ਜਦੋਂ ਰਘੂਵੀਰ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਹਥੌੜੇ ਦੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਥੌੜੇ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਲੈਅਬੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: “ਠੱਕ ਠੱਕ ਠੱਕ।” ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੇ ਹਥੌੜੇ ਦੀ 'ਟਪ ਟਪ ਟਪ' ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਾਤੂ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਕੋਈ ਚਿੱਬ ਜਾਂ ਉਭਾਰ ਨਾ ਰਹੇ ਜਿਸ ਚਾਦਰ ਤੋਂ ਉਹ ਘੰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਾਰੀਕ ਕੰਮ ਹੈ।
ਰਘੂਵੀਰ ਫ਼ਖ਼ਰ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇਹ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਬਿਲਕੁਲ ਉਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਿਆਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਡੰਗਰਾਂ ਲਈ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।”
76 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਰਘੂਵੀਰ ਝਾਰਖੰਡ ਦੇ ਪਲਾਮੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਰਾਂਵ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਪੈਂਦੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਟੋਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਰਘੂਵੀਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਟੋਲਾ (ਲੁਹਾਰਾਂ ਦਾ ਮੁਹੱਲਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਘੰਟੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਰਘੂਵੀਰ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਹਨ, ਜੋ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਹਮਾਰਾ ਬਾਪ ਦਾਦਾ ਸਬ ਯਹੀ ਕਰ ਰਹਾ ਥਾ। ਹਮ ਤੋ ਨਿਪੜ ਆਦਮੀ ਹੈਂ, ਠੇਪਾਧਾਰੀ (ਅੰਗੂਠਾਛਾਪ) ਹੈਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੀਏਗਾ।"
ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਸਰਦ ਸਵੇਰ, ਰਘੂਵੀਰ ਆਪਣੇ ਕੱਚੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਬੋਰੀ 'ਤੇ ਉਕੜੂ ਬਣ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਲੋਹੇ ਦੀ ਚਾਦਰ ਫੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਹਥੌੜਾ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਡੰਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਇਹ ਘੰਟੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਜਾਵਟੀ ਵਸਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬੇਹੱਦ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਮੱਧਮ ਤੋਂ ਮੱਧਮ ਅਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਡੰਗਰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਘੰਟੀਆਂ ਕਦੇ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆਉਣ ਨਾਲ਼ ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਇਹ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਜਿਓਂ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚਣ ਲੱਗੀਆਂ।
