વ્યાજખોરોના ત્રાસથી ખેડૂત કિડની વેચવા મજબૂર

પોતાના સાધારણ સ્માર્ટફોન પર, રોશન સદાશિવ કુળે પોતાનું ફેસબુક અકાઉન્ટ ખોલે છે અને જૂની નોટિફિકેશન્સ જોતાં જોતાં એક એવી નોટિફિકેશન પર અટકે છે જેણે તેમનું જીવન બદલી નાખ્યું. તેઓ પારીને પોતાની આપવીતીનો બીજો તબક્કો સંભળાવી રહ્યા છે.

મિંથૂર ગામમાં આવેલા તેમના ઘરે, તેમની આસપાસ પરિવારના સભ્યો બેઠા છે. તેમના ચહેરા પર થાક અને નિરાશા છે, અને તેઓ હજુ પણ આઘાતમાંથી બહાર આવી શક્યા નથી. તેઓ ચૂપચાપ બધું સાંભળી રહ્યા છે.

રોશન આગળ જણાવે છે કે, ઑક્ટોબર 2023ની એક સવારે, ત્રણ લેણદારો સવારે 5 વાગ્યે કારમાં ત્યાં આવી પહોંચ્યા. પરિવાર સૂઈ રહ્યો હતો ત્યારે તેઓએ દરવાજો ખખડાવ્યો, તેમના હાથમાં લાકડીઓ હતી. તેમણે બેફામ ગાળો બોલીને રોશનને કહ્યું કે તેમના માથે ઘણું દેવું છે અને તેમણે તરત જ પૈસા ચૂકવવા પડશે.

તેઓ વારંવાર આવવા લાગ્યા. તેઓ કહેતા કે રોશન પર હજુ પણ 16 લાખ રૂપિયાનું દેવું છે.

પણ હવે રોશન માટે ઉધાર લેવાના બધા રસ્તા બંધ થઈ ગયા હતા, અને પરિવારની બધી જ સંપત્તિ ગીરવે મુકાઈ ગઈ હતી અથવા તો વેચાઈ ગઈ હતી. નોકરી શોધવાના તેમના બધા પ્રયત્નો નિષ્ફળ ગયા હતા.

રોશન યાદ કરતાં કહે છે કે છ આરોપી વ્યાજખોરોમાંથી એકે એક મુલાકાતમાં તેમને કહ્યું, “મારું કરજ ચૂકવવા માટે કિડની વેચી દે. નહીં તો, હું તારા પરિવારને નહીં છોડું.”

તે વ્યાજખોરે તેમને કિડની દાતાઓના એક ફેસબુક ગ્રુપ વિશે જણાવ્યું અને તેમાં જોડાવા માટે કહ્યું.

તેઓ કહે છે, “શરૂઆતમાં હું [મારી કિડની વેચવા] ખચકાતો હતો. પણ જ્યારે તેઓ હથિયારો અને લાકડીઓ લઈને વારંવાર ઘરે વસૂલી માટે આવવા લાગ્યા, ત્યારે અમે બધા ખૂબ ડરી ગયા હતા. પછી, મેં આ વિકલ્પ વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.”

નવેમ્બર 2023ના એક દિવસે, તેમણે (ફેસબુક પર કિડની ડોનર કમ્યુનિટી ગ્રુપના) ‘જોઈન’ બટન પર ક્લિક કર્યું. એક જ દિવસમાં, રોશનને એક વોટ્સએપ ગ્રુપમાં જોડાવા માટે મેસેજ આવ્યો. તેઓ પારીને કહે છે, “મને શંકા પણ હતી અને ડર પણ લાગતો હતો, પણ હું જોડાતો ગયો.”

એ ફેસબુક ગ્રુપ હવે બંધ કરી દેવામાં આવ્યું છે.

વોટ્સએપ ગ્રુપના એડમિનિસ્ટ્રેટરે ઘણા દિવસો સુધી તેમને ઉપરાછાપરી મેસેજ મોકલીને સમજાવ્યું કે કિડની દાન કરવી એ કેટલી મોટી સમાજ સેવા છે, અને જીવનદાન આપતું બલિદાન છે. કિડનીની બીમારીથી પીડાતા કોઈ વ્યક્તિને નવું જીવન મળશે. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે આ પ્રક્રિયા એકદમ સલામત છે.

રોશન કહે છે, “હવે મને સમજાય છે કે આ અજાણી વ્યક્તિ મારો ‘હેન્ડલર’ હતો.

ચંદ્રપુર પોલીસની તપાસમાં પાછળથી જાણવા મળ્યું કે, તે ‘હેન્ડલર’ હિમાંશુ ભારદ્વાજ હતો, જે હવે આ કેસમાં આરોપી છે અને ન્યાયિક કસ્ટડીમાં છે. તેનું કામ રોશનને કિડની વેચવા માટે ફોસલાવવાનું હતું.

એ પછીની વાતચીતમાં દેખાય છે કે રોશનને કેટલા રૂપિયા મળશે, એ મુદ્દે હેન્ડલર તેમની સામે વારંવાર કાલાવાલા કરતો રહ્યો, તેઓને ફોસલાવતો રહ્યો અને લાંબી રકઝક કરતો રહ્યો. તેમને 8 લાખ રૂપિયા આપવાની લાલચ આપવામાં આવી હતી. પૈસા સર્જરી પછી તરત જ રોશનનાં પત્ની રોહિણીના ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે એવું કહેવાયું. ઑક્ટોબર 2024ના અંતમાં સર્જરી પછી રોશનને આખરે લગભગ 7.5 લાખ રૂપિયા મળ્યા.

આ દરમિયાન, રોશને પોતાના પરિવારથી આખીય યોજના છુપાવી રાખી. તેમને ખબર હતી કે તેમનો પરિવાર ક્યારેય આના માટે સંમત થશે નહીં.

રોહિણી અફસોસ સાથે કહે છે, “રોશને પોતાની કિડની વેચવાનો નિર્ણય લીધો છે તેવો અમને અણસાર પણ ન હતો. મેં તેમને ક્યારેય આવું કરવા દીધું ન હોત.” તેમના પિતા રોશન પરના દબાણને તો સમજે છે, પરંતુ તેમના આ નિર્ણયથી એટલા જ આઘાત પહોંચ્યો છે.

વોટ્સએપ ગ્રુપમાં બીજું એક પાત્ર હતું — એક ભદ્ર વર્ગનો લાગતો માણસ, જેની ઓળખ ડૉ. ક્રિષ્ના તરીકે આપવામાં આવી હતી. રોશન યાદ કરે છે, “તેઓ ખૂબ જ વિશ્વાસપાત્ર રીતે તબીબી-કાનૂની પાસાં સમજાવતા. તેઓ આને જીવનદાન આપનારું બલિદાન કહેતા જે ખૂબ જ સલામત હતું.” વાતચીત હંમેશાં વોટ્સએપ મેસેજ અને લાંબી સમજાવટભરી ચેટ દ્વારા થતી, પણ ક્યારેય વોઇસ કોલ પર નહીં.

ડૉ. ક્રિષ્ના એ 36 વર્ષીય મુખ્ય સૂત્રધાર રામકૃષ્ણ સુન્ચુનું ખોટું નામ હતું, જેણે લગભગ એક વર્ષ પછી વીડિયો કોલ પર પોતાનો ચહેરો બતાવ્યો, જ્યારે રોશન કોલકાતા થઈને કંબોડિયાના નૉમ પેન શહેર જવાના રસ્તે હતા, જ્યાં કિડની કાઢવાની સર્જરી થવાની હતી.

આઠ મહિનાની આનાકાની અને વાતચીત પછી, અને લેણદારોનું દબાણ વધતાં, રોશને આખરે જૂન 2024માં પોતાની કિડની વેચવા માટે રાજી થઈ ગયા.

હેન્ડલર અને સ્થાનિક વ્યાજખોરોએ તરત જ તેમને નાગપુરથી પાસપોર્ટ કઢાવવામાં મદદ કરી. બ્રહ્મપુરીમાં તેમના લોહીની તપાસ કરવામાં આવી. ચાર મહિના પછી, આ સફર શરૂ થઈ.

તેમના પરિવાર અને ગ્રામજનોને આ વિશે સહેજ પણ જાણ ન હતી. રોશને તેમને કહ્યું હતું કે તેઓ વિદેશમાં કમ્પ્યુટર ઓપરેટર તરીકે નોકરી શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. સ્નાતક થયા પછી, તેમણે કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગનો કોર્સ કર્યો હતો.

રોશનને ફોન પર ટિકિટો મળી. પહેલાં, બ્રહ્મપુરીથી નાગપુર સુધીની ત્રણ કલાકની બસ મુસાફરી. પછી, નાગપુર રેલવે સ્ટેશન પહોંચ્યાના પુરાવા રૂપે પોતાનું લાઇવ લોકેશન અને ફોટા શેર કર્યા પછી, તેમને કોલકાતાની ટ્રેનની ટિકિટ મળી, જ્યાં ભારદ્વાજ તેમને મળ્યો અને તેમને એક જર્જરિત હોટલમાં લઈ ગયો.

તેઓ યાદ કરે છે, “ત્યાં હું એકલો નહોતો; કોલકાતામાં એક રૂમમાં અમારા જેવા 12 જણને ભેગા રાખવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં એક નાનકડી પેથોલોજી લેબમાં અમારા લોહી અને અન્ય ટેસ્ટ કરવામાં આવતા.” રોશનને લાગ્યું કે તે લેબ પણ આ નેટવર્કનો જ એક ભાગ હતી.

આગળના હેન્ડલર્સ તરફથી લીલી ઝંડી મળે તેની રાહ જોતી વખતે, સુન્ચુ દરરોજ દાતાઓની આખી ટોળકી સાથે ઓનલાઇન બ્રીફિંગ કરતો હતો અને તેમને શું કરવું અને શું ન કરવું તે સમજાવતો હતો.

“ભારદ્વાજ અમારા પર ચાંપતી નજર રાખતો હતો, અને અમને અમારા રૂમમાંથી બહાર પણ જવા દેતો ન હતો.”

તેમના ફોન લઈ લેવામાં આવ્યા હતા, અને ઘરે ફોન કરવા માટે ક્યારેક જ થોડા સમય માટે પાછા આપવામાં આવતા. તેમને કોલ્સ પર કોઈ પણ માહિતી જાહેર ન કરવા માટે ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. રોશન કહે છે, તે લગભગ ગેરકાયદેસર કેદ જેવું જ હતું.

તેઓ યાદ કરે છે કે આ આખીય કાર્યવાહી એકદમ વ્યવસ્થિત અને ખૂબ જ ચાલાકીપૂર્વક અંજામ આપવામાં આવી રહી હતી.

12 માણસોમાંથી એક જણ નૉમ પેનની ફ્લાઇટમાં બેસતા પહેલાં કોલકાતા એરપોર્ટ પરથી વોશરૂમ જવાના બહાને ભાગી જવામાં સફળ રહ્યો હતો. રોશન સ્મિત સાથે કહે છે, “ત્યાચી ફાટલી [તે ખૂબ જ ડરી ગયો હતો].”

બાકીના બધા લોકો ત્યાં જ રોકાયા; કારણ કે તેઓ પૈસા માટે મજબૂર હતા.

રોશન કહે છે, “ઑક્ટોબર 2024ના એ એક મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન અમે બધા સારા મિત્રો બની ગયા હતા. અમે આશાના સહારે ટકી રહ્યા હતા.”

તેઓ લગભગ 10 દિવસ કોલકાતામાં અને લગભગ 20 દિવસ કંબોડિયામાં હતા, જ્યાં તે માણસોને પ્રીહ કેટ મીલીયા હોસ્પિટલમાં લઈ જવામાં આવ્યા હતા, જે કંબોડિયા સરકાર હેઠળ એક લશ્કરી સુવિધા તરીકે નોંધાયેલું અને જાણીતું તબીબી કેન્દ્ર છે. તેઓએ તેમની સર્જરી પહેલાં લગભગ એક અઠવાડિયું અને સર્જરી પછી લગભગ પંદરેક દિવસ ત્યાં વિતાવ્યા, જે સમય દરમિયાન રોશન પીડા અને ડરમાં હોવાનું વર્ણવે છે. તે બે અઠવાડિયા સુધી તેઓ પોતાના પરિવારનો સંપર્ક કરી શક્યા ન હતા.

રોશન કહે છે, “અમને નાના ઓરડાઓમાં બંધ કરી દેવાયા હતા, જ્યાં બહારની દુનિયા સાથે કોઈ સંપર્ક ન હતો. એક વાર અમારા ટાંકા સુકાઈ ગયા પછી, અમને એક પછી એક અલગ-અલગ રસ્તે ફ્લાઇટ દ્વારા ઘરે પાછા મોકલી દેવામાં આવ્યા.” તેઓ વિશાખાપટ્ટનમ થઈને આવ્યા હતા.

પોલીસ તપાસની કડી રાષ્ટ્રીય સરહદ પર આવીને પૂરી થાય છે.

રોશનની મદદથી, પોલીસે ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાંથી લગભગ એક ડઝન દાતાઓને શોધી કાઢ્યા, જેમણે કથિત રીતે આ જ નેટવર્ક દ્વારા પૈસાની લાલચમાં પોતાની કિડની આપી દીધી હતી.

એકે જુગારમાં પૈસા ગુમાવી દીધા હતા. બીજો શેરબજારના સટ્ટામાં બરબાદ થઈ ગયો હતો.

પારીએ તેમાંથી ચાર લોકો સાથે તેમની ઓળખ ગુપ્ત રાખવાની શરતે વાત કરી, કારણ કે લગભગ બધાએ જ પોતાના પરિવારના સભ્યોને તેમના આ નિર્ણય વિશે જણાવ્યું નથી.

તેમાંથી એકે ફોન પર પારીને કહ્યું, “મારા માથે ઘણું દેવું હતું, અને મારો નાનો ધંધો ભાંગી પડ્યો હતો.” તે વ્યક્તિ હવે પોતાના વતન અલ્હાબાદથી દૂર કેરળમાં નોકરી કરે છે.

તપાસકર્તાઓનો આરોપ છે કે, ડૉક્ટરો, એજન્ટો, વચેટિયાઓ, હોટલ માલિકો અને ટેક્સી ઓપરેટરોની મદદથી, તે પોતાના સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સ દ્વારા આર્થિક તંગીમાં ફસાયેલા લોકોને નિશાન બનાવતો હતો. પોલીસ ઉમેરે છે કે, આ નેટવર્ક લાચાર દાતાઓને ભારત અને કંબોડિયામાં અંગ મેળવનારાઓ સાથે જોડતું હતું, અને હોસ્પિટલો અને દલાલોની શૃંખલા દ્વારા તબીબી પરીક્ષણો, મુસાફરી અને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પ્રક્રિયાઓની વ્યવસ્થા કરતું હતું.

અંગ મેળવનારાઓ પાસેથી ટ્રાન્સપ્લાન્ટ માટે 50-70 લાખ રૂપિયા લેવામાં આવતા; કેટલાક કિસ્સાઓમાં, “અંગ મેળવનાર પક્ષની આર્થિક પૃષ્ઠભૂમિ” પર આધાર રાખીને ખર્ચ કરોડોમાં પહોંચી જતો. આ રકમમાંથી, દાતાઓને સામાન્ય રીતે 5-8 લાખ રૂપિયા, સર્જનોને લગભગ 10-15 લાખ, હોસ્પિટલોને બીજા 10-15 લાખ મળતા, અને અન્ય ખર્ચાઓ અને વચેટિયાઓની ફી ચૂકવ્યા પછી, સુન્ચુના ખિસ્સામાં એક મોટી રકમ જતી હતી.

તપાસકર્તાઓને જાણવા મળ્યું કે આ નેટવર્કે કંબોડિયામાં તેમ જ તમિલનાડુના ત્રિચીમાં આવેલી સ્ટાર KIMS હોસ્પિટલ અને બેંગલુરુની આશા હોસ્પિટલમાં 30 થી 35 ગેરકાયદેસર કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરાવી હતી. સ્ટાર KIMS હોસ્પિટલ હવે બંધ કરી દેવામાં આવી છે.

રોશનની મદદથી, પોલીસે અન્ય એક દાતાને પણ શોધી કાઢ્યો જેની કંબોડિયામાં લોહીના રિપોર્ટમાં સમસ્યાઓને કારણે સર્જરી થઈ શકી ન હતી. ચાર્જશીટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, છ મહિના પછી નવી દિલ્હીના ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સર્જન ડૉ. રવિન્દર પાલ સિંહ દ્વારા સ્ટાર KIMS હોસ્પિટલમાં તેની કિડની કાઢવામાં આવી હતી. તેણે પોલીસને કહ્યું, “ડૉ. ક્રિષ્ના દ્વારા વચન આપેલા 8 લાખ રૂપિયાને બદલે મને ખરેખર ફક્ત 5.5 લાખ રૂપિયા જ મળ્યા.” તે પણ એમ જ માનતો હતો કે સુન્ચુ એક લાયક ડૉક્ટર છે.

આ ચાર્જશીટમાં ડૉ. રવિન્દર પાલ સિંઘ અને સ્ટાર KIMSના પ્રમોટર ડૉ. રાજરત્નમ ગોવિંદસ્વામી − એમ બે ડૉક્ટરોના નામ અંગ તસ્કરીના રેકેટમાં સામેલ હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.

સુન્ચુને તબીબી પરીક્ષણો અને હોસ્પિટલની કાર્યવાહીમાં મદદ કરનાર વચેટિયો સુભાજીત પાલ અને ડૉ. ગોવિંદસ્વામી હજુ ફરાર છે.

પોલીસની તપાસ આજે ચાર્જશીટમાં નામ આપવામાં આવેલા બે ફરાર આરોપીઓની ધરપકડ કરવા પર અને ડૉ. રવિન્દર પાલ સિંહની આમાં શું ભૂમિકા હતી તેની કડીઓ જોડવા પર કેન્દ્રિત છે.

ડૉ. સિંહ લગભગ છ મહિના સુધી ધરપકડથી બચતા રહ્યા પરંતુ બોમ્બે હાઈકોર્ટની નાગપુર બેન્ચે તેમની આગોતરા જામીન અરજી ફગાવી દીધા બાદ અને ત્યાર બાદ તેમની સામેની FIR રદ કરવાની તેમની અરજીને “ગેરવાજબી” ગણીને નામંજૂર કર્યા બાદ તેમણે 24 જૂને ચંદ્રપુર પોલીસ સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ મે 2026માં હાઈકોર્ટના આ આદેશોમાં દખલ કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો અને ડૉ. સિંહને નિયમિત જામીન મેળવવા નિર્દેશ આપ્યો હતો.

એપ્રિલમાં હાઈકોર્ટમાં આગોતરા જામીન અરજીનો વિરોધ કરતાં, સરકારી વકીલ દેવેન્દ્ર ચૌહાણે સુન્ચુના ડિવાઇસમાંથી રિકવર કરાયેલ વોટ્સએપ વાતચીતને બેન્ચ સમક્ષ રજૂ કરી – જે હવે જાહેર રેકોર્ડનો ભાગ છે. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા અને પારી દ્વારા જોવામાં આવેલા પુરાવા, ચોંકાવનારી વિગતો ઉજાગર કરે છે.

એક વાતચીતમાં, સુન્ચુ કથિત રીતે ડૉ. સિંહને કહે છે કે બાંગ્લાદેશમાં ઢાકા નજીકના એક ગામમાંથી તસ્કરી કરાયેલ એક ગરીબ કિડની દાતાનું બેંગલુરુમાં તેની સર્જરી પછી મૃત્યુ થયું હતું અને પોલીસ ફરિયાદ રોકવા માટે તેણે તે ગામે જઈને દાતાની યુવાન પત્નીને 1 કરોડ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવવું પડ્યું હતું. પુરાવા નંબર 3393 અને 3415 તરીકે લેબલ થયેલ વોટ્સએપ વાતચીતમાં કથિત રીતે ચર્ચા કરવામાં આવી છે કે કેવી રીતે દાતાના બેંગલુરુમાં ચૂપચાપ અંતિમ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. પુરાવાનો ભાગ બનેલી એક વોટ્સએપ વાતચીત દર્શાવે છે કે, સુન્ચુએ ડૉક્ટરને એમ પણ કહ્યું હતું કે આ ઘટનાથી ઊભા થયેલા આર્થિક નુકસાનનો બોજ આખી ટીમે વહેંચી લેવો પડશે.

આ વાતચીતમાં અનૌપચારિક માર્ગો દ્વારા કરવામાં આવેલી નાણાકીય લેવડદેવડની વિગતો જોવા મળે છે. પોલીસે સિંહની આગોતરા જામીન અરજીની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે તમામ નાણાકીય લેવડદેવડ હવાલા સિસ્ટમ મારફતે જ કરવામાં આવી હતી.

ચાર્જશીટમાં ધાકધમકી, ખંડણી, ગેરકાયદે કેદ કરવા અને ગેરકાયદે નાણાં ધીરવા સંબંધિત ગુનાઓ ઉપરાંત, માનવ અંગો અને પેશીઓના પ્રત્યારોપણ અધિનિયમ (ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન ઓફ હ્યુમન ઓર્ગન એન્ડ ટિશ્યુઝ એક્ટ - THOTA) હેઠળ ગુનાહિત કાવતરું, માનવ તસ્કરી, ગેરકાયદે અંગ વેપાર અને માનવ અંગોમાં વ્યાપારી સોદાઓ સંબંધિત જોગવાઈઓ લાગુ કરવામાં આવી છે.

આગોતરા જામીનનો ઇનકાર કરતી વખતે, બોમ્બે હાઈકોર્ટની નાગપુર બેન્ચે અવલોકન કર્યું કે આરોપી ડૉક્ટર, જે ભારતભરની અનેક હોસ્પિટલોમાં કન્સલ્ટિંગ સર્જન તરીકે કામ કરતો હોય તેવું લાગે છે, તે અંગદાનમાં લાગુ પડતા કાનૂની માળખાથી વાકેફ હતા. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે, આરોપોમાં કાનૂની સુરક્ષાનું ગંભીર ઉલ્લંઘન, બળજબરી અને શંકાસ્પદ નાણાકીય લેવડદેવડનો સમાવેશ થાય છે.

આ કેસવ્યવસ્થાતંત્રની મોટા પાયે નિષ્ફળતાતરફ આંગળી ચીંધે છે.

ગ્રામીણ દેવું અનેઅનિયંત્રિત ખાનગી વ્યાજનો ધંધો; નાણાકીય નિરક્ષરતા અને નબળી સ્થાનિકકાયદાકીય વ્યવસ્થા; તબીબી ગેરરીતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય તસ્કરીનેટવર્ક — રોશનની વાર્તા શોષણના લગભગ દરેક સ્તરસાથે જોડાયેલી છે.

અંગો વેચવાના નિર્ણયોભાગ્યે જ એમનેમ લેવાતાહોય છે. આ નિર્ણયોદબાણ, દેવા અને મર્યાદિતબનતા જતા વિકલ્પોમાંથી આકારલે છે અને અંતેમાત્ર આ જ એકરસ્તો બચ્યો હોય તેવું લાગેછે. ઘણા કિસ્સાઓમાં, અંગવેચનારાઓ માને છે કેતેઓ ગરીબીમાંથી બહાર આવી રહ્યાછે. પરંતુ મોટાભાગે તો તેઓ તેમાંજ સબડતા રહે છે.

કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બર્કલે ખાતે ઓર્ગન્સ વોચપ્રોજેક્ટના સ્થાપક, માનવશાસ્ત્રી નેન્સી શેપર-હ્યુજીસે વિસ્તૃત રીતે લખ્યું છેકે કેવી રીતે વૈશ્વિકઅંગ બજારો ખરીદનાર અને વેચનાર બંનેનીલાચારીનો લાભ ઉઠાવે છે, જેમાં અંગો સામાન્ય રીતે “ગરીબો પાસેથી શ્રીમંતો તરફ” જતાં હોયછે.

એક દાયકાકરતાં પણ વધુ સમયપહેલાં, વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)એઅંદાજ લગાવ્યો હતો કે વિશ્વભરમાંખરીદેલા માનવ અંગોના કાળાબજારના ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઓપરેશન્સનો વાર્ષિક આંકડો 10,000 છે.

WHOએશોધી કાઢ્યું હતું કે, “સર્જરીમાટે ચીન, ભારત કેપાકિસ્તાન જનારા ઘણા દર્દીઓ, એકકિડની માટે તે ગેંગને $200,000 (લગભગ £128,000 અથવા 2 કરોડ રૂપિયા) જેટલીરકમ ચૂકવી શકે છે, જેગેંગ લાચાર અને નિરાધાર લોકોપાસેથી તેમના અંગો મેળવે છે. આ માટે તેઓ ઘણીવાર માત્ર $5,000 જેટલી નજીવી રકમ ચૂકવે છે.”

ડાયાબિટીસ અને અન્યચયાપચયની બીમારીઓના વધતા જતા પ્રમાણનેકારણે કિડનીની માંગ તેના પુરવઠાકરતાં સતત વધી રહીછે.

ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓના એકઅભ્યાસમાં, વિદ્વાનશારદામોયી ચેટરજી લખે છે: “તાજેતરમાંચયાપચયની ખરાબ પરિસ્થિતિઓમાં થયેલોવધારો, અપૂરતા પુરવઠાની સામે, સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રત્યારોપણ માટેના અંગોની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો કરી રહ્યો છે. આના કારણે અંગોની ખરીદી માટે ખૂબ જફાયદાકારક એવા વૈશ્વિક કાળાબજારને મોકળું મેદાન મળી ગયું છે.”

યુનાઇટેડ નેશન્સ ઓફિસઓન ડ્રગ્સ એન્ડ ક્રાઇમના અહેવાલોઅંગ કાઢવા માટેની તસ્કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુના તરીકે વર્ણવેછે કારણ કે ભરતી, પરિવહન, સર્જરી અને નાણાકીય વ્યવહારોઘણી વાર અલગ-અલગદેશોના કાયદાકીય વિસ્તારોમાં થતી હોય છે.

અનેક દસ્તાવેજી તપાસમાંબાંગ્લાદેશ દાતાઓ માટેનું એક મુખ્ય કેન્દ્રબની રહ્યું છે. બીજી બાજુ, કંબોડિયા અંગ તસ્કરી, સાયબર-છેતરપિંડીના અડ્ડાઓ, મજૂરોની તસ્કરી અને આધુનિક ગુલામીનાએપીસેન્ટર તરીકે કુખ્યાત બન્યું છે.

રોશનની સફર લગભગ બરાબર એ જ પેટર્નને અનુસરે છે.

આ નિર્ણય એક ક્ષણમાં નહોતો આવ્યો. તે અઠવાડિયાઓ અને મહિનાઓ દરમિયાન – વાતચીત, ગણતરીઓ અને વિકલ્પોના ધીમે ધીમે ખતમ થવાથી ઘડાયો હતો. જ્યાં સુધી કિડની વેચવાની શક્યતાની ખુલીને વાત થઈ, ત્યાં સુધીમાં તો આ વાત તેમને અસામાન્ય નહોતી લાગી.

આજે, રોશન પાસે પોતાના પેટની ડાબી બાજુએ એક ઊભો ડાઘ અને આખી જિંદગી શું કરવું અને શું ન કરવું તેની લાંબી યાદી બચી છે. સ્વાસ્થ્યની બાબતમાં હવે સહેજ પણ ભૂલને કોઈ અવકાશ નથી એ હકીકત સ્વીકારીને જ તેમણે જીવવું પડશે.

પૈસા ઝડપથી ખર્ચાઈ ગયા. જમીન પાછી ન મળી. દેવું દૂર ન થયું. બાકી બસ એટલું રહ્યું કે જે પસંદગી તેમણે પોતાના પરિવારને બચાવવા માટે કરી હતી, તેણે તેમને એક મોટી અંધારી વ્યવસ્થામાં ખેંચી લીધા હતા.

પરંતુ ગામના દેવાની જાળમાંથી શરૂ થયેલી અને કોલકાતા તથા કંબોડિયામાંથી પસાર થતી આ સફર હજુ પૂરી થઈ ન હતી. હોસ્પિટલો અને ઓપરેટિંગ થિયેટરોની પેલે પાર બીજી એક છૂપી અર્થવ્યવસ્થા વિસ્તરેલી હતી — દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના ‘ગોલ્ડન ટ્રાયેંગલ’ના સાયબર-છેતરપિંડીના અડ્ડાઓ અને ત્યાં સુધી પહોંચતા તસ્કરીના રસ્તાઓ — એક એવી લોભામણી ઓફર સાથે જે સાચી માનવી મુશ્કેલ હતી.

વાંચો: મિંથૂર શ્રેણી:
ભાગ 1 — કૃષિ લોન: અંગ તસ્કરો માટે શિકાર શોધવાનું માધ્યમ