ਬਸਤਰ ਵਿਖੇ ਲੱਕੜ 'ਚੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਰਾਸ਼ਦਿਆਂ

ਟੋਕਰੀਆਂ ਚੁੱਕੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਫੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਆਦਮੀ, ਗੱਡੇ ਹੱਕਦੇ ਕਿਸਾਨ, ਗੌਰ ਮਾਰੀਆ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ‘ਤੇ ਥਿਰਕਦੇ ਜਵਾਨ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ- ਗੜਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਸ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਚੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਵਾੜ ਵਾਲ਼ੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਗੋਂਡ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਨਰਾਇਣਪੁਰ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਥਾਂ ਤਾਜ਼ੀ ਚੀਰੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ ਅਤੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੱਘੀ, ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੀ, ਫੁਟਾਲ਼ੇ ਜਿਹੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ਼ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੱਧੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਟੁਕੜੇ ਇੱਧਰ ਉੱਧਰ ਖਿੱਲਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰ ਟੋਟਾ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਿਆ ਹੈ ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਪੰਡੀ ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੰਦਾਂ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿਚਾਲ਼ੇ ਘਿਰਿਆ ਬੈਠਾ ਹੈ।

ਪੈਰੀਂ ਭਾਰ ਬੈਠੇ ਇਹ 70 ਸਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ‘ਤੇ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਐਨਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਮੋਤੀਆ-ਉੱਤਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ਼ ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਛੋਹਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿੱਚ-ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਦਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਮੀ ਨਾਮ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਛੈਣੀ, ਤ੍ਰਿਕੋਣ, ਰੇਗੀ, ਪਟਾਸੀ, ਹਥੌੜੀ ਮੰਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ, ਗੋਂਡੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਦਿੰਦੇ ਜਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਲੱਕੜ ‘ਤੇ ਉਕੇਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹਰ ਲਕੀਰ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਛਾਪ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਆ ਗੋਂਡ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਤਾਜ਼ੀ ਹੈ।

ਪਰ ਇਹਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ। “ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਤਾ ਚੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ,” ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੇਵ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਹਨ। “ਇਹ ਕਲਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਾਂ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ,” ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। “ਜੇ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ।” ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪੰਜ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਬੈਠੇ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਰਗੜਨ, ਪੁਤਲੇ ਘੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਲੱਕੜਾਂ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਹਨ।

“ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਹੈ,” ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। “ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਾਹੁਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲ਼ੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ।” ਉਹਨਾਂ ਦਾ 35 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਤਰਾਸ਼ਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਉਹ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਜਾਵਟ ਲਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਘਰਾਂ, ਰਿਵਾਜਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਆਜੀਵੀਕਾ ਦਾ ਸਾਧਨ।

“ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੇਤੀ ਛੱਡਣਾ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ,” ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦਾ ਸੀ ਉਹੀ ਲੱਕੜ ‘ਤੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕਰਦਾ ਸੀ- ਜਾਨਵਰ, ਰੁੱਖ, ਪੌਦੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਬਜ਼ਾਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮਹੀਨ ਨਕਾਸ਼ੀ ਵਾਲ਼ੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ ਬਣਾਉਣੀ ਸਿੱਖੀ।”

“ਕੋਈ ਬੜੀ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਯੇ ਕਾਮ ਸੀਖਾ ਹੈ। ਅਬ ਕੋਈ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸੇ ਮੈਂ ਨਾ ਕਰ ਸਕੂੰ। ਪਰ ਵੋ ਕੰਘੀ ਜੋ ਮੈਨੇ ਬਨਾਈ ਥੀ ਉਸੇ ਆਜ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਨਹੀਂ ਬਨਾ ਪਾਏ। [ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਤੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੈਂ ਨਾ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਪਰ ਉਹ ਜਿਹੜੀ ਮੈਂ ਕੰਘੀ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ ਬਣਾ ਨਹੀਂ ਸਕੇ],” ਉਹ ਗਰਵ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਬੇਟਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਕਿੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹਨ। “ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਜਦੋਂ ਮੰਗ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਲੱਕੜ ਛਿੱਲਣ ਅਤੇ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੁਖਦੇਵ ਮੰਡਾਵੀ ਭੋਂਡਾ ਪੰਚਾਇਤ (ਪੱਛਮੀ ਸਿੰਘਭੂਮ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ) ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 28 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਛੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਮੰਡਾਵੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਸਿੱਖਣ ਆਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰ ਬਾਬੂਲਲ ਮੰਡਾਵੀ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਇਸ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਈ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹੁਨਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਪਰ ਹੁਣ ਗੜਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪਰਿਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਜ਼ਾ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਵਸੋਂ 1,700 ਹੈ। ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਲਦੇਵ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਰਟਫੋਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੈ। “ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੁਣ ਫ਼ੋਨਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ਼ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

“ਹੁਣ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਿਹਾਰ [ਤਿਉਹਾਰ] ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦਾ,” ਬਲਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪੈਨਲਾਂ ਅਤੇ ਥੰਮਾਂ ‘ਤੇ ਉਕੇਰੇ ਭਾਈਚਾਰਿਕ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਫਿਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੇਲ਼ੇ ਅਮੂਸ, ਰੁੱਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਟਾਈ ਵੇਲ਼ੇ ਨੂਆਖਾਈ, ਫ਼ਸਲ ਟੀਅਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਆਰੀ, ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਲਈ ਚਾਰੂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਲਈ ਮਾਟੀ।

“ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਅੱਜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗੀ,” ਬਲਦੇਵ ਜੀ ਰਿਵਾਇਤਾਂ ਦੇ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦਾ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। “ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲ਼ੇ ਗੋਟੁਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ [ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ, ਜਵਾਨ ਆਦਿਵਾਸੀ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਖੁੱਲਾ ਕਮਰਾ] ਜੋ ਹੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਕਮਰਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੋਟੁਲ ਹੁਣ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਸਕੇ ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਚਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦੀ ਅਸਲ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ ਜੰਗਲ, ਤਿਉਹਾਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਸਨ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਘਾਟੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਕੁਝ ਨਫ਼ੇ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ। “ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਕੁਝ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਰਡਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,” ਬਲਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਹਾਮੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ।” ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਥੰਮ੍ਹ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਭੋਪਾਲ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਅਜਾਇਬਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀਆਂ ਬਸਤਰ ਦੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਜਿਹੇ ਸੈਲਾਨੀ ਸਥਲਾਂ ਦੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। “ਮੈਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੇਟਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਬਰੀਕੀਆਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਰਿਵਾਇਤ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕੇ,” ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।

ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤਾਂ ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1980ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 25 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਭਵਨ ਵਿਖੇ ਬਹੁ-ਕਲਾ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਜੀ ਕੋਲ਼ ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਪਾਲ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। “ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਮਜਦੂਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਇਸੇ ਕੰਮ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਮੇਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਖਰੀਦਦਾ ਚਾਹੇ ਨਾ। ਪਰ ਭੋਪਾਲ ਤੋਂ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਕਲਾ ਦੀ ਕਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਹੀਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਹੱਲ੍ਹਾਸ਼ੇਰੀ ਮਿਲ਼ੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਖੇਤੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮਾਈ ਲੱਕੜ ਤਰਾਸ਼ਣ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ,” ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਖੇਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮੂਰਤਾਂ ਘੜ੍ਹਨੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਗੇੜਾ ਹੁਣ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਲ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। “ਹੁਣ ਕੰਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਲੱਕੜ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ- ਸਾਗਵਾਨ, ਸਾਲ਼, ਮਹੂਆ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲਾਤ ਮਹਿਕਮੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਨਿਲਾਮੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਗਲਾਤ ਅਫ਼ਸਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਕੜ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ,” ਪੰਡੀ ਰਾਮ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

“ਸਾਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਘੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਕਾਊ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਫਿਰ ਚਾਹੇ ਮਹਿੰਗੇ ਮੁੱਲ ਦੀ ਲੱਕੜ ਖਰੀਦਣੀ ਪਵੇ,” ਬਲਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੀਮ ਹੁਣ ਆਰਡਰਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। “ਇੱਕ ਗੋਟੁਲ ਥੰਮ 35,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਰਡ 70,000 ਰੁਪਏ ਦਾ। “ਮੈਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਮੂਰਤੀ ਖਰੀਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜਮ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਕੰਮ ਲਈ ਚੰਗੇ ਪੈਸੇ ਮਿਲ਼ੇ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।”

“ਹੁਣ ਇਹੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਘੋਰ ਗਰੀਬੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਬਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਨਿਗਾਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਲਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਖਾਤਮੇ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ,” ਇਸ ਉਸਤਾਦ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।

ਜਦ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੀ ਵਾਰ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ਼ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨਾ, ਸੰਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਰੱਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। “ਹਮ ਚਾਹਤੇ ਹੈ ਕਿ ਯੇਹ ਕਲਾ ਬੱਚੋਂ ਮੇਂ ਜੀਏ। ਜੰਗਲ ਕੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਲੱਕੜੀ ਕੀ ਸਮਰਿਤੀ- ਸਬ ਆਨੇਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਜਾਏ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਕਲਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹੇ। ਜੰਗ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਚੇਤਾ- ਇਹ ਸਭ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।”

ਇਹ ਲੇਖ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਲੇਖ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਣਾਲਿਨੀ ਮੁਖਰਜੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ (ਐੱਮ.ਐੱਮ.ਐਫ਼) ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਤਰਜਮਾ: ਨਵਨੀਤ ਕੌਰ ਧਾਲੀਵਾਲ