লাডাখত প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিত শ্ৰমিকৰ জীৱন

“এইখিনি ঠাইতে এনেকৈ তুষাৰপাত হৈছিল যে মই পোত যাব ধৰিছিলো। মৰিম বুলিয়েই ধৰি লৈছিলো।”

চাৰাপে টাংলাং লা মাউণ্টেইন গিৰিপথত সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা ১৭,৪৮০ ফুট উচ্চতাত হোৱা প্ৰচুৰ তুষাৰপাতৰ দিনটো মনত পেলায়। “আনবোৰ শ্ৰমিকে মোক বচাবলৈ লৱৰি আহিল,” তেওঁ কয়। ভাগ্য ভাল যে সেনাৰ হস্পিতালখন কাষতে আছিল, তালৈকে তেওঁক ততাতয়াকৈ লৈ যোৱা হ’ল।

চাৰাপৰ দৰে লাডাখৰ সুউচ্চ পৰ্বতৰ পথৰ কাম কৰা শ্ৰমিকে তেনে ধৰণৰ অনিশ্চিত বতৰ আৰু তাৰ পিছে পিছে অহা বিপদাশংকা লৈয়ে কাম কৰি আহিছে। উষ্ণতা প্ৰায়ে হিমাংক পাৰ হয়। কিন্তু যোৱা দুটা দশকত আৰু বেছি শীত পৰিছে। “জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ শেহতীয়াকৈ অধিক তুষাৰপাত হোৱাৰ ফলত বিপদাংশকা বাঢ়ি গৈছে,” লেহ জিলাৰ গিয়া গাঁৱৰ এগৰাকী বাসিন্দা চাৰাপে কয়।

অঞ্চলটোৰ দ্বিতীয় সৰ্বোচ্চ গিৰিপথ তাংলাং লা পুনৰাই খুলিবলৈ চাৰাপ আৰু তেওঁৰ লগৰ শ্ৰমিকৰ গোটে কাম কৰিবই লাগিব। অক্টোবৰৰ পৰা মে’ মাহলৈ তাত অতিপাত শীত পৰে আৰু বতৰ অতিশয় প্ৰতিকূল হৈ পৰে। টাংলাং লা খোলা মানে লেহৰ পৰা মানালিলৈ ৪২৮ কিলোমিটাৰ দীঘল ৰাজপথটো খোল খোৱা আৰু ট্ৰেফিক সুষম গতিত চলা। এই বাটত চাৰিটা গিৰিপথ আছে আৰু তাৰে আটাইতকৈ ডাঙৰ গিৰিপথটো হৈছে টাংলাং লা। ইয়াৰ পৰা নয়নভিৰাম দৃশ্য দেখিবলৈ পোৱা যায় যদিও শীতৰ প্ৰকোপ ইমানেই বেছি আৰু বতাহ ইমানেই বলে যে তাত ১০ৰ পৰা ১৫ মিনিটতকৈ অধিক সময় থিয় হৈ থাকিব নোৱাৰি।

পাৰিয়ে চাৰাপ আৰু তেওঁৰ সহকৰ্মীসকলক লগ পাওতে তেওঁলোকে পথৰ কাষত পৰ্বতৰ দাঁতিত বেৰ দিয়া কাম কৰি আছিল, যাতে ওপৰৰ পৰা আহি পৰা শিলে পথটো অৱৰোধ কৰি নেপেলায় আৰু যাত্ৰীবাহী গাড়ীবোৰ নিৰাপদে পাৰ হৈ যাব পাৰে। লেহৰ মাটি গ্ৰেনাইট আৰু গেদীয় শিলেৰে ভৰি আছে। বৰষুণ, বিশেষকৈ মেঘ-বিস্ফোৰণে শিল-বালি আদি পৰ্বতৰ ওপৰৰ অংশৰ পৰা ধাৰাসাৰে বোৱাই আনে। ইয়াৰ ফলত খেতিপথাৰ, নিৰ্মাণ ছাইটত থকা শ্ৰমিক আৰু পশুপালকসকল গুৰুতৰভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।

“পথ মেৰামতি কৰাটো আমনিদায়ক আৰু ক্লান্তিকৰ কাম। আমি হাতেৰে চিমেণ্ট মিহলাবলগীয়া হয়। আমি শীতে-বতাহে, প্ৰচণ্ড গ্ৰীষ্মৰ দিনত পথৰ কাম কৰো। দিনত দুবাৰ জিৰণি লওঁ, এবাৰ চাহ খাবলৈ আৰু আনবাৰ দুপৰীয়াৰ আহাৰৰ বাবে,” চাৰাপে কয়।

কেইমাহমান পিছত ২০২৪ৰ আগষ্টত বেলি ডুবিবৰ পৰত মই লাডাখী গঞাক হুণ্ডৰ গাঁৱলৈ খোজকাঢ়ি উভতি অহা দেখিছিলো। তেতিয়া চাৰে-ছয়মান বাজিছিল, ঘৰলৈ উভতাৰ বাবে পলমেই হৈছিল। “জুলেই!” এই প্ৰতিবেদকে তেওঁলোকক তেওঁলোকৰ নিজৰ ভাষাতেই সম্ভাষণ জনাই সুধিলে, “ইমান পলম হ’ল যে?”

তেওঁলোকে উত্তৰ দিলে: “জুলেই! দুপৰীয়া গৰমৰ কাৰণে কাম কৰিব পৰা নাছিলো। বৰ গৰম পৰিছিল। সেয়ে অলপ জিৰাই লৈছিলো,” তেওঁলোকে পথৰ ঠাইৰ ওচৰৰ সৰু চালি এখনলৈ আঙুলিয়াই ক’লে। “আমি কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰো। ধূলি আৰু গৰমৰ বাবে কাম কৰাটো সঁচাকৈয়ে বৰ ক্লান্তিকৰ।”

হিমালয় অঞ্চলৰ উপৰিভাগৰ উষ্ণতা যোৱা ছটা দশকত সামগ্ৰিকভাৱে বাঢ়িছে, ভাৰতীয় অঞ্চলত জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ মূল্যায়ন শীৰ্ষক প্ৰতিবেদনত এই কথা কোৱা হৈছে। অতিপাত শীত এই অঞ্চলৰ বৈশিষ্ট যদিও অতিপাত উষ্ণতা অঞ্চলটোৰ বাবে নতুন আৰু উদ্বেগজনক।

আৰু কেৱল শীত আৰু গৰমেই নহয়। বৰষুণৰো হিচাপ নোহোৱা হৈছে।

চোনম লোটাচে আগষ্ট মাহৰ বৰষুণৰ মাজেৰে খিৰিকীৰে বাহিৰলৈ চাই ৰৈছে। “জুলাই আৰু আগষ্ট (২০২৫)ত ৪৪ মি.মি. বৰষুণ হৈছিল যিটো যিকোনো ফালৰ পৰাই অত্যধিক,” লাডাখৰ ভাৰতীয় বতৰবিজ্ঞান বিভাগ চমুকৈ আই.এম.ডি.ৰ সঞ্চালকজনে কয়।

তেওঁ উদ্বিগ্নতা অহেতুক নহয়, শেহতীয়া প্ৰাকৃতিক দুৰ্য্যোগৰ অভিজ্ঞতাই তেওঁক চিন্তিত হ’বলৈ বাধ্য কৰিছে। লাডাখত ২০০৫ৰ পৰা ধাৰাবাহিকভাৱে কৃত্ৰিম বান হৈ আহিছে। তাৰে আটাইতকৈ শেহতীয়া ঘটনা আছিল ২০১০ৰ বানপানী। সেই বানত ২৩৩ জন লোকে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। একেধৰণৰ ঘটনা তাৰপিছত কেবাবাৰো ঘটিছিল। ২০১২,২০১৬ আৰু শেহতীয়াকৈ ২০১৮ত ডাৱৰ বিস্ফোৰণৰ ফলত বানপানী হৈছিল। লাডাখ যিমানেই উষ্ণতৰ হৈছে, চোনম লোটাচে সিমানেই কৃত্ৰিম বানৰ আশংকাত ভূগিছে।

জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলতেই যে লাডাখ অঞ্চলটোত কৃত্ৰিম বান বাঢ়িছে, তাক লৈ কোনো সন্দেহ নাই বুলিবই পাৰি। এয়া চৰকাৰী-পৃষ্ঠপোষকতাৰে কাম কৰা গৱেষণা নিকায় এটাৰ তথ্য। সেই গৱেষণাত কৈছে যে লাডাখৰ “সুকীয়া ভৌগোলিক আৰু জলবায়ু পৰিস্থিতিয়ে তেনে বানৰ পৰিস্থিতি আহি পৰিছে আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়সমূহ তথা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ওপৰত ই দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ পেলাব।”

২০২৫ৰ ২৪ আগষ্টত বৰষুণ আৰম্ভ হয় আৰু চাৰিটা দিনলৈ নেৰানেপেৰা বৰষুণ হৈছিল। লাডাখ স্বায়ত্বশাসিত অঞ্চল স্থবিৰ হৈ পৰিছিল। লেহ বিমান বন্দৰ চাৰিটা দিনৰ বাবে বন্ধ আছিল। স্কুল-কলেজ, অংগনবাদী কেন্দ্ৰৰ লগতে ৰাজ্যিক অনুষ্ঠানসমূহো বন্ধ হৈ আছিল।

দ্বিতীয় দিনা মোৰ বন্ধু টেনজিন ডৰ্জেয়ে কল কৰি এই প্ৰতিবেদকক কৈছিল যে মই খাৰদুং লা টপত থকা গাঁৱৰ শ্ৰমিকসকলৰ সৈতে কথা পাতিবলৈ যাব নোৱাৰিম। “জিলা প্ৰশাসনে প্ৰচুৰ তুষাৰপাতৰ বাবে যান-বাহনৰ চলাচল বন্ধ ৰাখিছে। আগষ্ট মাহত তুষাৰপাত, ভাবকচোন! এতিয়া পৰিৱেশ সলনি হৈ আহিবলৈ ধৰিছে,” তেওঁ ফোনতে কয়।

আগষ্টৰ মাজভাগত সন্ধিয়া ৫ বজাত চাচপ’লত কৃত্ৰিম বানপানী হয়। চহৰখন লেহ আৰু শ্ৰীনগৰ হাইৱেৰ মাজৰ এইখন চহৰ অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ জংছন। মই এসপ্তাহ পিছত চাচপ’ল পাওতে কৃত্ৰিম বানে এৰি যোৱা ধ্বংসৰ চিন স্পষ্ট দেখা গৈছিল। উভালি পৰা গছ, বোকাই চানি ধৰা অঞ্চল, অ’ত-তত পৰি থকা প্ৰকাণ্ড শিলে ১৪ ফুট বহল বাট নষ্ট কৰিছিল।

কাষৰ গাওঁ যেনে লিকিৰ আৰু চাচপ’ল আদিৰ শ্ৰমিকে ৰাস্তা মেৰামতিৰ কাম কৰি আছিল। প্ৰব্ৰজিত শ্ৰমিকো তাত নিয়োজিত হৈ আছিল। মই তাত বস্তু-বাহিনী আদি চোৱাচিতা কৰাৰ বাবে নৈশ ডিউটিত থকা ঝাৰখণ্ডৰ ৰাজেশ ভাল্লাক লগ পালো। “আমি ৰাস্তাত আহি পৰা বাধা আঁতৰাবই লাগিব যাতে পথটো বন্ধ হৈ নপৰে। কেতিয়াবা আমি দিনে-নিশাই একেৰাহে কাম কৰিবলগীয়া হয়,” তেওঁ কয়।

এনে বতৰত এই উচ্চতাত থকাটো কঠিন কাম। “গ্ৰীষ্মৰ সময়। কিন্তু হঠাতে ৰাতি তুষাৰপাত হ’বলৈ ধৰে। টেণ্টটো মোৰ গাতে পৰি গৈছিল। বৰ ভয় খাইছিলো,” ৩৯ বছৰ বয়সীয়া ৰাজেশ ভাল্লাই পাৰিক কয়। ইতিমধ্যে আবেলি হৈছিল আৰু ৰাতিৰ ভাত খাবৰ সময় হৈছিল। সেয়ে সিদিনা কথাত সিমানতে যতি পৰিল।

এই কামবোৰৰ বাবে ঝাৰখণ্ড, চত্তীশগড়, বিহাৰ, মধ্য প্ৰদেশ আৰু দেশৰ অনান্য অঞ্চলৰ শ্ৰমিক দৌৰি দৌৰি আহে। ২০১৯ত লাডাখে কেন্দ্ৰীয়শাসিত অঞ্চল হিচাপে স্বীকৃতি পোৱাৰ পিছতে নিৰ্মাণ প্ৰকল্পৰ অঞ্চলটোত সোঁত ববলৈ ধৰে। তাৰে আগতে লাডাখ জম্মু আৰু কাশ্মীৰৰ এখন জিলা আছিল।

“লাডাখৰ বিশেষ স্থিতিয়ে, বিশেষকৈ ভাৰত-চীনৰ ২০২০ৰ জুনত হোৱা সংঘৰ্ষই গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিছে,” লেহৰ স্থানীয় এজেণ্ট টেনজিন ডৰ্জেয়ে কয়। “বাট-পথৰ প্ৰকল্প বাঢ়িছে, সীমান্তৱৰ্তী গাঁৱলৈ সেনা সুচলতাৰে যাতে যাব পাৰে, তাৰ বাবে যোগাযোগৰ সুবিধা আগতকৈ উন্নত কৰা হৈছে।”

লাডাখত ৪,৩০০ কি.মি. পথ আছে আৰু প্ৰশাসনৰ ২০৫০ৰ ভিজন অনুসৰি আটাইবোৰ পথ সকলো বতৰতে খোলা থাকিব লাগিব, সেয়ে ইয়াত পথ-নিৰ্মাণৰ কামৰ বাবে শ্ৰমিকৰ চাহিদা বহুত।

চেৰিং আমমো চাচপ’লত ৰাস্তা নিৰ্মাণৰ কামৰ সৈতে জৰিত ১৩ জনীয়া শ্ৰমিকৰ গোটৰ এজন। “এই কামটো বৰ বিপদসংকূল কাম (মেৰামতিৰ কাম)। কিন্তু আমি ৰাস্তাৰ এই জংছনটো শীতকাল অহাৰ আগেয়ে ঠিক কৰিবই লাগিব। এই উচ্চতাত বৰষুণৰ মাজত যিমানেই কাম কৰিবলগীয়া হ’ব, সিমানেই জ্বৰ-কাহ আদি হোৱাৰ সম্ভাৱনা বাঢ়ে।”

তেওঁ আৰু আনসকল জেনেৰেল ৰিজাৰ্ভ ইঞ্জিনিয়াৰ ফ’ৰ্চ (জি.আৰ.ই.এফ.)ৰ লগত আছে, সেয়া ব’ৰ্ডাৰ ৰোডচ অৰ্গেনাইজেচনৰ মুৰব্বী সংস্থা।

“বৰষুণ আকৌ নাহক বুলি আশা কৰিছো। বৰষুণ অহা মানে কাম পিছুৱাই যোৱা,” চেৰিঙে কয়। তেওঁক আন সকলোৱে আচে বা আচে লে বুলি মাতে। লাডাখত আচে মানে ডাঙৰ ভনী। কাম বিলম্বিত হোৱা মানে পইচা দেৰিকৈ পোৱা আৰু অতিশয় বেয়া বতৰত কেবাদিনৰ বাবে কাম বন্ধ হৈ থাকিব পাৰে। ফলত তেওঁলোকৰ পইচাৰ নাটনি ঘটিব।

জি.আৰ.ই.এফ.- অস্থায়ী শ্ৰমিক হিচাপে তেওঁলোকৰ দৰমহা মাহে ১২ৰ পৰা ২৫ হাজাৰ টকা হয়। কাম কিমান জৰুৰীকালীনভাৱে কৰিবলগীয়া হৈছে আৰু তাত বিপদাশংকা কিমান - সিবোৰৰ ওপৰত ই নিৰ্ভৰ কৰে। এই ১৩ জনীয়া গোটটোৰ শ্ৰমিকে মাহত ১৬,৯০০ টকা পায়।

“দিনৰ ভাগত বহুত গৰম পৰে। গৰমত এদিন মূৰ্ছা যাম বুলিয়ে ভাবিছিলো,” চাচপ’লত আন এজন শ্ৰমিক চোনম মনটোপে কয়।

৩৯ বৰ্ষীয় লিকিৰে চাহৰ কাপটো হাতত লৈ ক’বলৈ ধৰে, “বৰষুণৰ দিন বাঢ়িছে। মোৰ জন্ম ইয়াতে আৰু ইয়াতে ডাঙৰ-দীঘল হৈছো। জলবায়ু পৰিৱৰ্তন হৈছে। কিন্তু গুৰ গুৰ (লাডাখৰ পৰম্পৰাগত নিমখীয়া চাহ)ৰ সোৱাদ সলনি হোৱা নাই। সেয়ে এয়া লোৱা একাপ গুৰ গুৰ।”

বহুতেই ওখ পাহাৰ দেখি দীঘলীয়া উশাহ লয়। কিন্তু সেয়াও একো ভাল কথা নহয়। অঞ্চলটোত ধূলিৰ ধুমুহা বাঢ়িছে আৰু বায়ুৰ পৰা হোৱা এলাৰ্জি সৃষ্টিকাৰী উপাদানসমূহে এই অঞ্চলতো বায়ুৰ গুণগত মানৰ অৱক্ষয় ঘটাইছে।

ডা. সোনম নৰ্বুৱে কয় যে তেওঁ বহু লাডাখী ৰোগীক শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগত ভুগি থকা দেখিছে। “মই আগলৈ পৰীক্ষা কৰি দেখিলো যে কিছুমানৰ যক্ষ্মাৰোগ আছে,” অঞ্চলটোৰ প্ৰথমজন চিকিত্সক নৰ্বুৱে কয়। ইয়াৰ পূৰ্বে বৰ্তমান ৮২ বৰ্ষীয় ডাকতজনে সিন্ধু নদী উপত্যকাৰ গাওঁবোৰৰ ওপৰত ভালেখিনি গৱেষণা কৰিছে।

তেওঁৰ পিছৰ গৱেষণাবোৰত দেখা গৈছে যে হাঁওফাওঁ সম্বন্ধীয় ৰোগ যাক নিউমটকনিঅ’চিচ বুলি কোৱা হয়, এই ৰোগৰ এই অঞ্চলত প্ৰাদুৰ্ভাৱ অধিক। নিউম’কনিঅ’চিচ হৈছে হাঁওফাওঁ সম্বন্ধীয় ৰোগ যিটো ধূলি আৰু ফাইবাৰ যেনে কয়লাৰ ধূলি, চিলিকা বা এছবেষ্ট’চ আদি উশাহত লোৱা গ’লে হয়।

তেওঁৰ কথাখিনি ১৯৯১ৰ এক গৱেষণাপত্ৰৰ সৈতে মিলিছে য’ত লাডাখৰ তিনিখন গাঁৱত নিউম’কনিঅ’চিচ ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ কথা কোৱা হৈছে। গৱেষকগৰাকীয়ে কয় যে ধূলিৰ ধুমুহা বঢ়াৰ ফলত আৰু পাকঘৰবোৰত চিমনিৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে, লগতে ধুমুহাৰ সময়ত বায়ুত উচ্চ পৰিমাণৰ চিলিকা থকাৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক আছে। “ধূলিৰ ধুমুহাত মুক্ত চিলিকা থকাৰ ফলত আৰু ঘৰুৱা ইন্ধনৰ ধোঁৱাৰ ফলত হাঁওফাওঁজনিত এনে ৰোগৰ কাৰণ হ’ব,” গৱেষণাপত্ৰত কোৱা হৈছে।

ডা. নৰ্বুয়ে কয় যে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত কেৱল নিউম’কনিঅ’চিচেই নহয়, ই সমস্যা আৰু গভীৰ কৰি নতুন নতুন বিপদ আনিব পাৰে। “উষ্ণতা বঢ়াৰ ফলত ধূলি বাঢ়িব পাৰে, যিয়ে পেথ’জেন আৰু খনিজ পদাৰ্থ কঢ়িয়াই ফুৰে, ফলত চিলিক’চিচ আৰু ডিজাৰ্ট লাং চিণ্ড্ৰম আদিৰ দৰে ৰোগ হ’ব পাৰে। গতিকে হাঁওফাওঁজনিত ৰোগত ভুগি থকাজনৰ ক্ষেত্রত এনে হোৱাৰ সম্ভাৱনা অধিক,” তেওঁ পাৰিক কয়।

এটা সময়ত লাডাখৰ বাসিন্দাই আগষ্ট মাহত পৰ্য্যটকক আহিবলৈ কৈছিল। কিন্তু যোৱাটো দশকৰ পৰা অঞ্চলটো এনেক্ষেত্রত অধিক বিপজ্জনক হৈ পৰিছে।

সেইদিনা আবেলি চেমো গোখেয়াং মঠত কেইগৰাকীমান শ্ৰমিকক অস্থায়ী তম্বু এটাৰ তলত জিৰণি লৈ থকা দেখিছিলো। তেওঁলোকে এই প্ৰতিবেদকক কয়, “নুব্ৰা উপত্যকালৈ যোৱা বাটটো বন্ধ কাৰণে উভতি যাব নোৱাৰো। আমাৰ ভাতমুঠি, স্বাস্থ্য আৰু ঘৰ আদিৰ ক্ষতি কৰিহে বৰষুণ ৰ’ব। প্ৰকৃতিৰ দয়াত আমি চলি আছো।”

অনুবাদ: ওৱাহেদৰ ৰহমান