બસ્તરમાં લાકડામાંથી કંડારેલું જીવન

ટોપલીઓ લઈને જતી સ્ત્રીઓ, કુહાડીઓ સાથે પુરુષો, બળદગાડાં હાંકતા ખેડૂતો, ગૌર મારિયાના તાલ પર નાચતાં યુવક-યુવતીઓ – ગોંડ આદિવાસી સમુદાયનું આખું જગત જાણે ગઢબંગાલના વાંસની વાડવાળા આ જૂના માટીના ઘરના આંગણામાં ઉતરી આવ્યું હોય તેવું લાગે છે. નારાયણપુરના ગીચ ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલની અંદર આવેલું આ એક ગામ છે. આ જગ્યામાં લાકડાના પાટિયા અને તાજા કપાયેલા લાકડાની ગરમી, માટીની અને હરિયાળીની સુગંધીથી ફેલાયેલી છે. ચારે બાજુ અડધા કોતરેલા લાકડાના ટુકડા વેરાયેલા પડ્યા છે. દરેક ટુકડો જાણે એક વાર્તા કહેવાની રાહ જોઈ રહ્યો છે. બિલકુલ પાંડી રામની જેમ, જેઓ તેમનાં સાધનો, લાકડાં અને તાલીમાર્થીઓથી ઘેરાયેલા બેઠા છે.

ઉભડક બેસીને, કોતરેલા લાકડાના નાના ટુકડા પર ઝૂકીને, રક્ષણાત્મક ચશ્માંની પાછળ મોતિયાવાળી નબળી આંખોને ઝીણી કરીને, આ 70 વર્ષીય વૃદ્ધ કલાકૃતિને આખરી ઓપ આપી રહ્યા છે. તેઓ વચ્ચે વચ્ચે તેમના ખાસ ઓજારોને સ્થાનિક નામોથી બોલાવે છે – છેણી, ત્રિકોણ, રેગી, પતાસી, હથોડી. તેમના કામ કરતા હાથની દરેક હિલચાલ સાથે તેઓ વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપે છે અને વચ્ચે વચ્ચે તેમની માતૃભાષા, ગોંડીમાં સલાહ કે ચેતવણીના શબ્દો કહેતા રહે છે. પાંડી રામ લાકડા પર જે પણ રેખા કંડારે છે તેમાં જંગલ અને તેની સાથે સુમેળમાં જીવાયેલા જીવનનો શ્વાસ વર્તાય છે, જેને તેમના મુરિયા ગોંડ સમુદાયની એક પેઢી સ્પષ્ટપણે યાદ કરે છે.

પરંતુ આજકાલ તેમના માટે કામ કરવું મુશ્કેલ છે, અને તેનાથી દૂર રહેવું તો તેનાથી પણ વધારે મુશ્કેલ. “તેઓ બસ લાકડાના ટુકડાને અડકે છે અને તેમને ખબર પડી જાય છે કે શું બરાબર છે અને ક્યાં કામ કરવાની જરૂર છે,” તેમના પુત્ર બળદેવ કહે છે, જેઓ પોતે પણ એક કલાકાર છે. પાંડી રામ કહે છે, “આ કલા મારા શ્વાસ જેટલી જ મહત્ત્વની છે. જો હું તેને છોડી દઈશ, તો કદાચ હું વધારે જીવીશ નહીં.” તેઓ ઓસરીમાં બેઠા છે અને તેમની આસપાસ ચાર-પાંચ લોકો લાકડાં ઘસવામાં, મૂર્તિઓ કોતરવામાં કે લાકડાં હેરફેર કરવામાં વ્યસ્ત છે.

પાંડી રામ કહે છે, “હું માનતો હતો કે આ તો માત્ર ગામડાની વસ્તુ છે. પછી શહેરના લોકો તેની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા અને મને સમજાયું કે આ મારી આજીવિકા બની શકે છે. મેં મારા પિતા પાસેથી મળેલા કૌશલ્યોને ધીમે ધીમે નિખારીને આને જ મારું જીવન બનાવવાનું નક્કી કર્યું.” તેમનો 35 વર્ષનો અનુભવ તેમના સમુદાયના સમૃદ્ધ વારસા અને લાકડાની કોતરણીની સદીઓ જૂની કળાને જીવંત રાખવા માટે સમર્પિત છે. લાકડું અને તેમાંથી બનાવેલી ઘરગથ્થુ અને સુશોભન બંને પ્રકારની વસ્તુઓ સમુદાયનાં ઘરો, ધાર્મિક વિધિઓ, તહેવારો અને રોજિંદા જીવનનું અભિન્ન અંગ રહી છે, ન કે આજીવિકા કમાવવાનું સાધન.

તે સમયની વાત કરતાં પાંડી રામ કહે છે, “તે સમયે મારા પિતા માટે ખેતી છોડવી સરળ નહોતી. શરૂઆતમાં તો મને પણ ખબર નહોતી કે આને કલા કહી શકાય. હું જંગલમાં જે પણ જોતો – પ્રાણીઓ, ઝાડ, છોડ – તેને લાકડા પર ઉતારવાનો પ્રયત્ન કરતો. હું મારા પિતાને કામ કરતા જોતો, તેમની સાથે બજારમાં જતો; તેમની પાસેથી જ હું બારીક કોતરણીવાળો લાકડાનો કાંસકો બનાવતાં શીખ્યો.”

તેઓ ગર્વભર્યા સ્મિત સાથે કહે છે, “કોઈ બડી બાત નહીં હૈ, યે કામ સીખા હૈ. અબ કોઈ નક્કાશી નહીં જિસે મૈં ન કર સકૂં. પર વો કંઘી જો મૈંને બનાઈ થી ઉસે આજ તક મેરે બેટે નહીં બના પાએ. [કોઈ મોટી વાત નથી, આ કામ હું પણ શીખ્યો જ છું. હવે કોઈ એવી નકશી નથી જે હું ન કરી શકું. પણ પેલો કાંસકો જે મેં બનાવ્યો હતો તે આજ સુધી મારા દીકરાઓ બનાવી શક્યા નથી.]”

તેઓના બાર દીકરાઓમાંથી ચાર પણ લાકડાની કોતરણીનું કામ કરે છે, બાકીના જુદા જુદા ધંધામાં છે. “મારો પરિવાર આ કલા પર નિર્ભર છે. મારા ચાર દીકરાઓ મને આ કામમાં સાથ આપે છે. તેઓની વહુઓ અને છોકરાં પણ જરૂર પડ્યે મદદ કરે છે.” માંગ વધુ હોય ત્યારે સ્ત્રીઓ પણ આગળ આવીને લાકડું છોલવામાં ને કાપવામાં હાથ લગાવે છે. પાંડી રામે સમુદાયના ઘણા કલાકારોને તાલીમ પણ આપી છે.

તેમની ટીમમાં સુખદેવ માંડવી ભોંડા પંચાયત (પશ્ચિમ સિંઘભૂમ જિલ્લો) ના વતની છે અને 28 વર્ષથી આ ક્ષેત્રમાં કામ કરી રહ્યા છે. છ વર્ષ પહેલાં, તેઓ એક પણ મશીન વિના માત્ર માનવ હાથ દ્વારા કરવામાં આવતી આ કારીગરીની બારીકાઈઓ શીખવા માટે પાંડી રામ માંડવી પાસે આવ્યા હતા. ટીમમાં બીજા એક સભ્ય બાબુલાલ મંડાવી પણ છેલ્લા એક વર્ષથી આ સિત્તેર વટાવી ગયેલા ઉસ્તાદ પાસે તાલીમ લઈ રહ્યા છે. પાંડી રામે રાજ્યભરના અનેક કલાકારોને પોતાની વિદ્યા આપી છે.

જોકે, ગઢબંગાલની પરિસ્થિતિ બદલાઈ રહી છે, જ્યાં તાજેતરની વસ્તી ગણતરી મુજબ 1,700 આદિવાસીઓ વસે છે. પાંડી રામના દીકરા બળદેવનું માનવું છે કે સ્માર્ટફોનને કારણે આવું થઈ રહ્યું છે. તેઓ ઉમેરે છે, “પહેલાં લોકો તેમના મૂળ સાથે વધુ જોડાયેલા રહેતા હતા. હવે મોબાઇલ ફોન આવી ગયા છે અને તેથી તેઓ પોતાની સંસ્કૃતિ ભૂલી રહ્યા છે અને તેનાથી દૂર જઈ રહ્યા છે.”

“હવે કોઈ તિહાર [તહેવારો] પહેલાંની જેમ ઉજવતું નથી,” બળદેવ કહે છે, તેમની આંખો તેમના પિતા દ્વારા લાકડાના પાટિયા અને થાંભલાઓ પર કોતરાયેલી સામુદાયિક ઉજવણીની છબીઓ પર ફરે છે. ખેતીના સમયગાળાની શરૂઆત માટે ‘આમસ’, સિઝનની પહેલી ઉપજની ઉજવણી માટે ‘નૂઆખાઈ’, લણણી પછી જે ઢોરોએ આ શક્ય બનાવ્યું તેમના સન્માનમાં ‘દિયારી’, ધરતી માતા પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા માટે ‘ચારુ’ અને માટીની ઉજવણી કરવા માટે ‘માટી’.

લુપ્ત થતી પરંપરાઓ પર શોક વ્યક્ત કરતાં બળદેવ કહે છે, “જે રીતે તહેવારો ઊજવાતા હતા, એ નવી પેઢીને ખબર જ નહીં હોય. અમારા જેવા કલાકારો માટે કોઈ પ્રેરણા નહીં બચે. અહીં એક વાર ગોતુલ [સમુદાયનું શિક્ષણ કેન્દ્ર, યુવાન આદિવાસી સ્ત્રી-પુરુષો માટે છાત્રાલય જેવી જગ્યા] હતું પણ એ પૂરમાં તણાઈ ગયું. હવેતેઓ નવું બનાવી રહ્યા છે. પણ ગોતુલો હવે સક્રિય નથી. સરકાર તેને ફક્ત એટલા માટે બનાવવા માગે છે કે જેથી એવું દેખાય કે તેઓ લોકોની સંસ્કૃતિને બચાવી રહ્યા છે. આ શિલ્પો જ એ સમયની સાચી યાદ અપાવે છે જ્યારે જંગલો, તહેવારો અને વહેંચણી જીવનથી અભિન્ન હતાં.”

પણ આ વાત ફક્ત ખોટની નથી; ફાયદા પણ છે. બળદેવ કહે છે, “મોબાઇલ સારી વસ્તુ પણ લાવ્યા છે. હવે વધુ લોકો અમારા કામને ઓળખે છે. અમને ફોન પર ઓર્ડર પણ મળી જાય છે.” તેમના પિતા સંમતિ આપતાં ઉમેરે છે, “ગામની બહારની દુનિયા અમને આ કામથી ઓળખે છે. અને અમને ગર્વ છે.” પાંડી રામે બનાવેલા થાંભલા અને દરવાજા ભોપાલ અને હૈદરાબાદનાં આદિવાસી સંગ્રહાલયોમાં પ્રદર્શિત છે. તેઓની કોતરણીઓ બસ્તરના ચિત્રકૂટ જેવા પ્રવાસન સ્થળોએ કાયમી ધોરણે સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. પાંડી રામ કહે છે, “હું હજીય મારા દીકરાઓને આ કલાની બારીકાઈઓ શીખવું છું જેથી પરંપરા ચાલુ રહે.”

જોકે, તેમની ખ્યાતિની સફર સ્માર્ટફોન આવ્યા તે પહેલાંની છે. તેની શરૂઆત 1980ના દાયકામાં થઈ હતી. ત્યારે તેઓ માત્ર 25 વર્ષના હતા. ભારત ભવન ખાતે મલ્ટી-આર્ટ કોમ્પ્લેક્સની સ્થાપના માટે જાણીતા જગદીશ સ્વામીનાથનનું સપનું અને યોજના આદિવાસી કલાનો સંગ્રહ બનાવવાની હતી. તેમણે પાંડી રામનું કામ જોયું અને તેમને ભોપાલ બોલાવ્યા. પાંડી રામ કહે છે, “ત્યાં સુધી, હું ઘણી વાર વિચારતો હતો કે મારે બધું છોડીને મજૂરીકામ માટે જવું જોઈએ. પણ મારું મન તો માત્ર આ કામ કરવામાં જ હતું. અને તેથી જ મેં નક્કી કર્યું હતું કે કોઈ મારી વસ્તુઓ ખરીદવા તૈયાર હોય કે ન હોય, હું આ કામ ચાલુ રાખીશ. પણ જ્યારે હું ભોપાલથી પાછો આવ્યો અને મેં જોયું કે મારી કળાને કેટલી પ્રશંસા મળી છે, ત્યારે મારા માટે તેના પર ગુજરાન ચલાવવું સરળ બની ગયું. હકીકતે, મને ખેતીમાંથી જે મળતું હતું તેના કરતાં હું લાકડાની કોતરણીમાં વધારે કમાવવા લાગ્યો.”

અને છતાં ખેતી તેમના જીવનનો એક ભાગ બની રહી. હવે તેમની આંખો નબળી થતી જાય છે એટલે પહેલાંની જેમ આકૃતિઓ કોતરવી મુશ્કેલ છે. તેમણે હવે ખેતરમાં વધારે જવાનું શરૂ કર્યું છે, પરંતુ તેમનું મન હજી પણ લાકડાના કામમાં પરોવાયેલું છે. પાંડી રામ કહે છે, “હવે પરિસ્થિતિ મુશ્કેલ છે. આ કામ માટે સાગ, સાલ કે મહુડાનું સારી ગુણવત્તાનું લાકડું આવશ્યક હોય છે. અમને આ વન વિભાગની હરાજીમાં મળે છે. પરંતુ આજકાલ ન તો વન અધિકારીઓ પહેલાં જેવા રહ્યા છે અને ન તો લાકડાની ઉપલબ્ધતા.”

બલરામ કહે છે, “અમે ઇચ્છીએ છીએ કે દરેક કોતરેલી આકૃતિ ટકાઉ હોય. તેથી જ અમે ગુણવત્તા સાથે ક્યારેય બાંધછોડ કરતા નથી, ભલે અમારે મોંઘું લાકડું વાપરવું પડે.” ટીમને હવે ઓર્ડરથી સારી આવક થાય છે. “ગોતુલનો એક થાંભલો 35,000 રૂપિયામાં વેચાય છે, અને એક પાટિયું 70,000 રૂપિયામાં. મને હજી પણ એ દિવસ યાદ છે જ્યારે કોઈએ મારી પાસેથી પહેલું શિલ્પ ખરીદ્યું હતું. તે એક સરકારી કર્મચારી હતા. મને તેના માટે સારી રકમ પણ મળી હતી. તે ક્ષણે, મને લાગ્યું કે હું દુનિયાનો સૌથી સુખી માણસ છું.”

આ પીઢ કલાકાર કહે છે, “હવે ફર્ક માત્ર આટલો છે: પહેલાં ભયંકર ગરીબી હતી, કોઈ બજાર નહોતું અને લોકો મારી કળાને ઓળખતા નહોતા. હવે હું વૃદ્ધ થયો છું, મારી આંખો નબળી છે અને સમુદાયના યુવાનોમાં ઉદાસીનતા આ કળાને ધીમે ધીમે લુપ્ત થવા તરફ લઈ જઈ રહી છે.”

જ્યારે હું તેમને ગયા ઑગસ્ટમાં મળ્યો હતો ત્યારે તેમને ભારત સરકાર તરફથી પદ્મશ્રી મળ્યો હતો. તેઓ ગામમાં એક કલા કેન્દ્ર શરૂ કરવા ઇચ્છતા હતા જ્યાં બાળકો લાકડાંને ઓળખતાં શીખે, ઓજારો સાથે કામ કરે, અને પોતાની સંસ્કૃતિને જીવંત રાખે. “હમ ચાહતે હૈ કી યહ કલા બચ્ચો મેં જીએ. જંગલ કી ભાષા, લકડી કી સ્મૃતિ – સબ આનેવાલી પીઢી તક જાએ. [હું ઇચ્છું છું કે આ કલા બાળકોમાં જીવંત રહે. જંગલની ભાષા, લાકડાંની સ્મૃતિ – આ બધું આવનારી પેઢી સુધી પહોંચે.]”

આ લેખ મૂળ હિન્દીમાં લખવામાં આવ્યો છે.

આ વાર્તા મૃણાલિની મુખર્જી ફાઉન્ડેશન (MMF)ની ફેલોશિપ દ્વારા સમર્થિત છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ