‘ભાઈ-બહેન તો જાણે એક જ ડાળનાં પંખી’

શાહુબાઈએ ગ્રાઇન્ડમિલ સૉંગ્સના ડેટાબેઝમાં 401 ગીતોનું યોગદાન આપ્યું હતું, જેમાંથી 170 ગીતો ઓક્ટોબર 1999માં રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યાં હતાં (બાકીનાં ગીતો 1995-96માં માત્ર હસ્તલિખિત સ્વરૂપે હતાં). આ ગીતો ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રની 110,000થી વધુ ઓવીઓના વિશાળ સંગ્રહનો એક ભાગ છે. આ પ્રોજેક્ટ હવે પારી પર ઉપલબ્ધ છે, અને એક ટીમ ફરીથી કેટલાંક ગામોની મુલાકાત લઈને ગાયકો સાથે વાતચીત કરી રહી છે, ફોટોગ્રાફ્સ લઈ રહી છે અને વિડિયો રેકોર્ડ કરી રહી છે.

અહીં પ્રસ્તુત દિવાળીના હિન્દુ તહેવારની ઉજવણી કરતા ગીતો પિતૃપ્રધાનસમાજ રચના તરફ ઈશારો કરે છે – જેમાં પરિવારની સ્ત્રીઓ દ્વારા પરિવારના પુરુષો (પતિ, પિતા, ભાઈ)નું સન્માન કરવામાં આવે છે, આર્થિક સત્તા પુરુષોના હાથમાં હોય છે, અને તહેવારો દરમિયાન તેઓ જ સ્ત્રીઓને રોકડ અને ભેટ-સોગાદો આપતા હોય છે.

અહીં પ્રસ્તુત ઓવીમાં, શાહુબાઈ દિવાળીના પાંચમા દિવસે આવતી ભાઈબીજ (આ વર્ષે 21 ઓક્ટોબરે) વિશે ગાય છે. આ તહેવારના શુભ અવસરે, સ્ત્રીઓ અને યુવાન છોકરીઓ તેમના ભાઈઓના ઓવારણાં લે છે, અને બદલામાં ભાઈઓ તેમને ભેટ આપે છે, જે સામાન્ય રીતે નવા કપડાં અથવા રોકડ હોય છે. બીજા કેટલાક હિંદુ તહેવારોની જેમ, સ્ત્રીઓ મરાઠીમાં ‘ઓવાળણે’ નામની વિધિ કરે છે, જેમાં થાળીમાં કંકુ અને પ્રગટાવેલો દીવો રાખીને આરતી ઉતારવામાં આવે છે.

આ ઓવીમાં, ગાયિકા તેમની સખીઓને કહે છે કે દશેરાના દિવસે (જે આ વર્ષે 30 સપ્ટેમ્બરે હતો), તેઓ પોતાની થાળીમાં એક મણિ (સામાન્ય રીતે, એક રત્નજડિત વીંટી, જે પતિના મૂલ્ય અને મહત્ત્વ પ્રતિક છે) રાખીને પતિના ઓવારણાં લે છે. દશેરા, જે અસત્ય પર સત્યના વિજયની ઉજવણીનો તહેવાર છે, તે માટેની શાહુબાઈની ઓવી પારી પર ‘ગલગોટાની જેમ ખીલતી સુરાવલીઓ’ લેખમાં પ્રસ્તુત છે. એટલે હવે ભાઈબીજના દિવસે, ભાઈનો વારો છે. અને ભાઈ જે પૈસા ભેટમાં આપશે તેમાંથી, તેઓ પોતાની પસંદગીની બનારસી સાડી ખરીદશે.

ગાયિકા કહે છે કે ભાઈ પોતાનો સોમવારનો ઉપવાસ બહેનના ઘરે ખોલે છે, જ્યાં બહેન પાંચ અલગ-અલગ પ્રકારની મીઠાઈઓ અને કારેલાની તળેલી કાતરીઓ સાથે ઉત્સવનું ભોજન બનાવે છે.

ક્યારેક, મહેમાન બરાબર જમતા નથી અને બહેન તેમનું કાંડું પકડીને આગ્રહ કરવા માંગે છે, પણ તે કઈ રીતે કરી શકે, જ્યારે તે તેનો ભાઈ નહીં પણ બનેવી હોય.

બહેન આ મીઠાઈઓ બનાવવા માટે ગોળનો ઉપયોગ કરે છે, અને બીજી એક મીઠાઈ સોજીમાંથી બનાવે છે. ઓવી આપણને કહે છે કે, ભાઈનો જન્મ તેની માતાની માનતાઓ પછી જ થયો હતો, જેનો અર્થ એ છે કે બહેન આવા ભાઈને મેળવીને ભાગ્યશાળી છે.

ગાયિકાનાં પાડોશી પૂછે છે કે તેના ઘરે આવેલો મહેમાન કોણ છે અને તે તેને જમવામાં શું આપશે. ગાયિકા કહે છે કે તે ચોખાના લોટમાંથી બનતી દિવાળીની ખાસ મીઠાઈ, અનારસ બનાવશે. તે કહે છે, એ કોઈ મહેમાન નથી, પણ તેનો પોતાનો સગો ભાઈ છે. તેમનો સ્નેહ ઉપરથી કઠણ પણ અંદરથી મીઠા ગર્ભવાળા સીતાફળ જેવો ગહેરો છે.

છેલ્લી બે કડીઓમાં, શાહુબાઈનું ગીત ભાઈ અને બહેનના સ્નેહભર્યા સંબંધ પર ભાઈની પત્નીના પ્રભાવ તરફ સંકેત આપે છે. ભાઈ-બહેન, જે એક સમયે એક જ ડાળનાં પંખીજેવાં હતાં, ભાભીના આગમન પછી એકબીજાથી દૂર થઈ જાય છે. આ સમયની સાથે માનવ સંબંધોમાં આવતા પરિવર્તનનું પણ પ્રતિક છે.

કલાકાર/ગાયિકા: શાહુબાઈ કાંબલે

ગામ: નંદગાંવ

તાલુકો: મુળશી

જિલ્લો: પૂણે

જ્ઞાતિ: નવ બૌદ્ધ

ઉંમર: 70 (તેઓ ઓગસ્ટ 2016માં ગર્ભાશયના કેન્સરને કારણે મૃત્યુ પામ્યાં.)

બાળકો: 2 દીકરા અને 2 દીકરીઓ

વ્યવસાય: ખેડૂત

તારીખ: આ ગીતો અને માહિતી 5 ઓક્ટોબર, 1999ના રોજ રેકોર્ડ કરવામાં આવી હતી. ફોટોગ્રાફ્સ 11 સપ્ટેમ્બર, 2017ના રોજ લેવામાં આવ્યા હતા.

પોસ્ટર: શ્રેયા કાત્યાયિની

અનુવાદક: કનીઝફાતેમા