‘ਕਿੱਦਾਂ ਦਿੱਤੀ ਮੱਛੀ, ਬੋਲ ਮਛੇਰਨੇ ਨੀ’- ਗੀਤ ਦਾ ਇਹ ਮੁੱਖੜਾ ਪਰੰਪਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਢਲ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਬੇਜੋੜ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਮੁੰਦਰਾ ਤਾਲੁਕਾ ਦੇ ਮਛੇਰੇ ਜੁਮਾ ਵਾਘੇਰ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਇਹ ਗੀਤ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਅੱਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਕਈ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਰਥ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ।
ਵਾਘੇਰ, ਮੁਸਲਿਮ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਨ ਦੇ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੱਛ ਦੀ ਖਾੜੀ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਛੇਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪੁਰਸ਼, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਮੁੰਦਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ 8 ਤੋਂ 9 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਅਸਥਾਈ ਝੌਂਪੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂਕਿ ਔਰਤਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਛਾਂਟਦੀਆਂ, ਸੁਕਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵੇਚਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਲ 2000 ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਦਲਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਤਟੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਨੂੰ ਹੱਲ੍ਹਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਤੇਲ ਰਿਫਾਇਨਰੀਆਂ, ਸੀਮੇਂਟ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ, ਲੂਣ-ਕਿਆਰੀਆਂ, ਬਾਕਸਾਈਟ ਅਤੇ ਚੂਨਾ ਪੱਥਰ ਦੇ ਖਣਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਪਿੰਗ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਬਸੇਰਾ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਛੱਡਿਆ।
ਹੁਣ ਨਿਰਮਾਣ-ਕਾਰਜਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਨ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਗੁਆਉਣ ਲੱਗੇ; ਇਸ ਤਟੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜੈਵਿਕ-ਵਾਤਾਵਰਣਕ (ਤੰਤਰ) ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਵਾਰੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਲਈ ਅੜਿਕਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਾਘੇਰਿਆਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੱਛੀਆਂ ਨਹੀਂ ਫੜ੍ਹ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ, ਮੱਛੀ ਫੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪਗੜੀਆ ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਰੰਪਰਿਕ ਗਿਆਨ ਵੀ ਖੁੱਸਣ ਲੱਗਾ।
ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਏਜੰਸੀ, ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫਾਈਨਾਂਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (ਆਈਐੱਫਸੀ) ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇੱਕ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਹਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੋਲ਼ਾ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਫਲਸਰੂਪ ਉਨਾਂ ਦੀ ਆਜੀਵਿਕਾ ਲਗਭਗ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ 'ਵਿਕਾਸ' ਨੇ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਛ ਵਿਖੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਰੂਪ ਨਾਲ਼ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗਾਂ (ਐੱਸਈਬੀਸੀ) ਵਿਚਾਲੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
