वाटेवर काटे वेचीत चाललो...

“तेव्हा बऱ्याच जणांना वाटलं होतं- मी मेलोय. इथे… हो, या इथेच अक्षरक्ष: बर्फात गाडला गेलो होतो मी.”

१७,४८० फूट उंचीवरच्या तांगलांग ला पर्वतीय खिंडीवरची ती घनघोर बर्फवृष्टी सरापला आठवते. “मला वाचवायला लगेच धावून आले इतर सगळे मजूर!” तो सांगतो. लष्कराचं रुग्णालय जवळ होतं म्हणून बरं; त्याच्यावर वेळेत उपचार होऊ शकले.

अनिश्चित हवामान नि त्यापायी आ वासणाऱ्या धोक्यांना सामोरं जाणं... लडाखमधल्या उंच पर्वतीय प्रदेशात रस्ते बांधणीसाठी राबणाऱ्या सरापसारख्या मजुरांसाठी हे नेहमीचंच! तापमान इथे अनेकदा गोठणबिंदूच्या खाली जातं; पण गेल्या दोन दशकात आणखीही काही बदल जाणवतायत. लेह जिल्ह्यातल्या गिया गावचा सराप सांगतो, “हवामान बदलामुळे हिमवर्षाव उशिरा होतो आणि बर्फवृष्टीही प्रचंड होते. आता धोका वाढलाय; तो त्यामुळे!”

तांगलांग ला या प्रदेशातली दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात उंच खिंड. या खिंडीतला रस्ता शाबूत ठेवण्याचं काम करतात सराप आणि त्याच्या टीममधले मजूर. अघोरी थंडी आणि टोकाच्या हवामानामुळे ऑक्टोबर ते मे या दरम्यान खिंडीतला हा रस्ता बंद असतो. हा रस्ता खुला झाला की लेह ते मनाली या महामार्गावरची वाहतूक सुरळीत होते. तब्बल ४२८ किलोमीटरच्या या प्रवासात चार खिंडी ओलांडाव्या लागतात. तांगलांग ला हे त्यातलं सर्वोच्च ठिकाण. इथे थांबावं नि अवघं दृश्य नजरेत साठवून घ्यावं इतका हा परिसर विलोभनीय! पण इथल्या वाऱ्यात नि गारठ्यात १०-१५ मिनिटांपेक्षा जास्त वेळ उभं राहून आजूबाजूचा परिसर न्याहाळणं म्हणजे दिव्यच!

आमची भेट झाली तेव्हा; डोंगरातल्या रस्त्यालगत संरक्षक भिंत बांधण्याच्या कामात सराप आणि त्याची टीम बुडून गेली होती. दरड कोसळून वाहतुकीला अडथळा निर्माण होऊ नये आणि रस्ता खराब होऊ नये यासाठीची भिंत! लेहमधली जमीन संगमरवर आणि सैलसर गाळाने बनलीय. पाऊस झाल्यावर; विशेषतः ढगफुटी झाली की इथले खडक उखडतात आणि खाली कोसळतात. तीव्र उतारांवरून पाणी धडाडा वाहू लागतं आणि शेती, बांधकाम मजूर आणि पशुपालकांवर जबरदस्त परिणाम करून जातं.

“रस्त्यांची दुरुस्ती हे कष्टाचं काम. सिमेंट आम्हाला हातानेच मिसळावं लागतं. ७-८ तास उन्हात थंडीवाऱ्यात आम्ही राबतो. चहा आणि दुपारच्या जेवणासाठी दोन वेळा थांबतो; पण तेवढंच!” सराप सांगतो.

काही महिन्यांनंतर २०२४ सालच्या ऑगस्ट महिन्यातल्या एका मावळतीच्या वेळी काही लडाखी गावकऱ्यांना मी त्यांच्या हुंडर या गावी पायी परतताना पाहिलं. संध्याकाळचे ६:३० वाजले होते साधारण. घरी परतण्यासाठी त्यांना तसा थोडासा उशीर झाला होता. पर्वतरांगांमधल्या गावागावात सुपरिचित असा ‘ज्यूले!’ शब्द वापरून त्यांचं स्वागत करत मी विचारलं, “इतका उशीर?”

‘ज्यूले’ म्हणत रस्त्याकडेच्या एका लहानशा सावलीच्या ठिकाणाकडे बोट दाखवत त्यांनी सांगितलं, “दुपारी कामच करता आलं नाही आम्हाला. रणरणतं ऊन होतं, म्हणून मग आम्ही विश्रांती घेतली. रस्त्याच्या कामवार खूप राबतो आम्ही. धूळ आणि उष्णता अशी काही थकवते की पार गळून जायला होतं.”

गेल्या सहा दशकांमध्ये हिमालयीन प्रदेशातल्या पृष्ठभागाच्या तापमानात लक्षणीय वाढ झालीय असं ‘असेसमेंट ऑफ क्लायमेट चेंज ओव्हर द इंडियन रिजन’ या अहवालात म्हटलंय. तसं तर अत्यंत थंड हवामान या प्रदेशात अपेक्षितच; पण इथली अघोरी उष्णता ही मात्र नवी आणि चिंताजनक!

आणि फक्त थंडीचं नि उन्हाचंच नाही; इथल्या पावसाचंही गणित अलीकडे बिघडलेलं आहे.

चिंताक्रांत नजरेने सोनम लोटस खिडकीबाहेर पाहत असतात... ऑगस्टमधला पाऊस समोरचं सारं दृश्य पुसट करून जात असतो. “जुलै आणि ऑगस्टमध्ये (२०२५) इथे ४४ मिमी पाऊस पडला. कोणत्याही मानकानुसार तपासलं तरी हा पाऊस खूप जास्त आहे,” भारतीय हवामान विभागाच्या (आयएमडी) लडाखमधल्या या संचालकांचं हे म्हणणं.

त्यांच्या या चिंतेचं मूळ आहे ते अलीकडच्या आपत्तीजनक घटनांमधे! अचानक आलेल्या आणि विनाशकारी ठरलेल्या पुरांची मालिकाच लडाखमध्ये २००५पासून सुरू आहे. त्यात सर्वात भयानक पूर होता तो २०१०चा. यात २३३ लोकांनी आपला जीव गमावला. यापेक्षा तुलनेने कमी भीषण अशा घटना २०१२, २०१६ आणि अलीकडे २०१८ मध्ये घडल्या. ढगफुटीपायी लडाखी लोकांना पाण्याच्या आणि चिखलाच्या पुराला तोंड द्यावं लागलं. लडाखमधली उष्णता वाढत असल्यामुळे अचानक येणाऱ्या पुरांची शक्यता वाढणार असल्याचं सोनम लोटस सांगतात.

हवामान बदलामुळे लडाखी प्रदेशात अचानक येणाऱ्या पुरांची संख्या आणि तीव्रता वाढतेय यावर एका सरकारी अनुदानित संशोधन संस्थेने शिक्कामोर्तब केलंय. “वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक परिस्थिती आणि इथलं हवामान लडाखला ‘नाजूक’ बनवतं. स्थानिक समुदाय आणि परिसंस्थांवर याचे दूरगामी परिणाम होतात” असं या अहवालात म्हटलंय.

२४ ऑगस्ट २०२५ या दिवशी जो पाऊस सुरू झाला तो सलग पुढचे चार दिवस कोसळत होता. लडाख नावाचा केंद्रशासित प्रदेश त्यापायी अक्षरश: ठप्प झाला. लेह विमानतळ तर चार दिवसांसाठी बंद ठेवावं लागलंच शिवाय शाळा, अंगणवाड्या आणि इतर सरकारी संस्थाही!

दुसऱ्या दिवशी माझा मित्र तेन्झिन दोर्जे याचा मला फोन आला. तो म्हणाला की मी खारदुंग ला टॉपवर काम करत असलेल्या गावकऱ्यांच्या मुलाखती घ्यायला जाऊ शकणार नाही. तो सांगत होता, “जोरदार बर्फवृष्टीमुळे जिल्हा प्रशासनाने वाहनं चालवण्यावर बंदी घातलीय. बर्फवृष्टी? ऑगस्टमधे? कल्पनाच करवत नाही! वेगळंच काहीतरी चाललंय सगळं.”

लेह-श्रीनगर महामार्गादरम्यानचं एक महत्त्वाचं जंक्शन- सास्पोल! ऑगस्ट महिन्याच्या मध्यात संध्याकाळी ५ च्या सुमाराला या शहरात अचानक पूर येऊन थडकला. साधारण आठवड्याभरानंतर मी सास्पोलला पोहोचलो तेव्हा सगळीकडे उमटल्या होत्या; अचानक आलेल्या पुराच्या विध्वंस-खुणा: उन्मळून पडलेले वृक्ष, १४ फूट रुंदीचा रस्ता उद्ध्वस्त करत कोसळलेली दरड आणि नजर जाईल तिथे चिखलाचं साम्राज्य.

जवळच्या लिकीर आणि सास्पोलसारख्या गावातले मजूर त्यांच्या परीने रस्ता दुरुस्त करत होतेच; शिवाय स्थलांतरित मजूरही या कामावर लावले गेले. रात्रपाळीवर असलेला झारखंडमधला राजेश टोपो इथे भेटला. साधनसामुग्रीवर लक्ष ठेवण्याचं त्याचं काम. “रस्ता दुरुस्त करण्यासाठी, अडथळा दूर करण्यासाठी आम्हाला नेहमीच तयार असावं लागतं. कधीकधी तर आम्हाला चोवीस चोवीस तास काम करावं लागतं,” तो सांगत होता.

या हवामानात इतक्या उंचीवर राहणं सहजसोपं नाही. “खरंतर उन्हाळा होता. आणि रात्री अचानक बर्फ पडायला लागलं. तंबूच कोसळतोय माझ्यावर असं वाटलं मला. भयंकर!” ३९ वर्षाचा राजेश सांगत होता. दुपार झाली होती आणि त्यातही जेवणाची वेळ; त्यामुळे संवाद इथेच आटोपता घेतला.

या नोकऱ्यांच्या आमिषाने झारखंड, छत्तीसगड, बिहार, मध्य प्रदेश आणि देशाच्या इतर भागातले स्थलांतरित कामगार लडाखमध्ये येतायत. २०१९ मध्ये केंद्रशासित प्रदेश झाल्यापासून इथे बांधकाम प्रकल्पांनी जोर धरलाय. पूर्वी लडाख हा जम्मू आणि काश्मीरमधला एक जिल्हा होता.

“लडाखच्या महत्त्वपूर्ण भू-राजकीय स्थानामुळे लक्षणीय बदल घडलाय; खासकरून २०२० सालच्या जून महिन्यातल्या भारत-चीन संघर्षानंतर,” लेहमधला स्थानिक ट्रॅव्हल एजण्ट तेन्झिन दोर्जे सांगतो. “रस्ते प्रकल्पांना गती मिळालीय, सीमेवरच्या गावांशी संपर्क वाढलाय आणि त्यामुळे सैन्याच्या हालचाली सुरळीत व्हायलाही मदत झालीय.”

लडाखमध्ये ४,३०० किमी रस्ते आहेत आणि प्रशासनाच्या 'व्हिजन२०५०' मध्ये सर्व रस्ते ऑल वेदर रस्ते बनवायचे आहेत, त्यामुळे येथे रस्ते कामगारांना जास्त मागणी आहे.

सास्पोलमध्ये रस्त्याची दुरुस्ती करणाऱ्या १३ मजुरांच्या गटात एक आहे त्सेरिंग आंगमो. “खूप धोकादायक काम आहे हे (रस्ते दुरुस्ती); पण हिवाळा सुरू व्हायच्या आत रस्त्याची ही दुरुस्ती संपवायलाच लागेल आम्हाला. कारण अशा उंच ठिकाणी पावसातलं काम जितकं जास्त; तितकी सर्दी-खोकला नि तापाची शक्यताही जास्त!”

त्सेरिंग आंगमो आणि या गटातले इतरजण बॉर्डर रोड्स ऑर्गनायझेशन (बीआरओ) च्या पालक-संस्थेशी म्हणजे जनरल रिझर्व्ह इंजिनीअर फोर्स (जीआरइएफ) शी जोडलेले कंत्राटी कामगार आहेत.

“पाऊस पुन्हा सुरू व्हायचा नाही, असं वाटतंय. आणि जर झाला तर काम रेंगाळेल,” त्सेरिंग म्हणते. हिला सगळे ‘अशे त्सेरिंग’ म्हणतात. लडाखी भाषेत अशे किंवा अशे-ले म्हणजे मोठी बहीण. काम रेंगाळणं म्हणजे मजुरी रेंगाळणं. पावसामुळे काम ठप्प. कामाचे दिवस वाया जातात. यातून पदरी पडतं ते निव्वळ आर्थिक नुकसान.

जीआरइएफशी जोडलेल्या ‘कायमस्वरूपी नसलेल्या’ मजुरांना सरासरी दरमहा १२,००० ते २५,००० रुपये पगार मिळतो. अर्थात परिस्थिती किती ‘आपत्कालीन’ आहे आणि काम किती ‘धोकादायक’ आहे यावर तो अवलंबून असतो. या १३ जणांच्या गटाला साधारण १६,९०० रुपये मिळतील.

“अख्खा दिवस तापलेला असतो. कधी कधी तर वाटतं, शुद्ध हरपेल की काय आपली!” सास्पोलचा सोनम मोंटोप सांगतो.

लिकिरचा हा ३९ वर्षीय तरुण चहाचा कप उचलता उचलता म्हणतो, “पावसाचे दिवस आता इथे नेहमीचे होत चाललेत. मी इथे जन्मलो, वाढलो. हवामान बदललंय खरं; पण गुर गुर (पारंपरिक लडाखी खारा चहा) ची चव नाही बदलली! चला, घ्या हा कपभर गुर गुर!”

उंचच उंच आणि विस्तीर्ण पसरलेल्या पर्वतरांगा पाहताना लोक मंत्रमुग्ध होत दीर्घ श्वास घेतात खरा; पण आता इथे असा श्वास घेणं काही फारसं बरं राहिलेलं नाही. धुळीच्या वादळांमध्ये वाढ झालीय. हवेतून होणाऱ्या अ‍ॅलर्जीचं प्रमाण वाढलंय. या प्रदेशातल्या हवेची गुणवत्ता खालावलीय.

डॉ. सोनम नोरबू सांगतात, श्वसनाच्या आजाराने ग्रस्त अनेक लडाखी रुग्ण माझ्या पाहण्यात आहेत. “तपासल्यावर लक्षात आलं की त्यांना टीबी (क्षयरोग) आहे,” नोरबू त्यांचं निरीक्षण मांडतात. डॉ. नोरबू हे लडाखमधल्या पहिल्यावहिल्या डॉक्टरांपैकी एक आहेत. सिंधू नदी प्रदेशातल्या गावकऱ्यांबाबतचं एक व्यापक संशोधन या तब्बल ८२ पावसाळे पाहिलेल्या डॉक्टरांच्या नावावर आहे.

पुढच्या एका संशोधनात त्यांना असं आढळलं की वैद्यकीयदृष्ट्या न्यूमोकोनिओसिस म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या फुफ्फुसाच्या आजारांच्या गटातले त्रास इथे बऱ्याच प्रमाणात दिसतात. न्यूमोकोनिओसिस हा विशिष्ट व्यवसायांशी निगडीत असा फुफ्फुसाच्या आजारांचा एक गट आहे. कोळशाची धूळ, वाळू किंवा एस्बेस्टोसची धूळ आणि तंतू श्वासोच्छवासातून शरीरात गेल्यामुळे या गटातले आजार होतात.

लडाखच्या तीन गावांमधल्या न्यूमोकोनिओसिसच्या प्रादुर्भावावर १९९१ मध्ये लिहिलेल्या एका संशोधनात नेमकं हेच दिसून आलं होतं. त्यात म्हटलंय, धुळीची तीव्र वादळं, स्वयंपाकघरातला विस्तव आणि वादळकाळातलं हवेतलं वाळूच्या बारीक कणांचं प्रमाण याचं या प्रादुर्भावाशी थेट नातं आहे. “धुळीच्या वादळामुळे हवेत मिसळणारे वाळूचे कण आणि घरगुती इंधनांची काजळी न्यूमोकोनिओसिसला कारणीभूत ठरते,” असं त्यात नमूद केलंय.

डॉ. नोरबू म्हणतात की हवामान बदलामुळे थेट न्यूमोकोनिओसिस होत नसला तरी दुष्परिणाम वाढू शकतात आणि नवे धोके उद्भवू शकतात. “उष्ण तापमानामुळे धूळ वाढू शकते. या धुळीत रोगजन्य घटक आणि खनिजांचे कण असतात. सिलिकोसिस आणि डेझर्ट लंग सिंड्रोमसारख्या फुफ्फुसाच्या समस्या त्यापायी उद्भवतात. अर्थातच, जे कामगार आधीच या आजारांनी ग्रस्त आहेत, त्यांचा त्रास वाढण्याची फार मोठी शक्यता यातून निर्माण होते,” असं डॉ. नोरबू यांचं म्हणणं!

लडाखच्या लोकांना विचारलं की इथे फिरायला, प्रवास करायला चांगला महिना कुठला? तर कधीकाळी उत्तर असायचं- ऑगस्ट! पण विशेषत: गेल्या दशकापासून इथे प्रवास करणं धोकादायक ठरतंय.

तो दिवस सरता सरता त्सेमो गोएनखांगच्या मठाजवळच एका तंबूत काही मजूर विश्रांती घेत असल्याचं दिसलं. ते सांगत होते, “आज नुब्रा व्हॅलीकडे जाणारा रस्ता बंद आहे. त्यामुळे आम्हाला परत जाता येणार नाही. आमच्या नोकऱ्या, आमचं आरोग्य नि आमची घरं झोडपून काढल्याखेरीज काही हा पाऊस थांबायचा नाही. आता याच्या मर्जीवरच आहे सगळं!”

अनुवाद : अमृता वाळिंबे