৈ ঢাকনি দি থয়।

এইখিনি সময়তে উটছোনোৱে ৰাজা মিৰ্চা (ভোট জলকীয়া) কাটিছে। আঙুলিত লাগিলে পোৰণি উঠিব পাৰে, সেয়ে তেওঁ অলপ সাৱধান হৈছে। এই জলকীয়াবিধ অসমত জ্বালাৰ প্ৰকোপৰ বাবে ভোট-জলকীয়া বুলি জনা যায়। ভোট-জলকীয়াৰ যেনে নাম তেনে কাম। বিশ্বৰ আটাইতকৈ জলা জলকীয়াৰ ভিতৰত অন্যতম, ই বহুতো নাগা সম্প্ৰদায়ৰ পাকঘৰৰ এক অপৰিহাৰ্য উপাদান। “ভোট-জলকীয়া অবিহনে আমি ৰন্ধা-বঢ়াৰ কথা ভাবিবই নোৱাৰোঁ,” আচিনোৱে হাঁহিৰে কয়। “প্ৰচণ্ড জলা সোৱাদ আমি বৰ ভাল পাওঁ।” অলপ পিছতে এই প্ৰতিবেদকেও তাৰ সোৱাদ লৈ গম পায় তাক কিয়ো ভোট জলকীয়া বোলে।

আচিনোৱে নিপুণতাৰে সেই ভোট জলকীয়া মিহিকৈ কুটি লোৱা গাথা (বনৰীয়া বিহলঙনি), ঝাতি (কিন্বিত ছ’য়াবিনৰ পে’ষ্ট) আৰু নিমখৰ লগত মিহলি কৰি জুইহেন সোৱাদৰ জলা চাটনি প্ৰস্তুত কৰিছে।

এই প্ৰতিবেদকক একেলগে দুপৰীয়াৰ আহাৰ খোৱাৰ বাবে দুই বান্ধৱীয়ে বৰকৈ জোৰ কৰে। আমিও খাবলৈ বহো। তেওঁলোকে খৰিৰ টুকুৰাৰ পৰা অতিৰিক্ত চামুচ এখন কাটি আমাক দিয়ে আৰু তেওঁলোকে প্ৰস্তুত কৰা খাদ্যখিনি বেৰি ধৰি আমি বহি লওঁ। গাবিয়ে ব্যঞ্জন বৰ সহজে প্ৰস্তুত কৰিব পৰাবিধৰ আৰু বৰ সুস্বাদু। গাহৰিৰ চৰ্বি আৰু কিন্বিত ছ’য়াবিনৰ পে’ষ্টৰ সৈতে বনৰীয়া শাক-পাত মিহলি হৈ যি এক মটীয়া সুগন্ধ, তাৰ তুলনা নাই। তাৰ লগত আকৌ সতেজ বনৰীয়া বিহলঙনি দিয়া ভোট-জলকীয়াৰ চাটনিৰ সোৱাদে সোণত সুৱগা চৰাইছে।

কেইগৰাহমান খোৱাৰ পিছত মই চকুৰে জলক-তবক দেখিলো। মুখেদি ধোঁৱা ওলাবলৈ ধৰিলে। লগতে আহিবলৈ ল’লে হেঁকটি। ভোট-জলকীয়াবিধক এই প্ৰতিবেদকে যিমান ভয়ংকৰ বুলি ভাবিছিলো, সি তাতোকৈ বহুগুণে বেছি ওলাল। নগা বন্ধুবৰ্গৰ ওচৰত সৈ নাকাঢ়ি এই প্ৰতিবেদকে এক নিৰাপদ দূৰত্বত অৱস্থান কৰি নগাচক্ষুৰ আঁৰত থাকি সুহুৰিয়াই সুহুৰিয়াই এক স্থিতাৱস্থা পালোহি।

দুপৰীয়াৰ আহাৰ খাই শেষ হোৱাৰ লগে লগে কৃষকবোৰ নিজ নিজ পথাৰলৈ ঘূৰি গ’ল। এনেতে দুই বান্ধৱীয়ে একমুখে ক’লে, “আমিও আমাৰ গাঁৱৰ বাহিৰৰ জগতখন চাব খোজো। কিন্তু ইয়াত বাদে আন ক’তো থাকি যোৱাৰ কথা ভাবিবই নোৱাৰো। এয়াই আমাৰ ঘৰ।”

তেনয়িদিয়ে ভাষাৰ পৰা ইংৰাজীলৈ অনুবাদত সহায় কৰি দিয়াৰ বাবে প্ৰতিবেদকে খ্ৰায়েবু মেয়াছে আৰু ৰোকোচাটো চুঅচাক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে।