లద్దాఖ్‌: చలి, వేడి, తడిలో పనిచేసే రహదారి నిర్మాణ శ్రామికులు

“ఇదిగో... ఇక్కడే నేను మంచులో దాదాపుగా కూరుకుపోయాను. చాలామంది నేను చనిపోయానని అనుకున్నారు.”

తంగ్‌లాంగ్‌ లా పర్వత మార్గంలో, 17,480 అడుగుల ఎత్తులో, భారీగా మంచు కురిసిన రోజును గుర్తుచేసుకున్నారు సరాప్. “మిగతా కూలీలందరూ నన్ను కాపాడడానికి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చారు,” అన్నారతను. దగ్గర్లోనే ఆర్మీ ఆసుపత్రి ఉండడంతో, అదృష్టం కొద్దీ అతనికి త్వరగా చికిత్స అందింది.

లద్దాఖ్‌లోని ఎత్తైన ప్రాంతాలలో పనిచేసే సరాప్ లాంటి రహదారి నిర్మాణ కూలీలు అనిశ్చిత వాతావరణాన్ని, అది వెంట తెచ్చే ప్రమాదాలను నిత్యం ఎదుర్కొంటుంటారు. తరచూ ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రతలు ఘనీభవించే స్థాయికి పడిపోతుంటాయి. అయితే, గత రెండు దశాబ్దాలలో, పరిస్థితులు ఆందోళనకరంగా మారాయి. “వాతావరణ మార్పుల వల్ల ఆలస్యంగా కురుస్తోన్న హిమపాతం బరువైన మంచును తెస్తోంది. దాంతో, ఇప్పుడు మేం మరిన్ని ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటున్నాం,” లేహ్ జిల్లాలోని జియా గ్రామంలో నివసించే సరాప్ తెలిపారు.

ఈ ప్రాంతంలో రెండవ ఎత్తైన పర్వత మార్గమైన తంగ్‌లాంగ్ లాను తిరిగి తెరిచే బాధ్యత శ్రామికుడైన సరాప్, అతని బృందంపై పడింది. భరించలేని చలి, తీవ్రమైన వాతావరణం ఈ పర్వత మార్గాన్ని అక్టోబర్ నుండి మే వరకు మూసివేస్తుంది. దీన్ని తెరిస్తే గనుక, లేహ్-మనాలి హైవేపై ట్రాఫిక్ సజావుగా సాగుతుంది. ఈ 428 కిలోమీటర్ల ప్రయాణం నాలుగు పర్వత మార్గాల గుండా సాగుతుంది, తంగ్‌లాంగ్ లా చాలా ఎత్తైన ప్రదేశం. ఇక్కడి నుండి చూస్తే, కనిపించే దృశ్యం చకితుల్ని చేసినప్పటికీ, తీవ్రమైన గాలి, చలి కారణంగా 10 నుండి 15 నిమిషాల కంటే ఎక్కువసేపు నిలబడి ఎవరూ ప్రకృతిని ఆస్వాదించలేరు.

సరాప్‌ను, అతని సహచరులను PARI కలిసినప్పుడు, రాళ్ళు పడిపోయి వాహనాలకు ప్రమాదం జరగకుండా, రహదారి దెబ్బతినకుండా నిరోధించేందుకు వాళ్ళు పర్వత రహదారి పక్కన ఒక అడ్డుగోడను నిర్మిస్తున్నారు. లేహ్‌ నేల గ్రానైట్‌తో, వదులుగా ఉన్న అవక్షేపాలతో కూడుకొని ఉంటుంది. వర్షం వల్ల, మరీ ముఖ్యంగా మేఘాల విస్ఫోటం వల్ల, కొండరాళ్ళు కదిలి కిందకి జారిపడుతుంటాయి. పదునైన కొండవాలులు వరదలకు మరింత సహాయపడతాయి. వీటి వల్ల రైతులు, నిర్మాణ కూలీలు, పశుపోషకులు ఎక్కువగా ప్రభావితులవుతారు.

“రహదారులను మరమ్మతు చేయడం ఎంతో శ్రమతో కూడుకున్న పని. సిమెంట్‌ను చేతులతోనే కలపాలి. అత్యంత వేడి, చలిలో మేం 7-8 గంటలు, మధ్యలో టీ కోసం, భోజనం కోసం రెండుసార్లు విరామం తీసుకుని, పని చేస్తుంటాం,” సరాప్ చెప్పారు.

కొన్ని నెలల తరువాత, ఆగస్ట్ 2024లో, సూర్యుడు అస్తమిస్తున్న సమయాన లద్దాఖీలో మాట్లాడుతున్న ఒక గ్రామస్తుల బృందం తమ హుండర్‌ గ్రామానికి కాలినడకన తిరిగి రావడాన్ని నేను గమనించాను. అప్పుడు సమయం సాయంత్రం 6:30 గంటలైంది. వాళ్ళు ఇంటికి తిరిగి రావడానికి అది కొంచెం ఆలస్యమనే అనుకోవాలి. “జులే!” ఆ ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతంలో అందరికీ తెలిసిన పదంతో నేను వాళ్ళని పలకరించాను. “ఎందుకు ఇంత ఆలస్యమైంది?”

నాకు సమాధానమివ్వడం కోసం వాళ్ళు ఆగారు. “జులే! మేం మధ్యాహ్నం పని చేయలేకపోయాం. చాలా వేడిగా ఉండడంతో విరామం తీసుకున్నాం,” రోడ్డుకి దగ్గర్లో ఉన్న ఒక చిన్న షెడ్డు వైపు చూపిస్తూ చెప్పారు. “మాది శ్రమతో కూడిన పని. కానీ ఈ దుమ్ము, వేడి వల్ల బాగా అలసిపోతాం.”

గత ఆరు దశాబ్దాలుగా, హిమాలయ ప్రాంతమంతటా ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతలు గణనీయంగా పెరుగుతున్నాయని ఈ నివేదిక పేర్కొంది: భారతదేశంలో వాతావరణ మార్పుల అంచనా. ఈ ప్రాంతంలో ఎముకలు కొరికే చలి ఉండడం ఉహించదగినదే, కానీ ఇలా విపరీతమైన వేడి నమోదవడం మాత్రం కొత్త విషయం, ఆందోళన కలిగించే విషయం కూడా.

చలి, వేడి మాత్రమే కాదు, ఇక్కడ వర్షపాతం కూడా కాలానుగుణంగా రావడం లేదు.

అగస్ట్‌ నెలలో, కళ్ళ ముందు ఏమీ కనబడనంతగా కుంభవృష్టి కురుస్తోన్న దృశ్యాన్ని తన కిటికీలోంచి చూస్తూ, సోనమ్ లోటస్ ఆందోళనపడ్డారు. “జులై, ఆగస్ట్‌ [2025]లలో మాకు 44 మి.మీ వర్షం కురిసింది. ఏ విధంగా చూసినా కూడా ఇది చాలా ఎక్కువ వర్షమే,” భారత వాతావరణ శాఖ (ఐఎమ్‌డి) లద్దాఖ్‌ సంచాలకులుగా వ్యవహరిస్తున్న సోనమ్ లోటస్ అన్నారు.

ఈ మధ్య కాలంలో సంభవించిన విపత్కర సంఘటనల దృష్ట్యా ఆయన ఇంతగా ఆందోళన చెందుతున్నారు. 2005 నుండి లద్దాఖ్‌ వరుసగా ఎన్నో వినాశకరమైన ఆకస్మిక వరదలను చూసింది. వాటిలో అత్యంత దారుణమైనది 2010లో సంభవించింది. అందులో 233 మంది ప్రాణాలు పోయాయి. అలాగే, 2012, 2016, ఇటీవల 2018లో కూడా మేఘాల విస్ఫోటం కారణంగా, తక్కువ తీవ్రతతో కూడిన వరదలు, పెద్ద మొత్తంలో బురద మట్టి కిందకు జారడం లాంటి సంఘటనలు నమోదయ్యాయి. లద్దాఖ్‌ వేడెక్కుతున్న కొద్దీ, మరిన్ని ఆకస్మిక వరదలు సంభవించే అవకాశం ఉందని సోనమ్ లోటస్ అన్నారు.

లద్దాఖ్‌ ప్రాంతంలో ఆకస్మిక వరదల సంభావ్యత, వాటి తీవ్రతను వాతావరణ మార్పులు మరింత తీవ్రతరం చేస్తాయనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదని ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే ఒక పరిశోధనా సంస్థ తెలిపింది. లద్దాఖ్‌లోని “ప్రత్యేకమైన భౌగోళిక, వాతావరణ పరిస్థితుల వల్ల ఈ ప్రాంతం ఇలాంటి సంఘటనలకు మరింతగా లోనవుతుంటుందని, ఈ కారణంగా స్థానిక సముదాయాలపై, పర్యావరణ వ్యవస్థలపై విస్తృతమైన పరిణామాలను కలిగిస్తాయని,” అది గుర్తించింది.

ఆగస్ట్ 24, 2025న మొదలైన వర్షం తరువాతి నాలుగు రోజుల వరకూ విరామం లేకుండా కురిసింది. దాంతో, కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైన లద్దాఖ్‌ ఎక్కడికక్కడ స్తంభించిపోయింది. నాలుగు రోజుల పాటు లేహ్ విమానాశ్రయంలో కార్యకలాపాలు ఆగిపోయాయి. పాఠశాలలను, అంగన్‌వాడీ కేంద్రాలను, ఇతర ప్రభుత్వ సంస్థలను మూసివేశారు.

మరుసటి రోజు, ఖార్దుంగ్ లా శిఖరంపై పనిచేస్తున్న గ్రామస్తులను ఇంటర్వ్యూ చేయడానికి తాను అక్కడికి వెళ్ళలేనని చెప్పడానికి నా స్నేహితుడు టెన్జిన్ దోర్జే నాకు ఫోన్ చేశాడు. 'భారీగా మంచు కురుస్తుండడంతో జిల్లా యంత్రాంగం అక్కడ వాహనాల రాకపోకలను నిషేధించింది. అగస్ట్‌లో మంచు కురవడాన్ని ఒకసారి ఊహించుకో? ఇప్పుడిక్కడ అంతా చాలా భిన్నంగా ఉంది,' అని అతను ఫోన్‌లో చెప్పాడు.

ఇదిలా ఉంటే, అగస్ట్‌ నెల మధ్యలో, సాయంత్రం 5 గంటల సమయంలో, శాస్పోల్‌లో ఆకస్మిక వరద వచ్చింది. లేహ్-శ్రీనగర్ హైవే మధ్య, ఆ పట్టణం ఒక కీలకమైన జంక్షన్‌గా వ్యవహరిస్తోంది. వారం రోజుల తరువాత నేను శాస్పోల్ చేరుకున్నప్పుడు, మొత్తం నా చుట్టూ ఆకస్మిక వరదలు సృష్టించిన వినాశనపు సంకేతాలే: కూలిపోయిన చెట్లు, బురదమయమైన నేల, 14 అడుగుల వెడల్పున్న రహదారిని నాశనం చేసిన గండశిలలు.

లికిర్, శాస్పోల్ లాంటి సమీప గ్రామాల నుండి వచ్చిన శ్రామికులు రహదారి పునరుద్ధరణ పనులు చేపట్టారు. వలస కూలీలను కూడా ఇందుకు నియమించారు. రాత్రిపూట సామాగ్రిని కాపలా కాసే పనిలో ఉన్న ఝార్ఖండ్‌కు చెందిన రాజేశ్ భల్లాను నేను కలిశాను. “ఆటంకాలను తొలగించడానికి, లేదా రోడ్డు బాగుచేయడానికి మేం ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండాలి. కొన్నిసార్లు మేం 24 గంటలూ పని చేయాల్సి వస్తుంది,” అన్నారాయన.

ఇలాంటి వాతావరణంలో, ఇంత ఎత్తులో ఉండటం చాలా కష్టం. “నిజానికిది వేసవి కాలం. కానీ, రాత్రి అకస్మాత్తుగా మంచు కురవడం మొదలైంది. డేరా నా మీదకి దిగుతుందేమో అనిపించింది. నాకు చాలా భయం వేసింది,” 39 ఏళ్ళ రాజేశ్ భల్లా PARIతో అన్నారు. అప్పటికే మధ్యాహ్నమై, భోజన సమయం కావడంతో మా సంభాషణ అక్కడితో ముగిసింది.

ఈ పనులు ఝార్ఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, బిహార్, మధ్యప్రదేశ్ సహా దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల నుండి వలస వచ్చే కూలీలను ఎప్పుడూ ఆకర్షిస్తుంటాయి. ఒకప్పుడు జమ్మూ కశ్మీర్‌లో ఒక జిల్లాగా ఉన్న లద్దాఖ్‌, 2019లో కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారినప్పటి నుండి ఇక్కడ భవన నిర్మాణ ప్రాజెక్టులకు ఊతం లభించినట్లయింది.

“ముఖ్యంగా జూన్ 2020 ఇండో-చైనా వివాదం తరువాత, లద్దాఖ్‌ వ్యూహాత్మక స్థానం గణనీయమైన మార్పులకు దారితీసింది,” అన్నారు లేహ్‌కి చెందిన స్థానిక ట్రావెల్ ఏజెంట్ టెన్జిన్ దోర్జే. “రహదారి ప్రాజెక్టులు వేగవంతమై సరిహద్దు గ్రామాల మధ్య కనెక్టివిటీ మెరుగుపడడంతో, భారత సైన్యపు కదలికలను సులభతరం చేశాయి.”

లద్దాఖ్‌లో 4,300 కిలోమీటర్ల రహదారులున్నాయి. ‘విజన్ 2050’ కింద ప్రభుత్వ యంత్రాంగం ఇక్కడి రహదారులన్నిటినీ అన్ని వాతావరణాలను తట్టుకోగలిగేలా నిర్మించడంపై దృష్టి పెట్టడంతో, రహదారి నిర్మాణ శ్రామికులకు విపరీతమైన గిరాకీ పెరిగింది.

శాస్పోల్‌లో ఒక రహదారి మరమ్మతు పని చేస్తోన్న 13 మంది కార్మికుల బృందంలో సేరింగ్ అంగ్మో ఒకరు. “ఇది [రహదారులను మరమ్మతు చేయడం] చాలా ప్రమాదకరమైన పని అయినప్పటికీ, శీతాకాలం మొదలయ్యే కన్నా ముందే మేం ఈ జంక్షన్‌ను బాగుచేయాలి. ఇంత ఎత్తుప్రదేశంలో వర్షంలో తడుస్తూ మేం ఎంత ఎక్కువగా పని చేయాల్సివస్తే, మాకు జ్వరం, దగ్గు, జలుబు వచ్చే అవకాశాలు అంత ఎక్కువగా ఉంటాయి.”

ఆమెతో పాటు ఇంకొంతమంది కూలీలు బార్డర్ రోడ్స్ ఆర్గనైజేషన్ (బిఆర్ఒ) మాతృ సంస్థ అయిన జనరల్ రిజర్వ్ ఇంజనీర్ ఫోర్స్ (జిఆర్ఇఎఫ్) దగ్గర కాంట్రాక్ట్ సిబ్బందిగా పని చేస్తున్నారు.

“ఇప్పుడప్పుడే వర్షం మళ్ళీ మొదలవదని నేను ఆశిస్తున్నాను. అదే గనుక జరిగితే, పని మరింత ఆలస్యం అవుతుంది,” అన్నారు సేరింగ్. అందరూ ఆమెను ఆచే సేరింగ్ అని పిలుస్తారు. లద్దాఖీలో, ఆచే లేదా ఆచే-లే అంటే అక్క అని అర్థం. పని ఆలస్యమైతే చెల్లింపులు కూడా ఆలస్యమవుతాయి. ఇక వర్షం లాంటి విపరీతమైన వాతావరణ పరిస్థితుల వల్ల పని దినాలపై ప్రభావం పడుతుంది. ఫలితంగా, వాళ్ళు ఆర్థికంగా నష్టపోతారు.

జిఆర్ఇఎఫ్‌లో ‘అశాశ్వత శ్రామికులు’గా పనిచేసేవారి నెలవారీ జీతం సగటున రూ.12,000 నుండి 25,000 వరకు ఉంటుంది. ఎలాంటి అత్యవసర పరిస్థితులున్నాయి, ఎంత ప్రమాదకరమైన పని అన్న దానిపై వాళ్ళ జీతం ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ 13 సభ్యుల బృందంలో ఒక్కొక్కరికి సుమారు రూ.16,900 జీతం వస్తుంది.

“ఇక్కడ పగలంతా చాలా వేడిగా ఉంటుంది. ఒక రోజైతే, ఆ వేడిని తట్టుకోలేక నేను మూర్ఛపోతానేమో అనిపించింది,” శాస్పోల్‌లో పనిచేస్తోన్న సోనమ్ మోంతోప్ అనే శ్రామికుడు తెలిపారు.

లికిర్‌కి చెందిన 39 ఏళ్ళ సోనమ్ ఒక టీ కప్పు తీసుకొని మాట్లాడడం కొనసాగించారు: “వానరోజులు సర్వసాధారణం అయిపోతున్నాయి. నేను ఇక్కడే పుట్టి పెరిగాను. వాతావరణ పరిస్థితులు మారినప్పటికీ, గుర్ గుర్ [సంప్రదాయ లద్దాఖీ ఉప్పని తేనీరు] రుచైతే మారలేదు. కాబట్టి, మీరూ ఒక కప్పు గుర్ గుర్ తాగండి!”

ఎత్తుగా విశాలంగా పరచుకొని ఉన్న పర్వతాలను చూడగానే, సాధారణంగా చాలామంది గాఢంగా ఊపిరి తీసుకుంటుంటారు. అయితే, అదేమంత మంచిపని కాదు. ఎందుకంటే, ఈ ప్రాంతంలో కూడా దుమ్ము తుఫానులు బాగా పెరిగాయి, అలెర్జీ కారకాల వల్ల క్రమక్రమంగా గాలి నాణ్యత క్షీణిస్తోంది.

డాక్టర్ సోనమ్ నోర్బూ మాట్లాడుతూ, చాలామంది లద్దాఖీ ప్రజలు శ్వాసకోశ ఇబ్బందులతో బాధపడుతున్నట్లు తాను గుర్తించానని చెప్పారు. “ఈ విషయంపై మరింత లోతుగా పరిశోధించిన్నప్పుడు, వాళ్ళకి టిబి [క్షయ] ఉందని తెలుసుకున్నాను,” ఈ ప్రాంతంలోని తొలి వైద్యులలో ఒకరైన నోర్బూ తెలిపారు. ఈ 82 ఏళ్ళ వైద్యుడు, మొదట్లో సింధూ నది పరివాహక ప్రాంతంలో నివసించే గ్రామస్తులపై విస్తృతమైన పరిశోధనలు చేపట్టారు.

ఆ తరువాత ఆయన చేపట్టిన పరిశోధనలలో, వైద్య భాషలో ‘న్యుమొకోనియోసిస్’ అని పిలిచే ఒక ఊపిరితిత్తుల వ్యాధుల సమూహం ఇక్కడ తీవ్రంగా ప్రబలుతోందని తేలింది. న్యుమొకోనియోసిస్ అనేది బొగ్గు, సిలికా, లేదా ఆస్బెస్టాస్ లాంటి పదార్థాల నుండి వెలువడే సూక్ష్మ ధూళిని, ఫైబర్‌లను పీల్చడం వల్ల కలిగే ఒక వృత్తిపరమైన ఊపిరితిత్తుల వ్యాధుల సమూహం.

లద్దాఖ్‌లోని మూడు గ్రామాలలో న్యుమొకోనియోసిస్ ప్రాబల్యంపై ఆయన కనుగొన్న విషయాలు 1991లో వెలువడిన ఒక పరిశోధనా పత్రంలో ప్రతిబింబించాయి. దుమ్ము తుఫానుల తీవ్రత, వంటశాలలలో పొగగూడుల వాడకం, అలాగే తుఫాను సమయంలో గాలిలో అధిక మోతాదులో ఉండే సిలికా వల్ల న్యుమొకోనియోసిస్ ప్రబలుతోందని ఆ పరిశోధనా పత్రాన్ని రాసినవారు పేర్కొన్నారు. “దుమ్ము తుఫానుల ద్వారా వెలువడే సిలికాను, గృహ ఇంధనాల నుండి వెలువడే నుసిని పీల్చడం వల్లనే ఈ న్యుమొకోనియోసిస్ కేసులు సంభవిస్తున్నాయి,” అని ఆ పత్రం పేర్కొంది.

న్యుమొకోనియోసిస్‌ రావడానికి వాతావరణ మార్పులు నేరుగా కారణం కాకపోయినా, దాని ప్రభావాలను తీవ్రతరం చేసి కొత్త ప్రమాదాలను సృష్టించగలవని డాక్టర్ నోర్బూ అన్నారు. “వెచ్చని ఉష్ణోగ్రతలు దుమ్ము పెరగడానికి మరింత సహాయపడతాయి. ఈ దుమ్ములో, సిలికోసిస్, డెజర్ట్ లంగ్ సిండ్రోమ్ లాంటి ఊపిరితిత్తుల సమస్యలకు కారణమయ్యే వ్యాధికారకాలు, ఖనిజ కణాలు ఉంటాయి. దాంతో, ఇప్పటికే శ్రామికులెవరైనా ఈ సమస్యలతో బాధపడుతుంటే, వాళ్ళు మరింత ఆనారోగ్యం పాలవుతారు,” ఆయన PARIకి చెప్పారు.

ఒకప్పుడు, లద్దాఖీ ప్రజలు ఈ ప్రాంతంలో ప్రయాణించడానికి ఆగస్ట్ నెల ఉత్తమమని ఉదహరించేవారు. కానీ, గత దశాబ్ద కాలానికి పైగా, ఈ సమయంలో ఇక్కడి ప్రయాణాలు ప్రమాదకరంగా మారాయి.

ఆ రోజు తరువాత, ఛెమో గొయెఁఖాంగ్ సంఘారామం దగ్గర్లో, ఒక తాత్కాలిక గుడారంలో కొంతమంది శ్రామికులు విశ్రాంతి తీసుకోవడాన్ని నేను గమనించాను. ఈ విలేకరితో వాళ్ళు ఇలా అన్నారు: “ఈ రోజు, నుబ్రా లోయకు వెళ్ళే రహదారిని మూసివేశారు కాబట్టి మేం తిరిగి వెళ్ళలేం. మా ఉద్యోగాలు, ఆరోగ్యం, ఇళ్ళను ప్రభావితం చేసిన తరువాతే ఈ వర్షం ఆగుతుంది. మేం పూర్తిగా ప్రకృతి దయ మీద ఆధారపడి బతుకుతున్నాం.”

అనువాదం: వై. క్రిష్ణ జ్యోతి