मातृभाषेचा संवर्धक

नागालॅण्डच्या सीमेला लागून असलेल्या आसाममधील जोरहाट जिल्ह्यात पोहुकोतिया श्याम हे छोटंसं गाव वसलंय. अधिकृत नोंदींमध्ये या गावाचं नाव आहे टिपोमिया हबी गाव. ताई तुरुंग समाजाचं गाव म्हणून याची ओळख. वळणावळणाचे मातीचे रस्ते, दाट वनराई अन् त्यामध्ये विखुरलेली पारंपरिक सांग घरं (खांबांवर उभारलेली घरे), या घरांभोवती छोटीशी बाग अन् बांबूचं कुंपण. एखादं चित्र रेखाटल्यासारखं या गावाचं रुप आहे. याच गावात ७७ वर्षीय शेतकरी अनंत तुरुंग राहतात, ज्यांनी आपली ताई तुरुंग ही मातृभाषा जपण्यासाठी अनेक दशकं काम केलंय. अन् आता ते ही भाषा पुढील पिढीपर्यंत पोचवण्यासाठी शब्दकोश तयार करतायत. खरं तर हा ताई तुरुंग भाषेचा खजिनाच आहे.

अनंत तुरुंग म्हणतात की, “भाषा ही पाण्यासारखी, वाहत्या नदीसारखी असते, ती कधीच एकसारखी राहत नाही, पण ती अशी अचानक नष्ट व्हायला नको.” याच विचारानं प्रेरित होऊन या अल्पभूधारक शेतकऱ्यानं आपली मातृभाषा जतन करण्याचा संकल्प केला. अन् गेल्या पाच दशकांपासून ते यासाठी अथक प्रयत्न करतायत. तुरुंग जमातीचं मूळ शोधण्यापासून ते शब्द संकलन करणं, तसेच शब्दांची व्युत्पत्ती, व्याकरण, स्थलांतर अन् सांस्कृतिक बदलांमुळे भाषेचं बदललेलं स्वरुप यावर त्यांनी संशोधन आणि अभ्यास केला आहे. या भाषेचा उगम, इतिहास पुढील पिढीपर्यंत पोचवण्यासाठी पुस्तके, मासिके आणि वर्तमानपत्रांमधन ते लेखन करतात. मातृभाषा जपण्यासाठी सुरू असलेली त्यांची धडपड या सर्व गोष्टींमधून लक्षात येते.

भाषा संवर्धनासाठी लागणारा सर्व खर्च ते स्वतःच्या खिशातून करतायत, अन् हा खर्च भागतो तो त्यांच्या पाच बिघे शेतीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नातून. गावात स्थानिक पातळीवर चालणाऱ्या एका शाळेत त्यांनी चाळीस वर्षांहून अधिक काळ शिक्षक आणि प्रशासक म्हणून काम केलं. ही शाळा सामाजिक पुढाकारातून सुरू असल्यानं त्यांना त्यातून कधी उत्पन्न मिळालं नाही. त्यांच्या निवृत्तीच्या काही काळ आधी या शाळेला सरकारी अनुदान मिळायला सुरुवात झाली आणि त्यांना लिपिक म्हणून हक्काचा पगार मिळाला पण तोही केवळ तीन महिन्यांसाठी. त्यानंतर ते शाळेतून निवृत्त झाले. पण या सगळ्याचा त्यांचा भाषा संवर्धनाच्या कामात अडथळा आला नाही.

२०११ च्या भाषिक जनगणनेच्या आकडेवारीमध्ये ताई तुरुंग भाषेची स्वतंत्र भाषा म्हणून नोंद नाही; त्याऐवजी ती ताई भाषांच्या मोठ्या गटाचा भाग मानली गेलीये. त्यामुळे अधिकृत कागदपत्रांच्या आधारे ही भाषा प्रत्यक्षात बोलणरे लोक किती आहेत, याची निश्चित आकडेवारी मिळवणं अशक्य आहे. काही वर्षांपूर्वी भाषा संशोधकांनी अनंत तुरुंग यांच्याशी संपर्क साधला, तेव्हा त्यांनी योग्यरित्या क्षेत्रीय संशोधन केले. त्यांनी आपल्या गावातील प्रत्येक घराला भेट दिली, माहिती मिळवण्यासाठी इतर गावांना पत्रं लिहिली. या सर्व संशोधनातून त्यांना लक्षात आलं की, त्यांची भाषा नामशेष होण्याच्या मार्गावर असून ती केवळ १४५६ लोकच बोलतात. हे सर्व लोक आसाममधील सहा वेगवेगळ्या गावांमध्ये राहतात तर काही अरुणाचलमध्ये विखुरलेले आहेत.

ही भाषा आणि संस्कृती नष्ट होण्याच्या मार्गावर होती. अनंत यांनी पारंपरिक लोकगीत, अंगाईगीत आणि वैशिष्ट्यपूर्ण नृत्यप्रकार लुप्त होताना पाहिलेत. कामाच्या शोधात स्थलांतर करणारी कुटुंबं ही भाषा मागे सोडून जातात आणि तरुण पिढी आपल्या मूळ चालीरिती सोडून आसामी बिहू गीतं गातात, हे देखील त्यांनी पाहिलंय. अनंत तुरुंग यांनी आपले हे शब्द भांडार समृद्ध करण्यासाठी अविरतपणे काम केले आहे.

त्यांनी ‘तुरुंग गा दुम’ (शब्दभांडार) हा हस्तलिखित शब्दसंग्रह तयार केला आहे, ज्यामध्ये मानवी शरीराचे अवयव, प्राणी आणि निसर्गातील गोष्टींसाठी वापरले जाणारे दैनंदिन शब्द तुरुंग, आसामी आणि इंग्रजी अशा तिन्ही भाषांमध्ये दिले आहेत. ते भावी पिढ्यांसाठी शब्दकोश आणि व्याकरण पुस्तक पूर्ण करण्याच्या कामात मग्न आहेत. कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता भाषेचा असा संग्रह ते तयार करतायत. “त्यांच्याकडे या शब्दसंग्रहाची एक मोठी आवृत्ती होती,” असं त्यांच्या ६३ वर्षीय पत्नी भानुमती तुरुंग मला सांगतात. “दहा वर्षांपूर्वी त्यांनी ती आसाम साहित्य सभेकडे दिली होती, या आशेने की ती कधीतरी प्रकाशित होईल. आम्ही अजूनही त्या प्रतीक्षेमध्ये आहोत.”

अनंत तुरुंग यांच्यासाठी ही बाब अगदी साधी आणि स्पष्ट आहे, “माझ्या पश्चातही तुरुंगभाषा जिवंत राहिली पाहिजे.”

*लघुपटात उल्लेखलेल्या गावांची नावं जनगणनेच्या नोंदींशी तंतोतंत जुळणार नाहीत, कारण त्यातील अनेक गावे ही लहान वस्त्या म्हणून ओळखली जातात.

पारीचा ‘लुप्तप्राय भाषा प्रकल्प’हा अझीम प्रेमजी फाउंडेशनच्या सहकार्याने राबवल्या जाणाऱ्या उपक्रमाचा एक भाग आहे. या उपक्रमाचा उद्देश भारतातील धोक्यात असलेल्या भाषांची नोंद करणे हा आहे; यासाठी त्या भाषा बोलणाऱ्या लोकांचे आवाज आणि त्यांचे प्रत्यक्ष अनुभव यांचा आधार घेतला जातो.