পথাৰে-সমাৰে টিলিঙা-সংগীতৰ আঁৰৰ শিল্পী

হাতুৰীডালেৰে ৰঘুবীৰ বিশ্বকৰ্মাই লোৰ পাটত নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ব্যৱধানত আঘাত কৰি যাওতে একপ্ৰকাৰ ছন্দৰ সৃষ্টি হৈছে – খুটুক, খুটুক, খুটুক। তাৰপিছত সৰু হাতুৰি এডালেৰে কোবাওতে টুক টুক কৰা আন এক সংগীতৰ লহৰ কাণত সোমাইছে। তেওঁ বনাবলৈ লৈছে টিলিঙা – টিলিঙাটোৰ পৃষ্ঠভাগ যাতে মসৃণ হৈ পৰে, সেয়ে তেওঁ সেই সৰু হাতুৰিডালেৰে সাৱধানে কোবাইছে।

“এয়া টিলিঙা নহয়, গৰু-ম’হৰ গলৰ অলংকাৰ,” গৌৰৱ কৰি ৰঘুবীৰে কয়। “সোণাৰীয়ে যিদৰে মানুহৰ বাবে অলংকাৰ গঢ়ে, আমি গৰু-ম’হৰ বাবে তেনেকৈয়ে অলংকাৰ গঢ়ো।”

ঝাৰখণ্ডৰ পালামু জিলাৰ বাৰাওঁ গাঁৱৰ ৰামগঢ় তোলাত গৰু-ম’হৰ টিলিঙা বনোৱা ৭৬ বৰ্ষীয় এইজন অন্যতম প্ৰবীণ হস্তশিল্পী। বাৰাওঁ গাঁৱৰ এই তোলাটো টিলিঙা বনোৱা ফেক্টৰিৰ দৰে – ইয়াত প্ৰায়বোৰ মানুহেই টিলিঙা বনোৱা কাম জানে।

“হামৰা বাপ দাদা সব য়হি কৰ ৰহা থা। হম তৌ নিপঢ় আদমী হ্যে, থেপাধাৰী হ্যে, বিচৱাচ নহী কৰিয়েগা [আমাৰ পিতাই-ককাহঁতে এই কামকে কৰিছিল। মই নিৰক্ষৰ, টিপচহী মৰা মানুহ, আপুনি চাগে বিশ্বাস নকৰিব,]” পঞ্চম প্ৰজন্মৰ শিল্পীগৰাকীয়ে কয়।

শীতকালৰ জেৰেঙা লগা পুৱাৰ ভাগতো ৰঘুবীৰে নিজৰ কেঁচা ঘৰটোৰ বাহিৰত বহি কামত ব্যস্ত হৈ পৰিছে। বহিবলৈ তেওঁ মৰাপাটৰ বস্তা এটা পাৰি লৈছে। বাওঁহাতেৰে ধাতুৰ পাটখন ধৰি লৈছে আৰু সোঁহাতেৰে হাতুৰী ধৰিছে।

বহুযুগ আগৰ পৰাই গৰুৰ গলৰ টিলিঙাক অলংকাৰ হিচাপে বিবেচিত হৈ আহিছে। বিশ্বজুৰি গ্ৰামাঞ্চলৰ জনগোষ্ঠীসমূহে টিলিঙাটোক সাধাৰণ বস্তুতকৈ অধিক মান্যতা দি আহিছে। টিলিঙাৰ বিশেষ এটা ব্যৱহাৰিক দিশ আছে – কৃষকে ঘন অৰণ্যত টিলিঙাৰ শব্দ শুনি তেওঁলোকৰ গৰু-ম’হ ক’ত আছে, সেয়া নিৰ্ণয় কৰে।

প্ৰাচু্য্যময় গ্ৰামীণ জীৱনৰ চিন হিচাপে বিবেচিত এই টিলিঙাৰ চাহিদা এতিয়া মেচিনৰ আগমনে নাইকিয়া কৰি পেলাইছে। এতিয়া আৰু টিলিঙাৰ শব্দ সাধাৰণতে শুনিবলৈ পোৱাটো কঠিন।

থলুৱা গৰু-ম’হ এতিয়া নাইকিয়া হ’ল, ৰঘুবীৰে কয়। “মৱেশী অব হ্যে কহাঁ? য়হী দেখিয়ে, কিচি কে পাচ এক গো কিচি কে পাচ দু গো হ্যে, তৌ কহাঁ চে বিকেগা? [থলুৱা গৰু-ম’হ ক’ত আছে? কাৰোবাৰ তাত এটা, কাৰোবাৰ তাত দুটা আছে। আমাৰ টিলিঙাৰ চাহিদা কেনেকৈ থাকিব?]” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে।

এটা সময়ত দাঁতিকাষৰীয়া হাবিবোৰ জীপাল হৈ আছিল। যৌৱনকালৰ সেই পৰিৱেশৰ কথা মনত পেলাই ৰঘুবীৰে কয় যে এটা সময় আছিল যেতিয়া গৰু-ম’হ পোহাটো জীৱিকাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল।

“য়হাঁ ইচি জগহ পৰ বাঘ বৌল ৰহা থা, হম চৌতে গো থে। অপনা হোছ মে, অভি তো তাকত নহী হ্যে...লেকিন এক সময় থা জব হম বাঘ কৌ লাঠি সেয় মাৰে হ্যে [আগতে ইয়াত বাঘৰ আহ-যাহ আছিল। মই সৰু আছিলো। নিজ চকুৰে দেখিছিলো। এতিয়া আৰু গাত সেই জোৰ নাই, কিন্তু এটা সময়ত আমি লাঠিৰে বাঘ খেদিছিলো],” ৰঘুবীৰে কয়। তেওঁৰ কথাত বুজিব পাৰি এসময়ত পালামুৰ হাবিবোৰ কিমান ঘন আছিল আৰু কিয় গৰু-ম’হৰ টিলিঙাৰ চাহিদা বহুত আছিল।

ৰঘুবীৰ আৰু তেওঁৰ পত্নী গংগাজলী দেৱীৰ ছজনী ছোৱালী আৰু এজন ল’ৰাসন্তান আছে। আটাইৰে বিয়া হৈছে আৰু ভাগে ভাগে থাকে। দম্পতিহালে সপ্তাহজুৰি টিলিঙা বনোৱা কাম কৰি আছে আৰু এতিয়া এটা বেটচ টিলিঙা বনোৱা কামটো শেষ হ’বৰ হৈছে। বাকী আছে জুহালত কৰিবলগীয়া কামখিনি। তাৰ পিছতেই সাজু হৈ উঠিব টিলিঙাখিনি।

ৰঘুবীৰে সৰুতে দেউতাকৰ পৰা এই হস্তশিল্প শিকিছিল। “মই তেতিয়া ইমানখিনি আছিলো,” বহি থকাৰ পৰাই হাতেৰে কিমান ডাঙৰ আছিল, সেয়া দেখুৱাই তেওঁ কয়। “এবাৰ মই পিঠিত বস্তা লৈ গাৰহৱা বজাৰ ওলাইছিলো,” তেওঁ গৌৰৱেৰে কয়। “১০ কি ১২ বছৰ বয়সত ইয়াৰ পৰা ৩.৫ কোচ (প্ৰায় ১২ কিলোমিটাৰ) দূৰৰ দৌলতগঞ্জলৈ খোজকাঢ়ি যোৱাৰ অভ্যাস আছিল। গাৰহৱা তাতোকৈ দূৰত আছিল, প্ৰায় ছয় কোচ (প্ৰায় ১৯ কিলোমিটাৰ)। সেয়া আছিল ১৯৬৬ মানৰ কথা।”

টিলিঙা বনোৱাটো এটা দীঘলীয়া আৰু জটিল প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ আৰম্ভণিতে লোহাৰ পাটবোৰ গৰম কৰা হয় যিবোৰ তাৰ পিছত বিভিন্ন আকৃতিত কাটি লোৱা হয়।

“আমাৰ ইয়াত এইবিধ সঁজুলিক ইয়াক ফাৰ্মা বুলি কোৱা হয়। ই আমাৰ জোখ-মাখৰ আহিলা,” প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি চলি অহা এটা পৰম্পৰাগত আৰ্হি দেখুৱাই ৰঘুবীৰে কয়।

এই আৰ্হিবোৰ হৈছে বিভিন্ন আকাৰৰ ধাতুৰ পাটৰ এটা ছেট, ডাঙৰ ছাবি একোছাৰ কীচেইনৰ দৰে সেয়া ওলমাই থোৱা আছে। প্ৰতিখন পাটে টিলিঙা এটাৰ এটা নিৰ্দিষ্ট উপাদানৰ বাবে নিখুঁত জোখ-মাখক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। যেনে টিলিঙাৰ বাহিৰৰ খোলাটোৰ জোখ কিমান হ’ব, সেয়া সেই আৰ্হি মতে কৰা হয়। ৰঘুবীৰত ফাৰ্মাৰ ১০টা ছেট আছে। ভিন ভিন আকাৰৰ টিলিঙা বনাবলৈ সেয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰথমে পাটবোৰ কাটি লোৱা হয়। তাৰপিছত তাৰ কাষবোৰ হাতুৰীৰে কোবাই আকাৰ দি লোৱা হয়। তাৰপিছত টিলিঙাৰ ওপৰৰ খোলাটো তৈয়াৰ কৰা হয় আৰু ৰছী এডালেৰে ওলমাব পৰাকৈ এটা ক্লিপ ভিতৰত লগোৱা হয়।

শেষৰ কামটো হৈছে টিলিঙাবোৰ তুঁহগুড়িৰ সৈতে বোকা মিহলি মিশ্ৰণ এটাত ডুবাই ৰখা। প্ৰতিটো মিশ্ৰণত তেওঁলোকে পিতলৰ সৰু টুকুৰা এটা আৰু সুহাগা (সুৱগা) ৰাখে। পিতলে টিলিঙাটোক স্পষ্ট আৰু তীক্ষ্ণ ধ্বনি-বৈশিষ্ট্য দিয়ে। আনহাতে সুৱগাই ধাতুৰ ওপৰত সুৰক্ষামূলক সূক্ষ্ম তৰপ এটাৰ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত অশুদ্ধিও আঁতৰ হয় আৰু ইয়াৰ গলনাংক কম হয়।

ঢালাইৰ সাঁচবোৰ এদিন বা দুদিনৰ বাবে ৰ’দত শুকুৱাই লোৱা হয়। তাৰপিচত অঙঠাৰ জুহালত সেয়া জ্বালাই কৰা হয়।

ঘৰৰ মহিলাসকলেই সাধাৰণতে সাঁচ তৈয়াৰ কৰে। প্ৰায় এক কিলোমিটাৰ দূৰৰ পৰা মূৰত মাটি কঢ়িয়াই লৈ অনা গংগাজলীয়ে কয়, “এয়া বৰ কষ্টৰ কাম। পাহাৰৰ এঢলীয়া অংশৰ পৰা মাটি আনিব লাগে।” তেঁওৰ স্বাস্থ্যৰ অৱনতি ঘটা দেখি আজিকালি ৰঘুবীৰে নিজে চাইকেলতে মাটি কঢ়িয়াই ঘৰলৈ আনে।

ইমান কঠোৰ শ্ৰম জৰিত হৈ থকা প্ৰক্ৰিয়াটো বৰ্ণনা কৰি গংগাজলীয়ে কয়, “একৰা মে এটনা মেহনত বা ৰৌকা কি মত পুচুন [এই কামটোত ইমান কষ্ট হয়, আপুনি কল্পনা কৰিব নোৱাৰে]। “জুহাল সাজু কৰাৰ পিছত সকলোৱে দিনে-ৰাতি লাগি কাম সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে।”

এই কামেৰে তেওঁলোকৰ ভাত নোজোৰে। সেয়ে দম্পতিহালে নিজৰ দুবিঘা মাটিত খেতিও কৰে। খাৰিফ শস্যৰ বতৰত ধান আৰু কুঁহিয়াৰ খেতি কৰে আৰু ৰবি শস্যৰ বতৰত সামান্য পৰিমাণৰ ঘেঁহু খেতি কৰে।

এইবাৰ দুটা বছৰৰ মুৰত তেওঁলোকে পুনৰাই খেতি কৰিছে। আন সকলোৱে খেতি কৰি আছিল, গংগাজলীয়ে কয়। ৰঘুবীৰে খেতিক লৈ আশা কৰা বাদ দিছে। এতিয়া আৰু খেতি কৰি চলিব নোৱাৰা হৈছে, তেওঁ বুজাই কয়।

১৯৭০ৰ দশকত বাৰাওঁ গাওঁখনত খেতি বৰ ভাল হৈছিল, তেওঁ মনত পেলায়। এজন মহাজনৰ ১৬ খন হাল একেলগে চলিছিল। “তেওঁলোকে ভাগৰুৱা হৈ পৰা বলদ গৰু আঁতৰাই আন বলদ গৰু কামত লগাইছিল, কিন্তু হাল ৰৈ যোৱা নাছিল,” ৰঘুবীৰে কয়। এতিয়া সেইবোৰ কথা স্মৃতি মাত্ৰ।

“খেতি ভাল হ’লে আমি গোটেই পৰিয়ালটো দুটা বছৰ খাই চলিব পৰাকৈ শস্য যোগাৰ হৈ গৈছিল,” ৰঘুবীৰে কয়। কিন্তু এতিয়া খেতি ভাল হোৱা দিনতো তেওঁলোকে আটা আৰু চাউল বজাৰৰ পৰা কিনিবলগীয়া হৈ পৰে।

খেতিৰ পৰা উৎপাদিত শস্যৰ পৰিমাণৰ লগতে গুণগত মানো কমিছে।

তেতিয়া তেওঁলোকে চানৱা আৰু কদো (মিলেট) আৰু বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ ধান যেনে পাণ্ডি আৰু বাখৰ (উখোৱা চাউল)ৰ খেতি কৰিছিল। “হমলোগ এক এক কিলো চাৱল মে ভাত খা কে পচাতে থে...পুচিয়ে পৰিৱাৰ বেইথা হ্যে সামনে। [মই এক কেজি চাউলৰ ভাত খাই হজম কৰিব পাৰিছিলো। মোৰ পত্নীকে সোধক],” তেওঁ গংগাজলীলৈ চাই কয়।

“একেবহাতে আমি তিনি লিটাৰ ম’হৰ গাখীৰ খাব পাৰিছিলো। আজি পাৰিবনে? তেতিয়া আমি এবাৰত ২৫০ৰ পৰা ৩০০ গ্ৰাম ঘিউ খাইছিলো, একোৱেই নহৈছিল,” তেওঁ হাঁহি মাৰি কয়।

“মই যে বাঘক লাঠীৰে কোবাই খেদাৰ কথা কৈছিলো, তেতিয়া মোৰ লাঠীডালৰ ওজন আছিল ৩.৫ সীৰ (প্ৰায় ডেৰ কিলো),” তেওঁ কয়। সীৰ হৈছে জোখৰ একক, ঠাইভেদে ইয়াৰ জোখ বেলেগ। পালামুত এক সীৰ মানে প্ৰায় ৪২৫ গ্ৰাম।

কেবাদিনৰো প্ৰস্তুতিৰ পিছত পুৱা ৪ বজাত জুহালত জুই দিয়া হৈছে।

পৰিয়ালটোৰ দুটা পৰম্পৰাগত জুহাল আছে – এটা আছে বাহিৰত যিটো প্ৰায়ে ব্যৱহাৰ হয় আৰু এটা আছে ভিতৰত। সিটো বাৰিষাৰ বতৰত বা গ্ৰীষ্মৰ তপত বতাহ বলা দিনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

স্থানীয় ভাষাত বান্থি বুলি কোৱা মাটিৰ জুহালখনত ভাতী এটা থাকে যিটোৰে বায়ু প্ৰৱাহ ঘটে (বায়ু-প্ৰৱাহিকা বুলি কয়)। সেইটো ছাগলীৰ ছামৰাৰে বনোৱা হয়। ৰঘুবীৰে মাজে মাজে সেইটো চলায় আৰু জুইকুৰা জ্বলি থাকে। কেতিয়া সেইটো চলাব লাগিব, সেই নিৰ্দেশৰ বাবে ভাতীৰ বিপৰীত দিশে ৰঘুবীৰৰ পত্নী বহি থাকে।

শীতৰ সেই জাৰতো দম্পতিহালে জুহালত কাম কৰোঁতে ঘামি গৈছে।

এবাৰত ২০ৰ পৰা ২৫ টা সৰু টিলিঙা জুহালত দিব পাৰি। মধ্যমীয়া আকাৰৰ হ’ল ১০ৰ পৰা ১৫ টা আৰু ডাঙৰ টিলিঙা হ’লে দুটা বা তিনিটা। ৰঘুবীৰে লোৰ দীঘল হেতা এডালেৰে জুহালত দিয়া টিলিঙাবোৰ খুঁচৰে। এটা বেটচ্ পোৰোতে তেওঁক প্ৰায় আধা ঘণ্টা সময় লাগে।

সেইখিনি সময়ত গংগাজলীয়ে ভাতীটো লৰাই থাকে যাতে জুইকুৰা সঠিক মাত্ৰাত থাকে।

এবাৰ পোৰা হোৱাৰ পিছত প্ৰতিটো টিলিঙাৰ পৰা সঠিক শব্দ ওলাব লাগিব, তেনে কৰিবলৈ হাতুৰী এডালেৰে কোবাই কোবাই টিলিঙাৰ বেৰৰ ঘনত্ব সুষম কৰা হয়। হাতুৰীৰে কোবোৱাৰ সময়ত ৰঘুবীৰে পাটৰ কাষকেইটা সাৱধানে মেৰিয়ায় আৰু লো নাইবা কাঠৰ দোলক তাত সংযোগ কৰে। “খয়াৰ গছৰ কাঠৰ [Senegalia catechu] শব্দ আটাইতকৈ ভাল ওলায়,” এইমাত্ৰ জুহালৰ পৰা উলিওৱা টিলিঙা এটাৰ ধ্বনি সঠিক হৈছে নে নাই সেয়া পৰীক্ষা কৰি থকাৰ মাজতে তেওঁ কয়।

“চাওক, আমি ইমান ডাঙৰ টিলিঙা আগতে বনাইছিলো,” বাৰান্দাতে ভগা ডাঙৰ টিলিঙা এটা হাতত লৈ ৰঘুবীৰে কয়। “এইখিনিত ইমান মাটি নাছিল, সেয়ে সেইখিনি ঠাই জ্বলি গ’ল,” তেওঁ কয়।

খাটনি বহুত যদিও এই শিল্পত উপাৰ্জন তেনেই কম। “আচলতে ইয়াতো লাভ নাই, খেতিতো নাই,” তেওঁ বিৰক্তিৰ ভাবত কয়। “আপুনি শিক্ষিত মানুহ, নিজে হিচাপ কৰি বুজি পাব।”

টিলিঙাৰ এটা বেটচৰ কাম কৰোঁতে ৰঘুবীৰৰ ৩,০০০ৰ পৰা ৪,০০০ টকা খৰছ হয়। যিমান খৰছ হয়, সিমানখিনিয়ে পোৱা যায়। “মই যদি টিলিঙাকেইটা ৮,০০০ টকাত বিক্ৰী কৰোঁ আৰু ব্যয় হোৱাখিনি বাদ দিও, তেন্তে থাকিল কি? তেনেকৈয়ে আমি চলি আছো,” তেওঁ কয়।

তেওঁ মাহত ২০০-৩০০ টিলিঙা বিক্ৰী কৰিলেও দিনহাজিৰাৰ সমান কাচিৎহে উপাৰ্জন হয়। ৰঘুবীৰে কয় যে তেওঁ যোৱা মাহত মাত্ৰ ৪,০০০ টকা উপাৰ্জন কৰিছিল।

তেওঁ কয় যে মূল্যবৃদ্ধিৰ বাবে পৰিস্থিতি অধিক শোচনীয় হৈছে। “এটা সময়ত আমি আঠ অনা (৫০ পইচা)ত এক কিলো লোৰ পাট আনিছিলো। এতিয়া এক কিলোগ্ৰামত ১০০ টকা লাগে,” তেওঁ কয়। “আমি ছয় টকাত এক কিলো পিতল পাইছিলো, কিন্তু এতিয়া তাৰ দাম কিলোত ৫৫০ টকা।”

মূল্যবৃদ্ধিয়ে তেওঁলোকৰ জীৱনৰ প্ৰতিটো দিশতে প্ৰভাৱ পেলাইছে। “মনত পৰে যেতিয়া তিন সেৰ (প্ৰায় ১.৩ কিলোগ্ৰাম) মাকৈ এটকাত কিনিছিলো। এতিয়া আপুনি কিলো ২০ টকাৰ তলত নাপাব। ভাবকচোন, বস্তুবোৰৰ কেনে জুই-ছাঁই দাম হৈ পৰিছে।”

ৰঘুবীৰে আগতে দিনহাজিৰা কৰি পাইছে। শিল ভঙা, ঘৰ বনোৱা, বাঢ়ৈৰ কাম কৰিছে, আনকি কাৰখানাতো কাম কৰি পাইছে। “ৰেহলাত যেতিয়া ৰেলৱে লাইন দুটা কৰাৰ প্ৰকল্প চলিছিল, মই তাত ৭৩৩ দিনৰ বাবে কাম কৰিছিলো। তিনি দিনৰ বাবে মোৰ চাকৰি স্থায়ী নহ’ল,” তেওঁ মনত পেলায়। সেয়া আছিল ১৯৭৪ৰ কথা। তেতিয়া তেওঁৰ দৰমহা আছিল ১০৫ টকা।

এতিয়া সত্তৰৰ দেওনা গৰকা ৰঘুবীৰৰ বাবে দিনহাজিৰা কৰাটো সম্ভৱ নহয়। “কোনেও মোক হাজিৰাৰ বাবে নিনিব...কোনে পইচা দিব কওকচোন?” তেওঁ প্ৰশ্ন কৰে।

চৰকাৰী সাহায্য বুলিবলৈ তেওঁ পাইছিল এটা শৌচালয় বনোৱাৰ পইচা। তাৰ লগতে তেওঁ আৰু গংগাজলীয়ে ৰাজ্য চৰকাৰৰ বৃদ্ধপেঞ্চন পায় গাইপতি মাহে ১,০০০ টকাকৈ।

ৰঘুবীৰ আৰু তেওঁৰ পত্নী দুয়োৰে স্বাস্থ্য ভাল নহয়। জোৰাৰ বিষত ভুগি থকা দুয়োকে নিয়মীয়াকৈ দৰৱ লাগে। “নাম দেখিয়ে ভগৱান হমকৌ দিয়ে ৰঘুবীৰ বিশ্বকৰ্মা লেকিন শক্তি নহী দিয়ে [ইশ্বৰে নাম দিছে ৰঘুবীৰ বিশ্বকৰ্মা, কিন্তু গাত সেই বল নিদিলে],” তেওঁ কয়।

বেলি লহিয়াইছে আৰু ৰঘুবীৰে দুই কিলোমিটাৰ দূৰৰ গ্ৰামীণ বেংকটোলৈ গৈ তেওঁৰ পেঞ্চনটো সোমাল নে নাই সেয়া খবৰ লৈছে।

হাতত আধাৰ কাৰ্ড লৈ তেওঁ কাউণ্টাৰত থিয় দিছিলহে, তেওঁক অলপ সময় অপেক্ষা কৰিবলৈ কোৱা হ’ল। “সিহঁতে মোৰ নম্বৰ লৈছে, কিন্তু শাৰী দীঘলীয়া,” তেওঁ কয়। “তেওঁলোকে কৈছে যে কমেও দুঘণ্টা সময় লাগিব। আচলতে সময় কিমান লাগিব, কোনে জানে?”

পিছদিনা অহাটো সম্ভৱ নহ’ব। আকৌ এবাৰ অহাৰ তেওঁৰ গাত বল নাই। সেয়ে তেওঁ অপেক্ষা কৰাৰ বাদে আন উপায় নাই। তেওঁ সেই ১,০০০ টকা উলিয়াই দৰৱ, টিলিঙা আৰু খাদ্য-সামগ্ৰী কিনিব বুলি আশা কৰিছে।

“পইচা সোমোৱা যদি নাই, তেতিয়া মই ২০০ টকা উলিয়াই উভতিম,” তেওঁ কয়। সেয়া তেওঁৰ যোৱামাহৰ পেঞ্চনৰ ৰৈ যোৱা টকা।

ৰঘুবীৰে বেঞ্চ এখনত বহি তেওঁৰ পাল পৰাকৈ অপেক্ষা কৰিছে। লাখুটিডাল বেৰখনত আউজাই থৈছে। সেইডাল লাঠীৰ ওজন তেওঁৰ যৌৱনকালৰ লাঠীডালতকৈ বহুগুণে কম।

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেছন চমুকৈ এমএমএফ-ৰ অধীনত যুগুতোৱা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস