ટાઢ, તાપ, વરસાદ વચ્ચે લદ્દાખનો રસ્તો ને પરસેવો પાડતા મજૂરો

"આ એ જગ્યા છે જ્યાં હું બરફમાં લગભગ દટાઈ ગયો હતો. ઘણાએ માની લીધું હતું કે હું મરી ગયો હતો."

સરાપ તાંગલાંગલા પર્વતીય ઘાટ પર 17480 ફૂટની ઊંચાઈએ થયેલી ભારે હિમવર્ષાને યાદ કરે છે. તેઓ ઉમેરે છે, "બીજા શ્રમિકો મને બચાવવા દોડી આવ્યા હતા." તેઓ નસીબદાર હતા કે આર્મી હોસ્પિટલ નજીકમાં હતી અને તેમની સારવાર ઝડપથી થઈ શકી.

લદ્દાખના દરિયાની સપાટીથી ખૂબ ઊંચે આવેલા પર્વતીય વિસ્તારોમાં કામ કરતા સરાપ જેવા રસ્તાનું સમારકામ કરતા શ્રમિકો નિયમિતપણે અનિશ્ચિત હવામાન અને તેના પગલે ઊભા થતા જોખમોનો સામનો કરે છે. તાપમાન વારંવાર શૂન્ય ડિગ્રી સેન્ટીગ્રેડથી નીચે જાય છે, પરંતુ છેલ્લા બે દાયકામાં તાપમાન વધુ નીચું જાય છે. લેહ જિલ્લાના ગ્યા ગામના રહેવાસી સરાપ કહે છે, "હવે અમે વધુ જોખમોનો સામનો કરી રહ્યા છીએ કારણ કે - આબોહવા પરિવર્તનને કારણે હિમવર્ષા મોડી થાય છે અને પુષ્કળ બરફ પડે છે."

આ પ્રદેશના બીજા સૌથી ઊંચા ઘાટ - તાંગલાંગ લા - ને ફરીથી ખોલવાની જવાબદારી સરાપ જેવા શ્રમિકો અને તેમની ટીમની છે. હાડ થીજાવી દે તેવી ઠંડી અને આત્યંતિક હવામાન ઓક્ટોબરથી મે સુધી આ ઘાટને બંધ કરી દે છે. આ ઘાટ ખોલવાથી લેહથી મનાલીના હાઇવે પર પસાર થતા ટ્રાફિક માટે સુગમતા રહે છે - લેહથી મનાલીની 428 કિલોમીટરની મુસાફરીમાં ચાર ઘાટ પાર કરવા પડે છે, અને તેમાં તાંગલાંગ લા સૌથી વધુ ઊંચાઈએ છે. અહીંથી દેખાતું દૃશ્ય અદભુત છે, પરંતુ પવન અને ઠંડી કોઈને પણ માટે 10 થી 15 મિનિટથી વધુ સમય સુધી ઊભા રહીને આસપાસ જોવાનું મુશ્કેલ બનાવે છે.

પારીના પ્રતિનિધિ સરાપ અને તેમના સાથીદારોને મળ્યા ત્યારે તેઓ પહાડી રસ્તાની બાજુમાં એક પુસ્તો (પ્રતિધારક દિવાલ) બનાવવામાં વ્યસ્ત હતા જેથી ખડકોને પડતા અટકાવી શકાય, વાહનો જોખમમાં ન મુકાય અને રસ્તાને નુકસાન ન પહોંચે. લેહની જમીન ગ્રેનાઈટ અને છૂટા કાંપથી બનેલી છે. વરસાદ, ખાસ કરીને વાદળ ફાટવાથી થતો વરસાદ, ખડકોને ઉથલાવી નાખે છે અને છૂટા પડેલા ખડકો પર્વતીય ઢોળાવ પરથી નીચેની તરફ ધસી જાય છે. તીવ્ર ઢોળાવને કારણે પાણીને વહી જવામાં મદદ મળે છે, અને ખેતરો, બાંધકામ શ્રમિકો અને પશુપાલકોને ભારે અસર પહોંચે છે.

સરાપ ઉમેરે છે, "રસ્તાઓનું સમારકામ કરવું એ કંટાળાજનક કામ છે. અમારે હાથેથી સિમેન્ટ ભેળવવો પડે છે. અમે ઠંડીમાં અને ગરમીમાં 7-8 કલાક કામ કરીએ છીએ, વચ્ચે ચા પીવા માટે અને બપોરના ભોજન માટે એમ બે જ વિરામ લઈએ છીએ."

મહિનાઓ પછી ઓગસ્ટ 2024 માં સૂર્ય આથમી રહ્યો હતો ત્યારે મેં લદ્દાખી ગ્રામજનોના એક જૂથને પગપાળા તેમના ગામ હુંડર પરત ફરતા જોયા. લગભગ 6:30 વાગ્યા હતા, ઘેર પાછા ફરવામાં તેમને થોડું મોડું થયું હતું. ઊંચા પર્વતોમાં પરિચિત શબ્દથી મેં તેમનું અભિવાદન કર્યું, "જુલેય!" અને પૂછ્યું, "આટલા મોડા કેમ?"

તેઓ જવાબ આપવા માટે રોકાયા: રસ્તાની બાજુમાં એક નાના શેડ તરફ ઈશારો કરતા તેમણે કહ્યું, "જુલેય! બપોરે અમે કામ કરી શક્યા નહોતા. ખૂબ ગરમી હતી, તેથી અમે વિરામ લીધો હતો. અમે સખત મહેનત કરીએ છીએ. ધૂળ અને ગરમી ખરેખર અમને થકવી નાખે છે."

આ અહેવાલ: અસેસમેન્ટ ઓફ ક્લાયમેટ ચેઇન્જ ઓવર ધ ઇન્ડિયન રિજન (ભારતીય પ્રદેશમાં આબોહવા પરિવર્તનનું મૂલ્યાંકન) કહે છે કે છેલ્લા છ દાયકામાં સમગ્ર હિમાલય પ્રદેશમાં સપાટીના તાપમાનમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ પ્રદેશમાં ભારે ઠંડુ હવામાન હોય એ અપેક્ષિત છે પરંતુ ભારે ગરમી પડે એ કંઈક નવું અને ચિંતાજનક છે.

અને માત્ર ઠંડી અને ગરમી જ નહીં. વરસાદનુંય ઠેકાણું નથી.

સોનમ લોટસ ચિંતાપૂર્વક પોતાની બારીની બહાર જુએ છે, ઓગસ્ટ મહિનામાં પડી રહેલો વરસાદ દૃશ્યને ઝાંખું કરી રહ્યો છે. ઈન્ડિયન મિટિઓરોલોજિકલ ડિપાર્ટમેન્ટ (આઈએમડી - ભારતીય હવામાન વિભાગ) લદ્દાખના ડિરેક્ટર કહે છે, "જુલાઈ અને ઓગસ્ટ [2025] માં અહીં 44 મીમી વરસાદ પડ્યો છે જે કોઈપણ ધોરણ પ્રમાણે ઘણો વધારે છે.”

તેમની ચિંતા તાજેતરની આપત્તિજનક ઘટનાઓ પર આધારિત છે. 2005 થી લદ્દાખને વિનાશક આકસ્મિક પૂરની શ્રેણીબદ્ધ ઘટનાઓનો અનુભવ થયો છે, તેમાં સૌથી ભયાનક પૂર 2010 માં આવ્યું હતું જેમાં 233 માણસોએ જાન ગુમાવ્યા હતા. 2012, 2016 અને તાજેતરમાં 2018 માં પણ વાદળ ફાટવાના આવા જ બનાવો નોંધાયા હતા જેના કારણે ઓછી તીવ્રતાનું પૂર આવ્યું હતું અને પર્વતીય ઢોળાવ પરથી કાદવ નીચેની તરફ ધસી આવ્યો હતો. સોનમ લોટસ કહે છે કે જેમ જેમ લદ્દાખ ગરમ થઈ રહ્યું છે તેમ તેમ વધુ ને વધુ આકસ્મિક પૂર આવશે એમ લાગે છે.

સરકાર પાસેથી ભંડોળ પ્રાપ્ત કરતી એક સંશોધન સંસ્થા કહે છે કે આબોહવા પરિવર્તન લદ્દાખ ક્ષેત્રમાં આકસ્મિક પૂરની ઘટનાઓ અને તેની ગંભીરતાને વધારી રહ્યું છે તેમાં કોઈ શંકા નથી. તે સ્વીકારે છે કે લદ્દાખની "અનન્ય ભૌગોલિક અને આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ તેને આ ઘટનાઓ માટે ખાસ કરીને સંવેદનશીલ બનાવે છે, સ્થાનિક સમુદાયો અને ઇકોસિસ્ટમ પર આવી ઘટનાઓના દૂરગામી પરિણામો થશે."

24 મી ઓગસ્ટ, 2025 ના રોજ વરસાદ શરૂ થાય છે અને આગામી ચાર દિવસ સુધી બિલકુલ અટક્યા વિના વરસાદ ચાલુ રહે છે, પરિણામે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લદ્દાખમાં જનજીવન સ્થગિત થઈ જાય છે. લેહ એરપોર્ટ ચાર દિવસ માટે કામગીરી બંધ રાખે છે, અને શાળાઓ, આંગણવાડી કેન્દ્રો અને બીજી સરકારી સંસ્થાઓ બંધ રહે છે.

બીજે દિવસે મારા મિત્ર તેન્જિન દોરજે મને ફોન કરીને કહે છે કે હું ત્યાં કામ કરતા ગ્રામજનોની મુલાકાત લેવા માટે ખરદુંગ લા શિખરની મુસાફરી નહીં કરી શકું. તેઓ ફોન પર કહે છે, "ભારે હિમવર્ષાને કારણે જિલ્લા વહીવટીતંત્રે વાહનોની અવરજવર પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. કલ્પના તો કરો ઓગસ્ટમાં બરફ પડી રહ્યો છે! હવે બધું ખૂબ જ બદલાઈ ગયું છે."

ઓગસ્ટના મધ્યમાં સાંજે 5 વાગ્યે સાસપોલમાં આકસ્મિક પૂર આવ્યું. આ શહેર લેહ અને શ્રીનગર હાઇવે વચ્ચેનું એક મહત્વપૂર્ણ જંકશન છે. એક અઠવાડિયા પછી જ્યારે હું સાસપોલ પહોંચ્યો ત્યારે ચારે બાજુ આકસ્મિક પૂરે વેરેલા વિનાશના સંકેતો હતા: ઉખડી ગયેલા વૃક્ષો, કાદવથી ઢંકાયેલી જમીન, 14 ફૂટ પહોળો રસ્તો તબાહ કરી દેનાર પર્વતીય ઢોળાવ પરથી નીચેની તરફ ધસી આવેલા મોટા મોટા પથ્થરો.

લિકિર અને સસપોલ જેવા નજીકના ગામોના શ્રમિકો રસ્તો ફરીથી કાર્યરત થાય એ માટે સમારકામ કરી રહ્યા હતા. સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને પણ કામે લગાડવામાં આવ્યા હતા. હું ઝારખંડના રાજેશ ભલ્લાને મળ્યો જેઓ રાતપાળીમાં સામગ્રીની દેખરેખ રાખવાનું કામ કરે છે. તેઓ કહે છે, "અમારે હંમેશા અવરોધ દૂર કરવા અથવા રસ્તાનું સમારકામ કરવા માટે તૈયાર રહેવું પડે છે. ક્યારેક તો અમારે ચોવીસ કલાક કામ કરવું પડે છે."

આ હવામાનમાં આટલી ઊંચાઈ પર રહેવું મુશ્કેલ છે. 39 વર્ષના રાજેશે પારીને કહ્યું, "ઉનાળાનો સમય છે, પણ રાત્રે અચાનક બરફ પડવા માંડ્યો હતો. મને લાગ્યું કે આખો તંબુ મારી ઉપર પડશે. તે ખૂબ જ ડરામણું હતું." બપોર થઈ ગઈ હતી અને બપોરના ભોજનનો સમય થઈ ગયો હતો તેથી અમારી વાતચીત ત્યાં જ પૂરી થઈ.

આ કામ હંમેશા ઝારખંડ, છત્તીસગઢ, બિહાર, મધ્યપ્રદેશ અને દેશના બીજા પ્રદેશોના સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને આકર્ષતું રહ્યું છે. અગાઉ લદ્દાખ જમ્મુ અને કાશ્મીરનો જિલ્લો હતો. 2019 માં તે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બન્યો ત્યારથી મકાનો બનાવવાની યોજનાઓને વેગ મળ્યો છે.

લેહના સ્થાનિક ટ્રાવેલ એજન્ટ તેન્જિન દોરજે કહે છે, "લદ્દાખના વ્યૂહાત્મક સ્થાનને કારણે, ખાસ કરીને જૂન 2020 માં ભારત-ચીન સંઘર્ષ પછી, નોંધપાત્ર ફેરફારો થયા છે. માર્ગ યોજનાઓ ઝડપી બની છે,/રસ્તાઓ બનાવવાનું કામ ઝડપી બન્યું છે. સૈન્યની ગતિવિધિઓ/ને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાનું સરળ બની શકે એ માટે સરહદી ગામડાઓ સાથેની કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો થયો છે."

લદ્દાખમાં બધા મળીને 4,300 કિમી રસ્તા છે અને વહીવટીતંત્રનું ‘વિઝન 2050’ તમામ રસ્તાઓ બધા પ્રકારના હવામાનમાં કાર્યરત રહેતા રસ્તાઓ બની જાય એવું છે, તેથી અહીં રસ્તાઓનું સમારકામ કરતા શ્રમિકોની માંગ વધુ છે.

ત્સેરિંગ અંગમો સાસપોલમાં રસ્તાના સમારકામનું કામ કરતા 13 શ્રમિકોના જૂથમાંના એક છે. "આ [રસ્તાઓનું સમારકામ] ખૂબ જ જોખમી કામ છે પણ શિયાળો શરૂ થાય તે પહેલાં અમારે રસ્તાના આ જંકશનને ઠીક કરવું જ પડશે. આ ઊંચાઈએ વરસાદમાં જેટલું વધારે કામ કરવું પડે તેટલી અમને તાવ, ખાંસી અને શરદી થવાની શક્યતાઓ વધી જાય."

તેઓ અને બીજા લોકો બોર્ડર રોડ્સ ઓર્ગેનાઇઝેશન (બ્રો) ની પેરન્ટ સંસ્થા જનરલ રિઝર્વ એન્જિનિયર ફોર્સ (ગ્રેફ) સાથે કરાર પર છે.

ત્સેરિંગ કહે છે, "હું આશા રાખું છું કે વરસાદ ફરી શરૂ નહીં થાય. જો એ ફરી શરુ થશે તો કામમાં વિલંબ થશે." બધા તેમને અચે ત્સેરિંગ કહે છે. લદાખીમાં અચે અથવા અચે-લે એટલે મોટી બહેન. કામમાં વિલંબનો અર્થ ચુકવણીમાં વિલંબ અને વરસાદ જેવી આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓને કારણે તેમને કામકાજના દિવસોમાં કામ બંધ રાખવું પડે એવું બની છે, પરિણામે તેમને નાણાકીય નુકસાન થઈ શકે છે.

સંકટ કેટલું ઘેરું છે અને કામ કેટલું જોખમી છે તેના આધારે ગ્રેફ સાથે 'બિન-કાયમી શ્રમિકો' તરીકે જોડાયેલા આ શ્રમિકોનો સરેરાશ પગાર મહિને 12000 થી વચ્ચે 25000 રુપિયાની વચ્ચે બદલાતો રહે છે. 13 લોકોનું આ જૂથ લગભગ 16900 રુપિયા ઘેર લઈ જશે.

સાસપોલમાં રહેતા બીજા એક કામદાર સોનમ મોન્ટોપ કહે છે, "આખો દિવસ ખૂબ જ ગરમી રહે છે. મને લાગતું હતું કે કોઈક દિવસ હું આ ગરમીથી બેહોશ થઈ જઈશ."

લિકિરના 39 વર્ષના સોનમ ચાનો કપ ઉપાડે છે અને વાત ચાલુ રાખે છે: "વરસાદના દિવસો વધુ સામાન્ય બની રહ્યા છે; મારો જન્મ અને ઉછેર અહીં જ થયો હતો, અને હવામાનની પેટર્ન બદલાઈ ગઈ છે પરંતુ ગુર ગુર [મીઠાવાળી પરંપરાગત લદ્દાખી ચા] નો સ્વાદ હજી બદલાયો નથી. તો ગુર ગુરનો એક કપ થઈ જાય."

મોટાભાગના લોકો ઊંચા પર્વતોના વિશાળ ખુલ્લા વિસ્તારને જોઈને એક ઊંડો શ્વાસ લે છે. પરંતુ કદાચ એ સારો વિચાર ન પણ હોય - આંધીની ઘટનાઓમાં વધારો થયો છે અને હવામાંથી ફેલાતા એલર્જન્સ આ પ્રદેશમાં પણ હવાની ગુણવત્તાને બગાડી રહ્યા છે.

ડો. સોનમ નોર્બૂ કહે છે કે તેમણે ઘણા લદ્દાખીના દર્દીઓને શ્વાસ સંબંધી બિમારીથી પીડાતા જોયા છે. આ પ્રદેશના પહેલા ફિઝીશિયનોમાંના એક નોર્બૂ ઉમેરે છે, "મેં વધુ તપાસ કરી અને જાણ્યું કે તેમને ટીબી [ક્ષય] હતો." હવે 82 વર્ષના આ ડોક્ટરે શરૂઆતના વર્ષોમાં સિંધુ નદી ક્ષેત્રના ગ્રામજનો પર વ્યાપક સંશોધન કર્યું હતું.

તેમના પછીના સંશોધનો દર્શાવે છે કે ન્યુમોકોનિઓસિસ તરીકે ઓળખાતા ફેફસાના રોગોના એક જૂથના રોગો અહીં ખૂબ જ જોવા મળતા હતા. ન્યુમોકોનિઓસિસ એ વ્યવસાય સંબંધિત ફેફસાના રોગોનું એક જૂથ છે જે કોલસાની રજ, રેતી અથવા એસ્બેસ્ટોસ જેવી સૂક્ષ્મ રજ અને તંતુઓ શ્વાસમાં જવાથી થાય છે.

લદ્દાખના ત્રણ ગામોમાં ન્યુમોકોનિઓસિસના ફેલાવા પર 1991 ના એક સંશોધન પત્રમાં તેમના અવલોકનોનો પડઘો પડ્યો છે. લેખકો કહે છે કે ન્યુમોકોનિઓસિસનો ફેલાવો આંધીની તીવ્રતા અને રસોડામાં ચીમનીના ઉપયોગ તેમજ આંધી દરમિયાન હવામાંના વધારે રેતીના કણો સાથે સુસંગત છે. તેઓ કહે છે, "આંધીમાં ઉડતા રજકણો અને ઘરેલુ ઇંધણમાંથી ઉડતી મેશના સંપર્કને ન્યુમોકોનિઓસિસના આ કિસ્સાઓના કારણો તરીકે સૂચવવામાં આવે છે."

ડો. નોર્બુ કહે છે કે આબોહવા પરિવર્તનને કારણે ન્યુમોકોનિઓસિસ થાય છે એવું નથી/આબોહવા પરિવર્તન ન્યુમોકોનિઓસિસનું કારણ છે એવું નથી, પરંતુ આબોહવા પરિવર્તન ન્યુમોકોનિઓસિસની અસરોને વધુ ખરાબ કરી શકે છે અને નવા જોખમો ઊભાં કરી શકે છે. તેમણે પારીને જણાવ્યું, "ગરમ તાપમાન રજકણોના પ્રમાણમાં વધારો કરી શકે છે, આ રજકણો રોગાણુઓ/રોગકારક જીવાણુઓ અને ખનિજ કણો વહન કરે છે જેને કારણે સિલિકોસિસ અને ડેઝર્ટ લંગ સિન્ડ્રોમ જેવી ફેફસાંની બીમારીઓ થાય છે. તેથી જે શ્રમિકો પહેલેથી જ આ સ્થિતિઓ ધરાવે છે તેઓ વધુ પીડાશે."

એક સમયે લદ્દાખીઓ ઓગસ્ટ મહિનાને આ પ્રદેશમાં મુસાફરી માટેના મહિના તરીકે ગણાવતા હતા. પરંતુ છેલ્લા દાયકામાં અને તેથીય વધુ સમયથી અહીં (ઓગસ્ટ મહિનામાં) મુસાફરી કરવાનું જોખમી બની ગયું છે.

તે દિવસે પછીથી ત્સેમો ગોએંખાંગના મઠમાં મેં કેટલાક શ્રમિકોને નજીકના કામચલાઉ તંબુમાં આરામ કરતા જોયા. તેઓએ આ પત્રકારને કહ્યું: "અમે પાછા જઈ શકતા નથી કારણ કે નુબ્રા ખીણનો રસ્તો આજે બંધ છે. આ વરસાદ અમારી નોકરીઓ, આરોગ્ય અને ઘરો બરબાદ કરીને જ જંપશે. અમે તો પ્રકૃતિની દયા પર નિર્ભર છીએ."

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક