ঝাৰখণ্ডত হেৰাই যাবধৰা অৰণ্য আৰু কাৰুশিল্প

“হাবিলৈ যাওতে যদি আপুনি লগত ঘূংঘু লৈ যায়, আপোনাৰ ওপৰত কেতিয়াও বজ্ৰপাত নপৰে,” ঝাৰখণ্ডৰ গুমলা জিলাৰ কুজাম গাওঁ নিবাসী সুখানী অসুৰে কয়। ঘূংঘু হৈছে অঞ্চলটোৰ সহজলভ্য মালু গছ (মেৰমেৰী লতা, ইংৰাজীত Phanera vahlii) পাতেৰে তৈয়াৰী এক ধৰণৰ ছাতি।

ঘূংঘু গোটেই বছৰটোতে প্ৰয়োজন হয়। গ্ৰীষ্মকালত ই লু (এবিধ গৰম বতাহ)ৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। আকৌ শীতকালি হাড়কঁপোৱা বতাহৰ পৰা। বাৰিষা বৰষুণৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। আটাইতকৈ ডাঙৰ কথাটো হৈছে ঘূংঘু পিন্ধাৰ পিছত দুয়োখন হাতেই মুকলি হৈ থাকে।

সুখানীয়ে ঘূংঘু বনাবলৈ শিকিছিল শৈশৱতে, মাকৰ পৰা। “আগতে আমি আটায়ে হাবিৰ পৰা মালু গছৰ পাত সংগ্ৰহ কৰি আনি ঘূংঘু বনাইছিলো,” ৫৬ বছৰ বয়সীয়া মহিলাগৰাকীয়ে কয়। “কিন্তু এতিয়া খুব কমেইহে এয়া ব্যৱহাৰ কৰে আৰু মুষ্টিমেয় কেইগৰাকীমানে বনায়।”

সুখানী অসুৰ সম্প্ৰদায়ৰ মহিলা। এই সম্প্ৰদায়টো ৰাজ্যখনত বিশেষভাৱে দুৰ্বল জনজাতীয় গোট চমুকৈ পিভিটিজি হিচাপে তালিকাভুক্ত। তেওঁলোকৰ পৰিয়ালে নিজা ১০ একৰ মাটিত ঘাইকৈ ধান, মাকৈ আৰু গুণ্ডলী নামে বাজৰাজাতীয় শস্যৰ খেতি কৰে।

সুখানীৰ তিনিটা কোঠালীৰ কেঁচা ঘৰটোৰ পৰা মাত্ৰ ৫০০ মিটাৰ দূৰত আৰম্ভ হৈছে বিষুণপুৰ বনাঞ্চল। সুখানীৰ লগতে পৰিয়ালটোৰ আন ১২ গৰাকী সদস্য সেই ঘৰটোত থাকে। কুজাম গাঁৱৰ বাসিন্দাসকলে খৰি, ফল-মূল আদি সংগ্ৰহৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গৰু চৰোৱা আৰু আন বিভিন্ন দিশত হাবিখনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সুখানীয়ে কয়, “হামৰা ৰৌজী ৰৌটি সব য়হী হ্যে (আমাৰ পেটৰ ভাতমুঠি এই হাবিখন)।”

কুজামৰ নিকটৱৰ্তী অঞ্চলকে ধৰি গুমলা জিলাৰ বিভিন্ন গাঁৱত ৰেড বক্সাইটৰ খননৰ গুৰুতৰ প্ৰভাৱ পৰিছে। গৰু-ছাগলীৰ চাৰণভূমি সংকুচিত হৈছে। গাঁৱৰ মানুহে কৰা অভিযোগ উত্থাপন কৰিছে যে বক্সাইট খননৰ গভীৰ গাঁতবোৰত পৰি গৰু-ছাগলীৰ মৃত্যু ঘটিব পাৰে।

“ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ ইমান তললৈ নামি গৈছে যে খৰালি কালত গাঁৱৰ মহিলাসকলে খোৱা পানী আনিবলৈ কেবাকিলোমিটাৰ বাট খোজ কাঢ়িবলগীয়া হয়,” সুখানীয়ে কয়। এই প্ৰতিবেদকে অঞ্চলটো পৰিদৰ্শন কৰি দেখিছিল যে হাবি-বননিৰে ভৰা অঞ্চলটোৰ পৰিৱেশৰ অৱক্ষয় ঘটিছে। দূৰৈৰ পৰা বক্সাইট খনন কৰা গধুৰ যন্ত্ৰ-পাতিৰ নিৰন্তৰ গৰ্জন, ড্ৰিলিং আৰু বিস্ফোৰণৰ শব্দ, লোডিং আৰু পৰিবহনৰ কোলাহল প্ৰতিবেদকৰ কাণত আহি পৰিছিল

“আগতে শাল গছবোৰ ডাঙৰ আছিল যে এডাল গছৰ পিছফালে দুজন মানুহ থিয় দি থাকিলেও দেখা নগৈছিল। ঘনো আছিল। এতিয়াৰ পৰিৱেশ চাওকচোন। গোটেইখন খান্দি পেলালে,” সুখানীয়ে কয়। “আমাৰ গৰু-ছাগলী চৰাবলৈকো ঠাই অকণ নাথাকিল। বনাঞ্চলখনত বন্যপ্ৰাণীও বহুত আছিল। কিন্তু খনিবোৰত হোৱা বিস্ফোৰণৰ শব্দৰ বাবেই সিহঁতো আঁতৰি গ’ল।”

সুখানী আৰু তেওঁৰ ওচৰ-চুবুৰীয়াই বিষুণপুৰ বনাঞ্চলৰ ঘন অঞ্চলত সোমাবলৈ দহ-বাৰ কিলোমিটাৰ খোজ কাঢ়িবলগীয়া হয়।

“আমাৰ গৰু-ছাগলীবোৰে চৰি থকাৰ সময়তে আমি ঘূংঘু পাত সংগ্ৰহ কৰোঁ,” সুখানীয়ে কয়। তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটোৱে প্ৰায় বাৰটামান পশুধন ৰাখিছে বিয়া-বাৰু নাইবা বিপদৰ সময়ত বিক্ৰীৰ বাবে। বিক্ৰী কৰিবলৈ হ’লে সুখানীয়ে তেওঁলোকৰ গাঁৱৰ পৰা ৫ কিলোমিটাৰ দূৰত থকা জোভিপাট হাট (সাপ্তাহিক বজাৰ)লৈ যায়। যোৱাবছৰ তেনেকৈ পশুধন বিক্ৰী কৰিবলগীয়া হোৱাত তেওঁ ২৫ হাজাৰ টকা পাইছিল।

“এটা ঘূংঘু বনাবলৈ ১,০০০ৰ পৰা ২,০০০ টা পাতৰ প্ৰয়োজন হয়। তেনে এটা ঘূংঘু ডাঙৰ মানুহে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। বনাওতে লাগে দুইৰ পৰা তিনিদিন,” সুখানীয়ে বুজাই কয়। “আমি দীঘল ঠাৰিৰ তলৰ পাতবোৰ চিঙো, কিন্তু পাতবোৰ ভাল হ’লে আমি গছ বগাই পাত চিঙো।”

যি মেৰমেৰী লতাৰ পাত ঘূংঘু বনাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেয়া এবিধ চিৰসেউজ উদ্ভিদ যাৰ লতাবোৰ ১০-৩০ মিটাৰ পৰ্যন্ত দীঘল হ’ব পাৰে, কেতিয়াবা ই গছ বগাই একেবাৰে ওপৰ পায়।

ঘূংঘুৰ পাতবোৰ বহল আৰু দুটা ঘূৰণীয়া ভাগত বিভক্ত।

সুখানীয়ে ঘূংঘু বনাবলৈ দীঘল ঠাৰি থকা পাতবোৰ এটাৰ ওপৰত আনটোকৈ খলপ-খলপকৈ সজাই লয়। “জৈচে হম্লোগ মিত্তী কে ঘৰ মে খপদা কো সজাতে হ্যেয় না, ৱৈচে হী পত্তা কো সজায়াজাতা হ্যেয় [আমি যেনেকৈ মাটিৰ ঘৰৰ চালত খাপৰি বা টালি সজাওঁ, এই পাতবোৰো ঠিক তেনেকৈয়ে সজোৱা হয়],” তেওঁ বুজাই কয় যে কেনেকৈ কোমল অংশটো ভিতৰৰ ফালে ৰাখি পাতবোৰ এটাৰ ওপৰত আনটো জাপি দিয়া হয়। এটা পাত আনটো পাতৰ লগত ঠাৰিডালৰ সহায়ত সংযোগ কৰা হয়, য’ত ঠাৰিডালে এটা ক্লিপৰ দৰে কাম কৰে।

গম্বুজ আকৃতিৰ গাঁথনিটো সাজু হৈ উঠিলে তাক তৰপে তৰপে মজবুত কৰিবলৈ এই প্ৰক্ৰিয়াটো পুনৰাবৃত্তি কৰা হয়। সময়ৰ লগে লগে সতেজ সেউজীয়া পাতবোৰ শুকাই পাতল হৈ পৰে।

ঘূংঘুটো সুখানীৰ মূৰৰ পৰা আঠুলৈকে আহি পৰিছে। গোটেইকেইটা দিশৰ পৰা তেওঁক সুৰক্ষা দিছে। “আজিকালি মানুহে ৰঙীন ছাতিয়ে লয়, ঘূংঘু কোনেও নলয়,” সুখানীয়ে কয়।

“আগতে এটা ঘূংঘুৰ বিনিময়ত তিনি পাইলা ধান পোৱা গৈছিল,” তেওঁ কয়। পাইলা এক স্থানীয় হিচাপ – এটা এলুমিনিয়ামৰ বাতিভৰ্তি ধানক এক পাইলা বোলা হয়, কিলোগ্ৰাম হিচাপত প্ৰায় এক কিলোগ্ৰাম। তিনি পাইলা মানে তিনি কিলো ধান। বানিলে তাৰ পৰা এক কিলো চাউল ওলাব।

কিন্তু সেয়া ৩০ বছৰ আগৰ কথা।

“সেই সময়ত খাবলৈ আমাৰ একো নাছিল আৰু কেৱল এসাজ খাই দুই-তিনিদিনলৈকে লঘোনে থাকিব লগা হৈছিল,” সুখানীৰ বান্ধৱী তথা প্ৰতিৱেশী ৬২ বছৰীয়া সুমন অসুৰে কয়। তেওঁ ১৯৮০ৰ দশকৰ খৰাং পৰা দিনৰ কথা কৈছে। সেই খৰাঙৰ ফলত অঞ্চলটোত তীব্ৰ খাদ্য সংকটৰ সৃষ্টি হৈছিল। মহিলাসকলে জীৱিকা নিৰ্বাহৰ বাবে ঘূংঘুৰ দৰে দৈনিক ব্যৱহাৰ্য সামগ্ৰী তৈয়াৰ কৰি আশে-পাশে থকা গাওঁবোৰত বিক্ৰী কৰিছিল।

তেতিয়াও আৰু এতিয়াও অৰণ্যখন অসুৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকৰ বাবে অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ।

“আমি হাবিৰ পৰাই সকলো পাওঁ - খাদ্য, খৰি, লো গলাবলৈ কয়লা, ঘূংঘু বনাবলৈ গছৰ পাত - সকলো,” সুখানীয়ে কয়। “আমাৰ দেৱ-দেৱী সকলো হাবিতেই আছে।” কৰ্মা আৰু চৰহুল উৎসৱৰ সময়ত তেওঁলোকে ভূমিপূজা কৰে।

“আমি মালু লতাৰ পাতৰ পৰাও পোতাং বনাওঁ,” সুখানীয়ে কয়। পোতাং হৈছে এবিধ ঘূৰণীয়া তলিযুক্ত পাত্ৰ। এই পাত্ৰত শস্য, বীজ আৰু ফুল আদি মজুত কৰা হয়। “এই পাতবোৰ আপুনি ২০ বছৰ ৰাখি থ’লেও ইয়াত পোক নধৰে।”

চহৰুল বসন্ত উত্সৱ হৈছে নৱবৰ্ষৰ উচৱ। এই পোতাঙতে নতুনকৈ চপাই অনা ধান মজুত কৰি থোৱা হয়। “আমি এয়া মূৰত লৈ নাচো,” সুখানীয়ে কয়।

“অসুৰসকলে তৈয়াৰ কৰা লোত মামৰে নধৰে,” সুখানীৰ স্বামী ৬১ বছৰীয়া বন্ধুৱা অসুৰে কয়। তেওঁ তিলমানো মামৰে নধৰা লোৰ হাতুৰী এডাল দেখুৱাইছে। হাতুৰীডাল কমেও ২০০-৩০০ বছৰ পুৰণি বুলি তেওঁ দাবী কৰে।

অসুৰসকল পৰম্পৰাগত ধাতু গলোৱা কাম কৰি আহিছে। তেওঁলোকে খেতিৰ বাবে কুদাৰি (কোৰ), টাংগি (কুঠাৰ) আৰু ফাৰ (নাঙলৰ ফাল) আৰু ঘৰুৱা কামৰ বাবে পাউচুল (বঠি), হাচুৱা (কাঁচি) আৰু তীৰ (কাঁড়) আদি লোৰ সঁজুলি তৈয়াৰ কৰে।

“টংগিনাথ ধামলৈ যাওকচোন। দেখিব তাৰে ফাৰ্চা (যুদ্ধৰ কুঠাৰ)খন অসুৰসকলেই বনাইছিল,” ওচৰৰে এটা বিখ্যাত মন্দিৰৰ কথা উল্লেখ কৰি বন্ধুৱাই কয়। তাত এখন পুৰণি ফাৰ্চা মাটিত পুতি থোৱা আছে আৰু এতিয়ালৈকে তাত মামৰে ধৰা নাই।

“কিন্তু বন বিভাগে অৰণ্যৰ ওপৰত কঠোৰ নিয়ন্ত্ৰণ ৰখাৰ ফলত আমাৰ আটাইবোৰ শিল্পকলাই মৰহি যাব ধৰিছে,” বন্ধুৱাই কয়।

১৯৮০ চনৰ বন সংৰক্ষণ আইনে শাল গছ কটাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল। ইয়াৰ কাঠৰ পৰা পোৱা কয়লা অসুৰসকলে এই অঞ্চলত পোৱা আকৰিকৰ পৰা লো নিষ্কাশন কৰা ‘ভাট্টি’ (কমালশাল)ত জুই জ্বলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

“চুল্লী মাটিৰে তৈয়াৰী আৰু ইমানখিনি ওখ কৰা হয়,” সুখানীয়ে নিজৰ কঁকাললৈকে দেখুৱাই কয়। লোহাৰ আকৰিকত তাপ কেন্দ্ৰীভূত কৰিবলৈ চুল্লীটোৰ ভিতৰভাগ দুয়োফালে শংকু আকৃতিৰ। জুই জ্বলাবলৈ আৰু জুই নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ৰাখিবলৈ এখন ভৰি তলত ৰখা হয়।

কিন্তু যোৱা কেইটামান দশকত চুল্লীত জুই নাই। স্থানীয়ভাৱে লো নিষ্কাশন নোহোৱাৰ ফলত অসুৰসকলৰ মাজত লোৰ সঁজুলি তৈয়াৰ কৰাৰ শিল্পচৰ্চাও নাইকিয়া হৈছে।

“চৰকাৰ হমলৌগ কৌ বৌলা কি আপ জংগল নহী কাট সকতে হ্যে, ফিৰ চাৰা জংগল মাইনিং কম্পনি কৌ দে দিয়া (চৰকাৰে কয় যে আমি গছ কাটিব নোৱাৰো। কিন্তু তেওঁলোকে গোটেই হাবিখনেই খনন কোম্পানীক গতাই দিলে),” বন্ধুৱাই কয়।

সময়ৰ লগে লগে অসুৰসকলে কৃষিকাৰ্যলৈ মন মেলিছে। কিন্তু এই পাট্ট অঞ্চলত তাৰ পৰা যে এক স্থিৰ উপাৰ্জন আহিব, তাৰ কোনো নিশ্চয়তা নাই। “আমাৰ ইয়াত বেছি পানী নাই,” সুখানীয়ে বুজাই কয়। “সেয়ে আমি বছৰত এবাৰহে খেতি কৰোঁ।”

“আমাৰ যি অলপ পানী আছে, সেইখিনিও খনিৰ কাম-কাজে কাঢ়ি লৈ যায়,” তেওঁ কয়।

কুজামৰ বহু বাসিন্দাই শ্ৰমিক হিচাপে পোৱা কামৰ বিনিময়ত তেওঁলোকৰ কৃষিভূমি খনি কোম্পানীবোৰক লীজত দিছে নাইবা বিক্ৰী কৰি দিছে। বন্ধুৱাইও ওচৰৰ খনিবোৰত শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে আৰু কাম পোৱা দিনকেইটাত প্ৰায় ৩৫০ টকাকৈ উপাৰ্জন কৰে।

“য’তেই অসুৰ শিল্পৰ কথা ওলায়, আমি তালৈকে যাওঁ,” সুখানীয়ে কয়। “আমি চাৰিওজনীয়েই যাওঁ।” তেওঁ চৰকাৰ বা বেচৰকাৰী সংস্থাই আয়োজন কৰা মেলাবোৰলৈ যায় আৰু প্ৰায়ে তেওঁক সংগ দিয়ে প্ৰতিৱেশী নয়িহাৰী অসুৰ (৬০), নিধি অসুৰ (৭০) আৰু তাকি অসুৰ (৭৫)য়ে।

যোৱা বছৰ সুখানীৰ জীয়েকৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁ নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ আন যুৱতীসকলক তেওঁলোকৰ এই শিল্পকলা শিকাবলৈ দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ হৈ পৰিল। “মই মোৰ নিজৰ জী জনীক একো শিকাব নোৱাৰিলোঁ, কিন্তু মই আনবোৰক আমাৰ ঐতিহ্যৰ বিষয়ে শিকাম,” সুখানীয়ে কয়।

অসুৰ জনজাতিৰ ভিতৰৰে কিছুমান প্ৰতিপত্তিশালী লোকে তেওঁলোকৰ শিল্পকলাক হেয় প্ৰতিপন্ন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে আৰু শিল্পবিধক নকল বুলি বদনাম উলিয়াবলৈ চেষ্টা কৰে। সুখানী আৰু তেওঁৰ সৈতে কাম কৰাসকলক কেতিয়াবা শিল্প মেলালৈ লৈ যোৱা হয় যদিও একো মাননি দিয়া নহয়। “কিন্তু আমি সেইবোৰলৈ ভ্ৰুক্ষেপ নকৰোঁ,” সুখানীয়ে অলপ প্ৰত্যাহ্বানৰ সুৰত কয়। “এয়া আমাৰ শিল্প।”

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেচন চমুকৈ এমএমএফৰ ফেল’শ্বিপৰ অধীনত প্ৰকাশিত।