বস্তৰত কাঠত খোদিত জনজাতীয় অতীত

মহিলাই পাচি লৈ গৈ থকা, হাতত কুঠাৰ লৈ থকা পুৰুষ, হাল বাই থকা খেতিয়ক, গৌঢ় মাৰিয়াৰ ছন্দত নাচি থকা ডেকা-গাভৰু – মুঠতে গোণ্ড আদিবাসী সমাজখনক গঢ়বেংগলৰ এই কেঁচা ঘৰটোতে কাঠত ফুটাই তোলা হয়। বাঁহ বেৰ দিয়া এই ঘৰটো আছে নাৰায়ণপুৰ জিলাৰ ঘন চিৰসেউজ অৰণ্যাঞ্চলত। অলপতে কাটি থোৱা কাঠৰ টুকুৰাবোৰৰ পৰা উষ্ম, মাটিৰ লেখীয়া সজীৱ গন্ধ আহি নাকত লাগিছে। টুকুৰা কিছুমানত ইতিমধ্যে খোদাই কৰা হৈছে, আনবোৰ বাকী আছে। প্ৰতিটো টুকুৰাই যেন কাহিনী এটা কৈ আছে, কিছুমানে ক’বলৈ ৰৈ আছে। কাঠ কটা, মিহি কৰা সা-সঁজুলি, কাঠ আৰু তেওঁৰ তাত শিকিবলৈ অহা প্ৰশিক্ষাৰ্থীয়ে আগুৰি থকা জ্যেষ্ঠ শিল্পী পাণ্ডি ৰামেও তেওঁৰ কাহিনী কোৱাৰ বাবে ৰৈ আছে।

তপিনা পাৰি বহি হাউলি কাঠৰ সৰু টুকুৰা এটা কাটি আছে। চেফটি গ্লাচ পিন্ধি পাণ্ডি ৰামে চানি পৰা চকুৰে শিল্পকৰ্ম এটাক অন্তিম ৰূপ দিয়াৰ কামত লাগি আছে। তেওঁ মাজে-সময়ে তেওঁৰ বিশেষ সঁজুলিবোৰ যেনে চেনি, ত্ৰিকোণ, ৰেগি, পাতাচি, হাথোৰি আদি স্থানীয় নামেৰে কৈ গৈছে। তেওঁ হাতেৰে খোদাই কৰি থকাৰ সময়ত মাজে-সময়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক তেওঁৰ মাতৃভাষা গোণ্ডিত বুজাই গৈছে আৰু সাৱধান হ’বলৈ কৈছে। হাতুৰিৰ প্ৰতিটো কোবতে বটালি কাঠত সোমাই গৈছে আৰু মুৰিয়া গোণ্ড আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ তেওঁৰ প্ৰজন্মটোৰ অৰণ্যৰ সৈতে থকা সম্পৰ্ক তাত ফুটি উঠাৰ দিশে আগবাঢ়িছে।

এতিয়া তেওঁ এনে কামত লাগি থকাটো তেওঁৰ নিজৰ বাবে কষ্টকৰ, কিন্তু আঁতৰি থকাটো আৰু বেছি কষ্টকৰ। “তেওঁ কাঠ এটুকুৰা চুব পালেই হ’ল, কাঠ টুকুৰা কেনে, কোনখিনিত কাম কৰিব লাগিব, আটাইখিনি কৈ দিব পাৰে,” তেওঁৰ পুত্ৰ তথা এগৰাকী শিল্পী বলদেৱে কয়। “এই শিল্প মোৰ বাবে নিজৰ উশাহ যিমান জৰুৰী, সিমানেই জৰুৰী,” পাণ্ডি ৰামে কয়। “এই কাম এৰিব লাগিলে মই জীয়াইও নাথাকিম চাগে।” কাঠ কটা, মিহি কৰা, ভাস্কৰ্য্য খোদাই কৰা কামত চাৰি-পাঁচজন লোক ব্যস্ত হৈ থকাৰ মাজতে তেওঁ বাৰাণ্ডাতে বহি কথাখিনি কয়।

“আগতে এইটো কাম কেৱল গাঁৱৰ বস্তু বুলি ভাবিছিলোঁ। কিন্তু চহৰৰ মানুহে যেতিয়া মোৰ এই কাম শলাগিবলৈ ধৰিলে, মই ভাবিলো যে এয়া দেখোন মোৰ জীৱিকা হ'ব পাৰে। দেউতাৰ পৰা পোৱা দক্ষতাক লাহে লাহে নিখুঁত কৰি এই কামকে মোৰ জীৱন হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ সিদ্ধান্ত তেনেকৈয়ে লৈ পেলালো,” পাণ্ডি ৰামে কয়। তেওঁৰ ৩৫ বছৰীয়া অনুশীলন তেওঁৰ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰাচুৰ্য্যময় ঐতিহ্য আৰু কাঠত খোদাই কৰা যুগ যুগ ধৰি চলি অহা পৰম্পৰাগত কলাক জীয়াই ৰখাৰ বাবে উৎসৰ্গিত। কাঠ আৰু তাৰ পৰা তৈয়াৰী ঘৰুৱা আৰু শোভাবৰ্ধক দুয়োধৰণৰ সামগ্ৰীয়েই মানুহৰ ঘৰ, অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠান, উৎসৱ-পাৰ্বনকে ধৰি সম্প্ৰদায়টোৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ আহিছে, কিন্তু জীৱিকা অৱলম্বনৰ উপায় নহয়।

“তেতিয়া খেতি এৰি দিয়াটো পিতাইৰ বাবে সহজ নাছিল,”অতীতৰ কথা মনত পেলাই পাণ্ডি ৰামে কয়। “আৰম্ভণিতে মইও নাজানিছিলো যে ইয়াক শিল্প বুলি ক’ব পাৰি। হাবিত যি দেখিছিলো – জীৱ-জন্তু, গছ-লতা আদি কাঠত কাটি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰিছিলো। পিতাইয়ে কৰ্মশালাত কাম কৰি থকা চাই ৰৈছিলো। তেওঁৰ লগত বজাৰলৈ গৈছিলো। মিহিকৈ কাঠত কাটি ফণি বনোৱা কলা মই তেওঁৰ পৰাই শিকিছিলো।

“কৌই বড়ি বাত নহী হ্যে, য়ে কাম চিখা হ্যে। অৱ কৌই নক্কাচি নহী জিছে ম্যে না কৰ সকু। পৰ ৱৌ কংঘি জৌ মেইনে বনাই থী, উছে আজ তক মেৰে বেতে নহী বনা পায়ে (একো ডাঙৰ কথা নহয়। মই এই কলা আয়ত্ত কৰিছো। এতিয়া এনে কোনো নক্সা নাই, যিটো মই তুলিব নোৱাৰো। কিন্তু মই যিখন ফণি বনাইছো, সেইখন মোৰ ল’ৰাইও এতিয়ালৈ বনাব পৰা নাই),” তেওঁ গৌৰৱৰ হাঁহি এটাৰে কয়।

তেওঁৰ বাৰজন পুত্ৰৰ চাৰিজনে কাঠশিল্পৰ লগত জৰিত। আনকেইজন আন আন পেছাত নিয়োজিত। “আমাৰ পৰিয়ালটো এই কলাৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰশীল। মোৰ চাৰিজন পুত্ৰই মোক এই কামত সহায় কৰে। বোৱাৰী আৰু মোৰ নাতিহঁতেও প্ৰয়োজনত আহি আমাক সহায় কৰে।” চাহিদা বেছি হ’লে পৰিয়ালৰ মহিলাসকলে কাঠ কটা আৰু মিহি কৰাৰ কাম কৰে। পাণ্ডি ৰামে তেওঁলোকৰ জনগোষ্ঠীৰ বহুতকে এই কামৰ প্ৰশিক্ষণ দিছে।

তেওঁৰ সৈতে কাম কৰা দলটোৰ এজন শুকদেৱ মাণ্ডৱিৰ ঘৰ ভোণ্ডা পঞ্চায়তত (পশ্চিমবংগৰ সিংভূম জিলাত) আৰু তেওঁ ২৮ বছৰ ধৰি এই ক্ষেত্ৰখনত কাম কৰি আহিছে। ছবছৰ আগতে তেওঁ পাণ্ডি ৰাম মাণ্ডৱিৰ ওচৰলৈ কোনোধৰণৰ মেচিন অবিহনে হাতেৰে কৰা সুক্ষ্ম শিল্পকৰ্মৰ বিষয়ে শিকিবলৈ আহিছিল। দলটোৰ আন এগৰাকী সদস্য বাবুলাল মাণ্ডৱিয়ে এই অশীতিপৰ ব্যক্তিজনৰ অধীনত প্ৰশিক্ষণ লৈ আছে। তেওঁ নিজৰ জ্ঞান সমগ্ৰ ৰাজ্যৰ বহু শিল্পীক বিলাইছে।

১,৭০০ আদিবাসী পৰিয়ালে বাস কৰা গঢ়বেংগলত এতিয়া আৰু আগৰদৰে পৰিৱেশ নাই। পাণ্ডি ৰামৰ পুত্ৰ বলদেৱে ভাবে যে স্মাৰ্টফোনৰ বাবে এনে হৈছে। “আগতে মানুহ নিজৰ জনগোষ্ঠী আৰু জীৱনশৈলীৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জৰিত আছিল। এতিয়া ম’বাইল ফোন আহি পৰাত তেওঁলোকে নিজৰ সংস্কৃতি পাহৰিবলৈ ধৰিছে আৰু মূল শিপাৰ পৰা আঁতৰি আহিছে,” তেওঁ কয়।

“কোনেও এতিয়া তিহাৰ (উৎসৱ)বোৰ আমি আগতে উদযাপন কৰাৰ দৰে নকৰে,” বলদেৱে তেওঁৰ পিতৃয়ে কিদৰে কাঠৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ উৎসৱৰ চিত্ৰসমূহ ফুটাই তোলে, সেয়া চাই কয়। খেতিৰ সময়ৰ আৰম্ভণিৰ বাবে আমুচ, বছৰটোৰ প্ৰথম ফচল চপোৱাৰ আনন্দত উদযাপিত নওখাই, খেতি সম্ভৱ কৰি তোলা গৰু-ম’হৰ পূজাৰ্থে পতা দিয়াৰি, আমাৰ এই ধৰাতলৰ মাটি আৰু ধৰিত্ৰী আইৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপনৰ বাবে উদযাপন কৰা চাৰু – এনে কিছুমান উৎসৱৰ প্ৰসংগত তেওঁ কয়।

“উৎসৱবোৰ যিদৰে উদযাপিত হৈছিল, সেইবিষয়ে নতুন প্ৰজন্মই নাজানিব। পৰম্পৰা হেৰুৱাব ধৰাৰ দুখ ব্যক্ত কৰি বলদেৱে কয়। “আমাৰ দৰে শিল্পীৰ বাবে কোনো অনুপ্ৰেৰণা নাথাকিব। আগতে ইয়াত এটা গতুল (সামূহিক শিক্ষকেন্দ্ৰ, ডেকা আদিবাসী যুৱক-যুৱতীৰ বাবে এটা ছাত্ৰাবাসৰ দৰে ঠাই) আছিল, যিটো বানপানীয়ে উটুৱাই নিলে। এতিয়া তেওঁলোকে নতুন এটা নিৰ্মাণ কৰি আছে। কিন্তু গতুলত আগৰ দৰে প্ৰাণ নাই। চৰকাৰে তেনে কেন্দ্ৰবোৰ এতিয়া কেৱল এনেদৰে নিৰ্মাণ কৰিব বিচাৰিছে যাতে এটা জনগোষ্ঠীৰ সংস্কৃতি ৰক্ষা কৰা যেন আপাতত দেখা যায়। এই ভাস্কৰ্য্যবোৰ হৈছে এনে এটা সময়ৰ আচল সোঁৱৰণী, যেতিয়া অৰণ্য, উৎসৱ আৰু ভাগ-বতৰা কৰাটো আমাৰ জীৱনৰ অভিন্ন অংশ আছিল,” তেওঁ লগতে কয়।

কিন্তু চাব গ’লে আমি ভালেখিনি হেৰুৱাইছো যদিও কিবাকিবি পাইছোও। বলদেৱে কয়, “মোবাইলবোৰেও ভাল বস্তু আনিছে। আমাৰ কামৰ বিষয়ে এতিয়া বহু লোকে জানে। আনকি আমি ফোনতো অৰ্ডাৰ ল’ব পাৰিছো।” তেওঁৰ পিতৃয়ে হয়ভৰ দি কয়, “আমাৰ গাঁৱৰ বাহিৰৰ জগতখনে আমাক এই কামৰ বাবেই চিনি পায়। সেই লৈ আমি গৌৰৱান্বিত।” পাণ্ডি ৰামে নিৰ্মাণ কৰা স্তম্ভ আৰু দুৱাৰ ভূপাল আৰু হায়দৰাবাদৰ জনজাতীয় সংগ্ৰহালয়ত প্ৰদৰ্শনীৰ বাবে ৰখা হৈছে। তেওঁৰ খোদিত শিল্পকৰ্মসমূহ বস্তৰৰ চিত্ৰকূটৰ দৰে পৰ্যটনস্থলীত স্থায়ীভাৱে স্থাপন কৰা হৈছে। পাণ্ডি ৰামে কয়, “মই এতিয়াও মোৰ সন্তানহঁতক এই কলাৰ জটিলতাখিনি শিকাওঁ যাতে পৰম্পৰাবিধ চলি গৈ থাকে।”

তেওঁৰ খ্যাতিৰ যাত্ৰা অৱশ্যে স্মাৰ্টফোনৰ আগৰে। সেই যাত্ৰা আৰম্ভ হৈছিল ১৯৮০ৰ দশকৰ পৰা। তেতিয়া তেওঁৰ বয়স আছিল মাত্ৰ ২৫ বছৰ। ভাৰত ভৱনত বহু শিল্পকলা চৌহদ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে পৰিচিত জগদীশ স্বামীনাথনে জনজাতীয় শিল্পৰ সংগ্ৰহালয় স্থাপন কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। পাণ্ডি ৰামৰ কাম দেখি তেওঁক জগদীশ স্বামীনাথনে ভূপাললৈ মাতিলে। “তেতিয়ালৈকে মই প্ৰায়ে ভাবিছিলো যে এই সকলো কাম বাদ দি দিনহাজিৰাৰ কামতে লাগিম। কিন্তু মোৰ মনটোৱে এই কাম এৰিব বিচৰা নাছিল। সেয়ে মই সিদ্ধান্ত লৈছিলো যে মোৰ এই কাঠৰ টুকুৰাবোৰ কোনোবাই কিনক বা নিকিনক, মই এই কাম কৰি যাম বুলি সিদ্ধান্ত লৈছিলো। কিন্তু যেতিয়া মই ভূপালৰ পৰা আহিলো আৰু মোৰ কামৰ মানুহে শলাগ লোৱা দেখিলো, তেতিয়া মই এই কাম কৰি টিকি থাকিব পাৰিম বুলি ভাবিলো। তেতিয়া আচলতে মই আৰু বেছি এই কামত মনযোগ দিলো,” পাণ্ডি ৰামে কয়।

অৱশ্যে তেওঁ খেতি কৰিবলৈ নেৰিলে। এতিয়া তেওঁৰ চকুৰে ভালদৰে মণিব নোৱাৰা হৈ অহাৰ বাবে আগৰ দৰে জটিল ভাস্কৰ্য্য নিৰ্মাণ কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছে। এতিয়া তেওঁ খেতিৰ ফাল অধিক মনযোগ দিবলগীয়া হৈছে। কিন্তু তেওঁৰ মনটো কাঠৰ কামতে থাকি যায়। “এতিয়া কামবোৰ মোৰ বাবে টান হৈ পৰিছে। এই কামৰ বাবে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সামগ্ৰী হৈছে ভাল গুণগত মানৰ কাঠ যেনে চেগুন, শাল, মহুৱা আদি। আমি বন বিভাগৰ নিলামৰ সময়ত এই কাঠ পাও। কিন্তু এতিয়া আগৰ দৰে বন বিষয়া নাই আৰু কাঠো আগৰদৰে উপলভ্য নহয়,” পাণ্ডি ৰামে কয়।

বলৰামে কয়, “আমি কাঠত কটা প্ৰতিটো ভাস্কৰ্য্য বহুদিন টিকি থকাটো আমি বিচাৰো। সেইবাবে আমি কেতিয়াও গুণগত মানৰ ক্ষেত্ৰত আপোচ নকৰো। লাগিলে দামী কাঠেই ব্যৱহাৰ কৰিম।” এতিয়া অৰ্ডাবৰবোৰ আহি থাকে আৰু উপাৰ্জন ভাল হয়। “গতুল এটাৰ খুঁটা ৩৫,০০০ টকাত বিক্ৰী হয়। ব’ৰ্ড এখন বিক্ৰী হয় ৭০,০০০ টকাত। “মোৰ পৰা প্ৰথমটো ভাস্কৰ্য্যৰ কাম ক্ৰয় কৰা দিনটো এতিয়াও মোৰ মনত আছে। ক্ৰেতাগৰাকী চৰকাৰী চাকৰিয়াল আছিল। মই সেই কামটোত ভাল পইচা পাইছিলো। সেই সময়খিনিত এনে লাগিছিল যেন পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ সুখী মানুহজন ময়েই।”

“আগৰ দিনবোৰৰ সৈতে এতিয়াৰ পাৰ্থক্য এয়াই যে আগতে দাৰিদ্ৰ আছিল, বজাৰ নাছিল আৰু মানুহে মোৰ কলা চিনি নাপাইছিল। এতিয়া মই বুঢা হৈছো, চকুৰে মণিব নোৱাৰা হৈছো। তাতে আকৌ সম্প্ৰদায়টোৰ নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত কাঠশিল্পক লৈ ঔদাসীন্যই শিল্পবিধক বিলুপ্তিৰ পথে লৈ গৈছে,” মহাশিল্পীগৰাকীয়ে এইদৰে কয়।

মই আগষ্টত যেতিয়া তেওঁক লগ পাইছিলো, তেওঁ ভাৰত চৰকাৰৰ পৰা পদ্মশ্ৰী বঁটা লাভ কৰিছিল। তেওঁ গাঁৱতে কলা কেন্দ্ৰ এটা স্থাপন কৰিব বিচাৰিছিল য’ত ল’ৰা-ছোৱালীয়ে কাঠ চিনাক্ত কৰিব পাৰিব, তেওঁ ব্যৱহাৰ কৰা সঁজুলিবোৰ হাতত তুলি ল’ব আৰু তেওঁলোকৰ সংস্কৃতিক জীয়াই ৰাখিব। “হম চাহতে হ্যে কী য়হ কলা বচ্ছো ম্যে জীয়ে। জংগল কি ভাষা, লকড়ি কী স্মৃতি – সব আনে ৱালি পিড়ি তক জায়ে। (মই বিচাৰো যে এই শিল্প নতুনচামৰ মাজত জীয়াই থাকক। অৰণ্যৰ ভাষা, কাঠৰ স্মৃতি আটাইবোৰ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈ প্ৰৱাহিত হওক।)”

এই প্ৰতিবেদন প্ৰথমে হিন্দীত প্ৰকাশিত হৈছিল।

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেচন চমুকৈ এম.এম.এফ.ৰ পৃষ্ঠপোষকতাত কৰা হৈছে।

অনুবাদ: ধ্ৰুৱজ্যোতি ধনন্তৰি