ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ହଜି ଯାଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଓ ମରି ଯାଉଥିବା ହସ୍ତକଳା

“ଯଦି ତୁମେ ଘୁଂଘୁ ପିନ୍ଧି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଅ, ବିଜୁଳି ଚଡ଼ଚଡ଼ି କେବେ ହେଁ ତୁମ ଉପରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ”, କହନ୍ତି ସୁଖନି ଅସୁର, ଯିଏ କି ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡର ଗୁମଲା ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ କୁଜାମ ଗାଁର ଅଧିବାସୀ। ଘୁଂଘୁ ମଲୁ ବା ଶିଆଳି (ଫନେରା ବାହିଲି) ଲତାର ପତ୍ରରେ ତିଆରି ହୁଏ, ଓ ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ମଲୁ ସାଧାରଣ ଭାବେ ମିଳୁଥିବା ଏକ ଲତା।

ଘୁଂଘୁକୁ ସାରା ବର୍ଷ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ। ଖରାଦିନେ ଏହା ଲୁରୁ (ଗରମ ପବନରୁ) ସୁରକ୍ଷା ଦିଏ, ଶୀତ ଦିନେ ଥଣ୍ଡା ପବନରୁ ଓ ବର୍ଷା ଦିନେ ବର୍ଷାରୁ। ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ହେଲା କି ଏହି ଗମ୍ବୁଜାକୃତି ଘୁଂଘୁ ମୁଣ୍ଡରେ ପିନ୍ଧିଲେ ପିନ୍ଧିଥିବା ଲୋକର ଦୁଇ ହାତ କାମ କରିବାକୁ ମୁକ୍ତ ରହେ।

ସୁଖନି ଛୋଟ ପିଲାବେଳୁ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କଠାରୁ ଘୁଂଘୁ କେମିତି ବନାହୁଏ ଶିଖିଥିଲେ। “ପୂର୍ବରୁ ସମସ୍ତେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ମଲୁ (ଶିଆଳି) ପତ୍ର ଆଣୁଥିଲେ ଓ ଘୁଂଘୁ ବନାଉଥିଲେ”, କହନ୍ତି ୫୬-ବର୍ଷୀୟା ସୁଖନି। “କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହାକୁ କମ ଲୋକ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି ଓ ବହୁତ କମ ଲୋକ ତିଆରି କରୁଛନ୍ତି”।

ସୁଖନି ହେଉଛନ୍ତି ଅସୁର ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକ – ଯେଉଁ ଗୋଷ୍ଠୀ ରାଜ୍ୟରେ ବିଶେଷ ପଛୁଆ ଆଦିବାସୀ ଶ୍ରେଣୀ (ପିଭିଟିଜି) ଭାବେ ପରିଗଣିତ। ତାଙ୍କ ପରିବାର ନିଜର ୧୦ ଏକର ଜମିରେ ଚାଷ କରନ୍ତି, ଅଧିକାଂଶତଃ ଧାନ, ମକା ଓ ସୁଆଁ, ଇତ୍ୟାଦି।

ବିଶୁନପୁର ବନ ଉପଖଣ୍ଡ ସୁଖନିଙ୍କ ୧୨ ଜଣିଆ ପରିବାର ଲୋକେ ରହୁଥିବା ତିନି ବଖରାର ମାଟିଘରଠାରୁ ଅତି ବେଶୀରେ ମାତ୍ର ୫୦୦ ମିଟର ଦୂରତାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। କୁଜମ ଗାଁର ଲୋକମାନେ ଜାଳେଣି କାଠ, ଫଳମୂଳ, ଗାଈଗୋରୁଙ୍କୁ ଚରାଇବା ଓ ଅନ୍ୟ ସବୁକିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇଁ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି – “ହମରା ରୋଜିରୋଟି ସବ ୟହି ହୈ [ଏହା ଆମର ଜୀବନ ଜୀବିକା ସବୁକିଛି]”, କହନ୍ତି ସୁଖନି।

ନାଲି ବକ୍ସାଇଟ ଖଣି ଖୋଳାହେବା ଦ୍ଵାରା କୁଜମ ଗାଁ ସମେତ ଗୁମଲା ଜିଲ୍ଲାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗାଁରେ ଜୀବନଧାରା ଭୀଷଣ ଭାବେ ବ୍ୟାହତ ହେଲା। ଚାରଣ ଭୁଇଁର ପରିମାଣ କମି କମି ଗଲା ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଅଭିଯୋଗ କଲେ କି ଖଣିଜ ଉତ୍ତୋଳନ ପାଇଁ ଖୋଳା ଯାଉଥିବା ଗଭୀର ଗର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକରେ ପଡ଼ି ଗାଈଗୋରୁ ମରିଯିବେ।

“ଭୂତଳ ଜଳ ସ୍ତର ଏତେ ନିମ୍ନ ସ୍ତରକୁ ଚାଲିଗଲା ଯେ ଖରାଦିନେ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପାଣି ଆଣିବାକୁ ମାଇଲ ମାଇଲ ବାଟ ଚାଲିବାକୁ ପଡ଼ିଲା”, କହନ୍ତି ସୁଖନି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଖବରଦାତା ଯାଇଥିଲା, ବକ୍ସାଇଟ ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରପାତିଗୁଡ଼ିକର କରାଳ ଶବ୍ଦ ଦୂରରୁ ଶୁଭୁଥିଲା – ଗର୍ତ୍ତ କରିବା ଓ ପଥର ଫଟେଇବା, ଭର୍ତ୍ତିକରିବା ଓ ପରିବହନ କରିବା ଇତ୍ୟାଦି ଅହରହ ଚାଲିଥିଲା।

“ପୂର୍ବରୁ ଶାଳ ଗଛଗୁଡ଼ିକର ମୋଟେଇ ଏତେ ଅଧିକ ଥିଲା ଯେ ଯଦି ଦୁଇଜଣ ସ୍ତ୍ରୀ ଲୋକ ତା’ ପଛରେ ଠିଆହେବେ ତେବେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିବନି। ବର୍ତ୍ତମାନ, ସେମାନେ ଚାରିଆଡ଼େ ଖୋଳି ଦେଇଦେଇଛନ୍ତି”, କହନ୍ତି ସୁଖନି। “ଆମ ଗାଈଗୋରୁ ଚରିବା ପାଇଁ ଆଉ ଜାଗା ବଳି ରହିନାହିଁ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଅନେକ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଖଣି ପାଇଁ ପଥର ଫଟା ଯାଉଥିବାରୁ ଏଠାରୁ ପଳାଇ ଯାଇଛନ୍ତି”।

ପ୍ରତିଦିନ ସୁଖନି ଓ ତାଙ୍କ ପଡ଼ୋଶୀମାନେ ବିଶୁନପୁର ବନ ଉପଖଣ୍ଡର ଗହଳିଆ ଅଂଶରେ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ୧୦-୧୨ କି. ମି. ବାଟ ଚାଲନ୍ତି।

“ଆମେ ଗାଈ ଓ ଛେଳିଙ୍କୁ ଚରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇ ଘୁଂଘୁ ପତ୍ର ସଂଗ୍ରହ କରୁ”, କହନ୍ତି ସୁଖନି। ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଖାପାଖି ଏକ ଡଜନ ପ୍ରାଣୀଧନ ରଖିଛନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସେମାନେ ପର୍ବପର୍ବାଣି ବେଳେ କିମ୍ବା ଯେତେବେଳେ ଟଙ୍କା ଦରକାର ପଡ଼େ ସେତେବେଳେ ବିକିଥାନ୍ତି। ସୁଖନି ତାଙ୍କ ଗାଁଠାରୁ ୫ କି. ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ଜୋଭିପତ ହାଟକୁ (ସାପ୍ତାହିକ ହାଟକୁ) ଯାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ବିକନ୍ତି। ଗତ ବର୍ଷ ସେ ଏଥିରୁ ୨୫,୦୦୦ ଟଙ୍କା ଆୟ କରିଥିଲେ।

“ଜଣେ ବୟସ୍କ ଲୋକ ପିନ୍ଧିବା ଭଳି ଘୁଂଘୁଟିଏ ତିଆରି କରିବାକୁ ୧,୦୦୦ରୁ ୨,୦୦୦ ପତ୍ର ଲାଗେ ଓ ଦୁଇରୁ ତିନି ଦିନ କାମ କରିବାକୁ ହୁଏ”, ସୁଖନି ବୁଝାନ୍ତି। “ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ତଳ ଆଡ଼କୁ ଥିବା ବଡ଼ ଡେମ୍ଫ ବାଲା ତୋଳି ଆଣିଥାଉ – କିନ୍ତୁ ଯଦି ପତ୍ର ଭଲ ଥାଏ ଆମେ ଗଛ ଉପରେ ଚଢୁ।”

ଘୁଂଘୁ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ମଲୁ (ଶିଆଳି) ଲତାର ପତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ତାହା ଚିରହରିତ ଲମ୍ବା ତନ୍ତୁଯୁକ୍ତ ଲତା, ଯାହାକି ୧୦ରୁ ୩୦ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼େ, ଏପରିକି ବେଳେବେଳେ ଗଛ ଉପର ଯାଏଁ ପହଞ୍ଚି ଥାଏ।

ପ୍ରତି ଘୁଂଘୁ ପତ୍ର ଓସାରିଆ ଓ ଦୁଇଟି ଗୋଲାକାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ।

ସୁଖନି ଘୁଂଘୁ ତିଆରି କରିବାକୁ ଲମ୍ବା ଡେମ୍ଫଯୁକ୍ତ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପରସ୍ତ ପରସ୍ତ କରି ସଜାଡ଼ି ରଖନ୍ତି। “ଜେଇସେ ହମଲୋଗ ମିଟି କେ ଘର ମେ ଖପଡ଼ା କୋ ସଜାତେ ହୈ ନା, ୱଇସେ ହି ପତାକୋ ସଜାୟା ଜାତା ହୈ [ଆମେ ଯେମିତି ମାଟି ଘର ଉପରେ ଖପରକୁ ସଜାଇ ରଖନ୍ତି, ଠିକ ସେମିତି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସଜାଇ ଦିଆଯାଏ]”, ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ କେମିତି ତଳମୁହାଁ କରି ପରସ୍ପର ଉପରକୁ ଚଢାଇ ରଖାଯାଏ ସେ ତାହା ବୁଝାନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ପତ୍ର ଆଉ ଗୋଟିଏ ପତ୍ର ସହ ଡେମ୍ଫ ଦ୍ଵାରା ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ରହେ ଓ ସେଠାରେ ପରସ୍ପରକୁ ସେହି ଡେମ୍ଫରେ ଫୋଡି ଯୋଡ଼ା ଯାଏ।

ଥରେ ଗମ୍ବୁଜ ଆକାର ହୋଇଗଲା ପରେ, ତାହାକୁ ମଜବୁତ କରିବାକୁ ସେହି ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ପୁଣି ଦୋହରାଇ ଅଧିକ ଆସ୍ତରଣ କରାଯାଏ।

ସୁଖନିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ଆଣ୍ଠୁଯାଏ ଚାରିପଟୁ ବନ୍ଦ ଥିବା ଘୁଂଘୁ ଖସେ। “ଆଜିକା ଦିନରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ସେହି ରଙ୍ଗୀନ ପ୍ଲାଷ୍ଟିକ ଛତା ଅଛି, ଘୁଂଘୁ ନୁହେଁ”, ଯୋଗ କରନ୍ତି ସୁଖନି। “ପୂର୍ବରୁ ଗୋଟିଏ ଘୁଂଘୁ ବିକିଲେ ତିନି ପାଇଲା ଧାନ ମିଳୁଥିଲା”, ସେ ବୁଝାଇ କହନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ପାଇଲା ହେଉଛି ସ୍ଥାନୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରାୟ ଏକ କିଲୋ ଧାନ ଧରୁଥିବା ଗୋଟିଏ ରସ ବେଲା। ତିନି ପାଇଲା ଅର୍ଥ ତିନି କିଲୋ ଧାନ ଯେଉଁଥିରୁ କିଲେ ଚାଉଳ ବାହାରିବ।

ଏହା ହେଲା ୩୦ରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ବର୍ଷ ତଳର କଥା।

“ସେତେବେଳେ ଆମ ପାଖରେ ଖାଇବାକୁ କିଛି ନଥିଲା ଓ ଦୁଇ ତିନି ଦିନରେ ଥରେ ଖାଇ ଆମେ ବଞ୍ଚୁଥିଲୁ”, କହନ୍ତି ୬୨-ବର୍ଷୀୟା ସୁମନ ଅସୁର, ଯେ କି ସୁଖନିଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଓ ପଡୋଶୀ। ସେ ୧୯୮୦ ଦଶକରେ ହୋଇଥିବା ମରୁଡ଼ି ବିଷୟରେ କହୁଥିଲେ ଯେତେବେଳେ କି ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୁରୁତର ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବ ଦେଖା ଦେଇଥିଲା। ମହିଳାମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ୟବହାର କରା ଯାଉଥିବା ଘୁଂଘୁ ଭଳି ହସ୍ତକଳା ସାମଗ୍ରୀ ବନାଉଥିଲେ ଓ ନିକଟସ୍ଥ ବଜାରରେ ବିକ୍ରି କରି ଜୀବନ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ।

ସେତେବେଳେ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅସୁରମାନଙ୍କ ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିବାରେ ଜଙ୍ଗଲର ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ରହିଛି।

“ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ସବୁକିଛି ପାଉ – ଖାଦ୍ୟ, ଜାଳେଣି କାଠ, ଲୁହା ତରଳାଇବା ପାଇଁ କୋଇଲା, ଘୁଂଘୁ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ପତ୍ର”, କହନ୍ତି ସୁଖନି। “ଆମ ଠାକୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଛନ୍ତି”। ସେମାନେ କରମା ଓ ସରହୁଲ ପର୍ବ ପାଳନ ବେଳେ ଜମିକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।

“ଆମେ ମଲୁ (ଶିଆଳି) ଲତାର ପତ୍ରରେ ପୋଟାଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ବନାଉ”, କହନ୍ତି ସୁଖନି। ପୋଟାଙ୍ଗ ହେଉଛି ନିମ୍ନ ଗୋଲାକାର ହୋଇଥିବା ପାତ୍ର ଯାହାକୁ ଶସ୍ୟ, ମଞ୍ଜି ଓ ଫୁଲ ଆଦି ରଖିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, “ଏପରିକି ତୁମେ ଯଦି ଏହି ପତ୍ରକୁ ୨୦ ବର୍ଷ ରଖିଲେ ବି ତାହାକୁ ପୋକ ନଷ୍ଟ କରିବେ ନାହିଁ”।

ସରହୁଲ ବସନ୍ତ ଉତ୍ସବ କାଳରେ ଯେତେବେଳେ ଆମେ ନୂଆ ବର୍ଷର ଆଗମନକୁ ଘେନି ଉତ୍ସବ ପାଳନ କରୁ, ସେତେବେଳେ ପୋଟାଙ୍ଗରେ ନୂଆ ଅମଳ ହୋଇଥିବା ଚାଉଳ ଭର୍ତ୍ତି କରିଥାଉ। “ତାହାକୁ ଆମେ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖୁ ଓ ନୃତ୍ୟ କରୁ”, ସୁଖନି ବୁଝାଇ କହନ୍ତି।

“ଅସୁରମାନେ ତିଆରି କରୁଥିବା ଲୁହାରେ କଳଙ୍କି ଲାଗେନାହିଁ”, କହନ୍ତି ୬୧ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ବନ୍ଧୁଆ ଅସୁର, ସୁଖନିଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ। ସେ ଆଦୌ କଳଙ୍କି ଲାଗି ନଥିବା ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ହାତୁଡ଼ି ଧରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଟିକି ଅତି କମରେ ୨୦୦-୩୦୦ ବର୍ଷର ପୁରୁଣା ବୋଲି ସେ ଦାବି କରନ୍ତି।

ଅସୁରମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଧାତୁ ତରଳାକାରୀ ବା କମାର, ଯେଉଁମାନେ କି କୁଦାରୀ (ଫାଉଡ଼ା), ଟାଙ୍ଗୀ (କୁରାଢ଼ି), ଓ ଫାର (ଫାଳ ବା ହଳର ଧାର) ଆଦି ଚାଷ ପାଇଁ ଓ ପଉସୁଲ (ଲୁହା ପନିକି), ହସୁଆ (ଦା’) ତୀର (ଧନୁର ତୀର) ଆଦି ଘରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଭଳି ଲୁହା ଯନ୍ତ୍ରପାତି ତିଆରି କରନ୍ତି।

“ଟାଙ୍ଗିନାଥ ଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତୁ। ସେଠାରେ ଥିବା ଫାର୍ଶା (ଯୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତ୍ର) ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଛି”, ନିକଟରେ ଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର ଯେଉଁଠାରେ ମାଟିରେ ମିଶାଇ ରଖା ଯାଇଥିବା ଗୋଟିଏ କଳଙ୍କି ଲାଗି ନଥିବା ପୁରୁଣା ଫାର୍ଶାକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରି କହନ୍ତି ବନ୍ଧୁଆ।

“କିନ୍ତୁ ଯେବେଠୁ ଜଙ୍ଗଲ ବିଭାଗ ଜଙ୍ଗଲକୁ ସେମାନଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ନେଲେଣି, ସେବେଠାରୁ ଆମର ସବୁ ହସ୍ତକଳା ମରିଗଲାଣି”, ବନ୍ଧୁଆ କହନ୍ତି।

ଜଙ୍ଗଲ ସଂରକ୍ଷଣ ନିୟମ, ୧୯୮୦ ଦ୍ଵାରା ଶାଳ ଗଛ କାଟିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷେଧ। ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳୁଥିବା ଲୁହା ପଥରକୁ ଭାଟିଗୁଡ଼ିକରେ (ଉହା) ଏହି କାଠର କୋଇଲା ଜଳାଇ ଅସୁରମାନେ ଲୁହା ବାହାର କରନ୍ତି।

“ଭାଟିକୁ କାଦୁଅ ମାଟିରେ ତିଆରି କରାଯାଏ ଓ ତାହାର ଉଚ୍ଚତା ଏଯାଏନ”, ନିଜ ପିଚା ଯାଏଁ ହାତ ଉଠାଇ ଦେଖାଇକି କହନ୍ତି ସୁଖନି। ଭାଟିର ଭିତର ପାଖ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ଵର ଗଢଣ କୋଣାକୃତି ଯାହା ଦ୍ଵାରା ନିଆଁ ଧାସ ଲୁହା ପଥର ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ ରହେ। ତଳେ ଗୋଟିଏ ପାଦ ରଖି ନିଆଁକୁ ପବନ ଦେଇ ଜଳାଯାଏ ଓ ନିଆଁ ଧାସକୁ ଜାରି ରଖାଯାଏ।

କିନ୍ତୁ ଭାଟିଗୁଡ଼ିକ ବିଗତ କେତେ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ନିଃଶବ୍ଦ ହୋଇ ଯାଇଛି। ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଭାବେ ଆଉ ଲୁହା ତିଆରି କରାଯାଉ ନଥିବାରୁ ଲୁହା ଯନ୍ତ୍ରପାତି ତିଆରି ଭଳି ହସ୍ତକଳା କରିବା ମଧ୍ୟ ଅସୁରମାନଙ୍କ ଭିତରେ କମ ହୋଇଯାଇଛି।

“ସରକାରନେ ହମଲୋଗୋ କୋ ବୋଲା କି ଆପ ଜଙ୍ଗଲ ନହି କାଟ ସକ୍ତେ ହୈ, ଫିର ସାରା ଜଙ୍ଗଲ ମାଇନିଙ୍ଗ କମ୍ପାନୀ କୋ ଦେ ଦିୟା [ସରକାର ଆମକୁ କହିଲେ କି ଆମେ ଜଙ୍ଗଲ କାଟି ପାରିବୁ ନାହିଁ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ସାରା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଖଣି କମ୍ପାନୀକୁ ଦେଇଦେଲେ]”, କହନ୍ତି ବନ୍ଧୁଆ।

ସମୟ କ୍ରମେ, ଅସୁରମାନେ କୃଷି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପଟ୍ଟ (ମାଳଭୂମି) ଅଞ୍ଚଳରେ ତାହା ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ରୋଜଗାର କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରେନାହିଁ। “ଏଠାରେ ଆମର ଯଥେଷ୍ଟ ପାଣି ନାହିଁ”, ବୁଝାନ୍ତି ସୁଖନି। “ତେଣୁ ଆମେ ବର୍ଷକୁ ଏଠାରେ ଥରେ ମାତ୍ର ଚାଷ କରୁ”।

“ଆମର ଯାହା ଅଳ୍ପ କିଛି ଜଳ ଅଛି ତାକୁ ଖଣି କମ୍ପାନୀ ନେଇ ଯାଉଛନ୍ତି”, ଯୋଗ କରି କହନ୍ତି ସୁଖନି।

କୁଜମର ଏକାଧିକ ଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ଚାଷ ଜମିକୁ ଶ୍ରମିକ ଭାବେ କାମ କରିବା ବଦଳରେ ଖଣି କମ୍ପାନୀକୁ ଲିଜରେ ଦେଇ ଦେଇଛନ୍ତି ନଚେତ ବିକି ଦେଇଛନ୍ତି। ବନ୍ଧୁଆ ମଧ୍ୟ ନିକଟରେ ଥିବା ଗୋଟିଏ ଖଣି କମ୍ପାନୀରେ ଜଣେ ଦିନ ମଜୁରିଆ ଭାବେ ଦିନକୁ ପ୍ରାୟ ୩୫୦ ଟଙ୍କା ପାଇ ଯେଉଁ ଦିନ କାମ ମିଳେ କରନ୍ତି।

“ଅସୁର ହସ୍ତକଳା ବିଷୟରେ ସେମାନେ ଯେଉଁଠାକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି ଆମେ ଯାଉ”, କହନ୍ତି ସୁଖନି। “ଆମେ ଚାରିଜଣ ଯାକ ସମସ୍ତେ”। ସରକାର କି ଏନଜିଓମାନେ ଆୟୋଜନ କରୁଥିବା ମେଳାଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ତାଙ୍କ ପଡୋଶୀ ନୟିହାରି ଅସୁର (୬୦), ନିଧି ଅସୁର (୭୦) ଓ ଟାକି ଅସୁର (୭୫)ଙ୍କ ସହ ସେ ଯୋଗଦେବାକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ଗତ ବର୍ଷ ସୁଖନିଙ୍କ ଝିଅ ମୃତ୍ୟୁ ବରଂ କଲା ପରେ ଗାଁର ଯୁବତୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀର ହସ୍ତକଳା ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ସେ ଅଧିକ ଦୃଢମନା ହୋଇଛନ୍ତି। “ମୁଁ ମୋ ଝିଅକୁ ଶିଖାଇ ପାରିଲି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୋର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଝିଅଙ୍କୁ ମୁଁ ଆମ ଐତିହ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶିଖାଇବି”, କହନ୍ତି ସୁଖନି।

ଅସୁର ଗୋଷ୍ଠୀ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କେତେକ ବିଶିଷ୍ଟ ଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ହସ୍ତକଳା କୁ ‘ନକଲି’ କହି ଅପବାଦିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି – ସତେ ଯେମିତି ଏହା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପ୍ରକୃତ କାମ ନୁହେଁ। ସୁଖନି ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନଙ୍କୁ ବେଳେବେଳେ ହସ୍ତକଳା ମେଳାକୁ ନିଆଯାଏ ଓ କିଛି ବି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ। “କିନ୍ତୁ ଆମେ ସେଥିପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ନୁହଁ”, ସୁଖନି କିଛିଟା ପ୍ରତିବାଦୀ ସ୍ଵରରେ କହନ୍ତି। “ଏହା ଆମର ହସ୍ତକଳା”।

ଏହି ଉପସ୍ଥାପନାଟିକୁ ମୃଣାଳିନୀ ମୁଖାର୍ଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ (ଏମଏମଏଫ) ସହଯୋଗରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି।