हुक्का : चौपालांवरील फैसल्यात गुडगुडणारं स्पंदन

हरियाणाच्या गावखेड्यांत चारचौघांच्या घोळक्यात मधोमध हमखास दिसेल : हुक्का. "हुक्का के सहारे पंचायत चलती रेयां करतीं!" रोहतास सांगतात, गावांतील चौपालांभवती खेळण्यातच याचं बालपण गेलंय. त्यामुळं बड्याबुजुर्गांचे निर्णय कसे हुक्क्याच्या धुरासह गावात विरघळतात ते यानं पाहिलंय.

"दोन-चार घुटक्यांत चहापाण्यासारखा हुक्का खतम होत नाही, - चिलमित तंबाखूचा बार लावून हुक्का शिलगावला की तो तासंतास चालतो. पाच-दहा माणसं कोंडाळं करून कश घेत, कितीही वेळ काढतील, खेड्यात टाईमपास करायला हुक्का बेस्ट!" रोहतास सांगतात.

चाळीस वर्षीय रोहतासच्या चेहऱ्यावर स्मितरेषा उमटते, जेव्हा ते सांगतात, "आता तुम्हाला घराघरात एक चौपाल न् एक हुक्का दिसेल." मग ते स्वत:ही हुक्क्याचा एक झुरका घेतात. कारागिरी शिकता शिकता बारा वर्षांपूर्वी या झुरक्यांची लतही त्यांना लागली. आपल्या कामाच्या व्यग्रतेतून डोकं काढून ते 'पारी'शी बोलायला वेळ देताहेत.

हुक्का भारतीयांच्या फुफ्फुसांत शिरला कधी? असं मानतात, हुक्क्याचा आविष्कार सोळाव्या शतकात मुघल राजवटीत झाला. ऐतिहासिक पुराव्यांनुसार, हुक्क्याचा प्रवर्तक आहे - तिसरा मुघल सम्राट - अकबर. या शेहनशहानं सर्वप्रथम लांबूळक्या नळीतनं कश घेतला, नि तेव्हापासून तंबाखूसेवनाची ही तऱ्हा लोकप्रिय झाली. काही ईतिहासकार त्यापूर्वीही धुम्रपानाचा हा प्रकार मध्य व दक्षिण आशियात प्रचलित असल्याचं नोंदवतात.

काही का असेना, तंबाखूसेवनाचा खचितच हा लोभसवाणा प्रकार. "हुक्का आपल्या संस्कृतीचा भागच आहे," धरमबीर सांगतात, "कितीका गुतड्याचा बखेडा सोडवायला पंचायत बसूदे, हुक्क्याच्या साथीनं एक घाव दोन तुकडे...मोठमोठे निर्णय चुटकीसरशी होतात."

'भैसवाल कलान मीठान' व 'भैसवाल कलान बावला' ही हरियाणातील सोनिपत जिल्ह्यातील दोन गावं, हुक्का हस्तकारिगरीसाठी प्रसिद्ध आहेत. पण आता हे काम करणारे या दोन्ही गावांत मिळून मोजके चारदोनच कारिगर उरलेत. आता सत्तरीत असलेले धरमबीरसिंग जांगरा हे त्यांपैकी सर्वात बुजुर्ग व अनुभवी कारागिर. "एकेकाळी गावात जवळपास वीसेक कुटुंबांकडे हे हुनर होतं," गावाच्या वैभवाला आठवत रोहतास सांगतात, "पण बाजारात दबदबा न् नाव नावाजलं जायचं दोन ते तीनच कारिगर घरांचं, त्यामुळं याच कुटुंबांचं बस्तान या धंद्यात बसलं, न् बाकीच्यांनी हळुहळू दुसऱ्या कामांकडं मोर्चा वळवला..."

धरमबीर १५ वर्षांचे होते, तेव्हाच त्यांनी शाळेला रामराम ठोकला. नि त्यांचा बाडबिस्तरा सोनिपत शहरात हलला. त्यांचे ताऊ (काका) कडे. "माझ्या वडलांच्या तुलनेत ताऊंना महारथ होती हुक्का बनवण्यात," धरमबीर सांगतात, "म्हणून मी ताऊंकडूनच शिकायचं ठरवलं."

धरमबीर यांचा छोटेखानी हुक्का कारखाना म्हणजे त्यांच्या घराची ओसरीच. भैसवाल कलान मीठान गावातील त्यांचं हे कारखानावजा घर दिल्ली-हरियाणा सिमेपासून उत्तरेला तासाभराच्या अंतरावर आहे. नोव्हेंबरमधील थंडीत भल्या सकाळीच ते हुक्क्याचे सुटे भाग तांब्याच्या तारेनं करकचून बांधण्यात गुंतलेत. "या तारांची धार हातांना चिरते" ते आपले तळहात दाखवत म्हणतात.

हुक्का बारा निरनिराळ्या सुट्या भागांपासून बनतो. यांतला एक हिस्सा वर्तुळाकार लाकडी नळ्यांचा बनतो. बाजारात ही खास गोल नळी प्रतिनग ८ ते १० रूपयाला मिळते. अशा बऱ्याच नळकांड्यांचा ढिग कारखान्यातील पोटमाळ्यावर दिसतो. या लाकडी नळ्यांनीच हुक्का साकारतो. "ह्ये निगुतीनं करायचं काम. ह्यात हयगय चालत नाही" धरमबीरसिंग कसबी कारागिराच्या लकबीत सांगतात.

धरमबीरांचा जन्म जांगड समुदायात झाला. (या जातीला स्थानिक लोक जांगडा म्हणूनही संबोधतात) हा वर्ग हरियाणात 'इतर मागासवर्गिय' प्रवर्गात मोडतो. धरमीबीरसिंगचे धाकटे बंधू करमबीर. ते हुक्का कारिगरीच करतात. अन्य दोन भावांना पोलिस खात्यात नोकरी लागलीय.

कालीरामसिंगचा नातू रोहतासचं धरमबीरसिंगांशी चुलत्यापुतण्याचं नातं. हा रोहतासही भैसवाल कलान मीठान गावात हुक्का कारिगरीचं काम करतो. आठ बाय आठच्या चिंचोळ्या खोलीत रस्त्यालगतच त्यानं आपलं दुकान थाटलंय.

पोलादी सळ्यांत लाकडी नळ्यांना फिट्ट बसवून रोहतास नान व चौरसी या अवजारांनी तासायचं काम करतात. ही जणू एक साधीशी लेथ मशीनच. त्यानंतर ते धनुष्याकृती 'कमानी' नामक अवजारानं नळ्यांना फिरवून गरगटीत करतात. हे घडतांना कर्कश पण कामाची लय असलेला तालबद्ध आवाज कानांवर पडतो. त्यानंतर रोहतास 'पोरी' कोरतात, नंतर ती 'कुल्फी'ला जोडली जाईल.

"ह्या धंद्यात आमची भावकीच आहे, सगळे एकाच वंशावळीतले, " रोहतास करमबीर व धरमबीर या आपल्या काकांच्या संदर्भानं सांगतात. करमबीरसिंगनंच रोहतासला या धंद्याचे धडे दिले. करमबीरसिंग नावाजलेले कारागिर. त्यामुळं गिऱ्हाईकांचा ओढा त्यांच्याकडे अधिक, पण अनेकदा ते आपल्या गिऱ्हाईकांना रोहतासकडे जायला सुचवतात. "त्यानं खूप फरक पडतो, कसलेल्या कारागिरानं माझ्यासारख्या नवख्याचं नाव गिऱ्हाईकाला सुचवनं, म्हणजे एक जबाबदारी घेतल्यासारखंच आहे." रोहतास कृतज्ञतेनं सांगतात. या बंधुभावाचाच परिणाम असेल, रोहतासकडे येत्या काही महिन्यांत पुरून उरेल इतकं काम आहे.

हुक्क्यातील चिलम मधील तंबाखू शेणीच्या गोवऱ्या किंवा कोळशानं शिलगावतात, त्यातून निघालेला धूर 'टेरूआ'तून 'टंकी'त येतो. "लोकं चारकोलपेक्षा शेणींचाच वापर जास्त करतात, कारण त्यांची हिट कमी असते," धरमबीर सांगतात, "शिवाय शेणी गावातच सहज मिळतात."

हुक्क्यासाठी पितळाची गरज असते. या पितळाचे ताव मिळतात. १८ ते वीस गेझ जाडीचे हे पितळी ताव दिल्लीच्या सदर बाजारहून मागवले जातात. त्यांची किंमत असते ५०० ते ७०० रू. प्रतिकिलो. एका हुक्क्याला साधारण अर्धा किलो पितळ लागतं. "पण बाजारात पितळाचा तुटवडा असतो, तेव्हा आम्ही दिल्लीला जात नाही, अशावेळी सोनिपतला पितळी पराती मिळतात ना त्या आणतो, ह्या परातींचा उपयोग सहसा लोकं घरात पीठ मळायला करतात, पण आम्ही पराती वितळून हुक्क्यासाठी वापरात आणतो." प्रिती देवी सांगतात. त्या वर्षानुवर्षे हुक्का बनवणं पाहताहेत.

कुठल्याही घरगुती व्यवसायात सगळं कुटुंबच मिळून काम करतं. प्रिती देवी धरमबीरसिंगच्या पत्नी. त्यांनाही या कामाच्या खाचाखुणा माहितीयेत. शिवाय त्यांचा थोरला मुलगा अजय कुमार, "माझ्या या पोरालाही जवळपास ५५ टक्के काम जमतं," धरमबीर त्याच्याबद्दल म्हणतात, "तो पोलिस खात्यात आहे, ओडिसाला असतो. पण सुट्टीत घरी आला की लगेच माझ्याबरोबर कामाला बसतो."

हुक्का निर्मितीच्या टप्प्यांत डोडाचं फिटिंग हे सर्वात वेळखाऊ काम. डोडा म्हणजे पितळी सांधे, हे हुक्क्याच्या विभिन्न अवयवांना धरून ठेवतात. एका हुक्क्यासाठी पाच पितळी डोडा लागतात. कारागिर चार-पाच महिने डोडाच बनवण्याचं काम करतात. हा साठा वर्षभर पुरतो. डोडाप्रमाणेच हुक्क्याचा सर्वात महत्त्वाचा अवयव म्हणजे टंकी. अर्थात हुक्क्याच्या पायांत फिट होणारी छोटेखाणी पाण्याची टाकी. या टंकी उत्तरप्रदेशच्या मुरादाबादहून मागवतात. टंकीचं वजन व आकारच हुक्क्याची धाटणी नि किंमत ठरवतो. हुक्का साडेनऊ ते वीस हजारांदरम्यान विकला जातो. टंकीच्या आकारानुसार हा दर ठरतो.

भैसवाल कलान मीठान गावातील हुक्के १२,००० ते २३,००० रूपयांदरम्यानच्या भावानं विकले जातात. एक हुक्का बनवायला कारागिराचे तीन ते पाच दिवस मोडतात. त्यामुळं एक हुक्का बनवण्यासाठी मजुरीचा भाव आहे अडिच ते तीन हजार रूपये. अशा प्रकारे एक कारागिर महिन्याकाठी किमान २५,००० कमवतो.

रोहतासच्या मते, गावात तयार झालेला ऐंशी टक्के माल हरियाणातच खपतो. उरलेला हुक्का उत्तर प्रदेश, पंजाब, राजस्थान, मुंबई व हिमाचल प्रदेशच्या विक्रेत्यांकडे जातो. "आता युके, कॅनडा, अमेरिकेत तरूण कामधंद्याला जावू लागलेत, त्यांच्यामुळं विदेशांतही वर्षामागं तीन चार हुक्के जाताहेत." रोहतास व्यवसाय विस्ताराची माहिती पुरवतात.

अनेकदा चोखंदळ गिऱ्हाईकं गावात येवून हुक्का खरेदी करतात, हुक्का कुठे झिरपत तर नाही ना, याची ते स्वत: खात्री करतात. हुक्क्याची गळती जोखायची खास तरकीब आहे. टंकीला जोडलेल्या दोनपैकी एका पाईपला टेरूआ म्हणतात. "टेरूआनं ओढलं की लगेच लिकेज लक्षात येतं. पण असं लिकेज क्वचितच सापडतं." नरेंद्र सांगतात. नरेंद्र रोहतासच्याच गावचा. तो दुकानात सहज गप्पाटप्पांसाठी येत असतो. नरेंद्र रोहतासचे हुक्के पक्के असल्याची ग्वाही देतो. तसंही कारागिर गिऱ्हाईकांना दोन वर्षांची गॅरेंटी देतातच. "नीट काळजी घेतली तर एक हुक्का पन्नास वर्षही आरामात टिकतो. काऽही होत नाही." रोहतास खात्री देतात.

पन्नास वर्षे उलटलीत, धरमबीरसिंग हुक्का कारिगरीत मश्गूल आहेत, यापुढेही ते हे काम थांबवतील असं वाटत नाही. वयपरत्वे शरीर साथ देत नसलं, तरी ते जेवण, झोप नि हुक्क्याचे झुरके घेण्यापुरतंच कामातून डोकं वर काढतात. प्रिती देवी, त्यांची सुनबाई काळजीनं म्हणते, "ते कधी आरामच करत नाहीत. हार्ट सर्जरी झालीय त्यांची. सर्जरीच्या वेळी डॉक्टरांनी दोन महिने आराम करायला सांगितलेलं, पण हे तिसऱ्याच दिवशी कामाला लागले."

त्यांचा धाकटा मुलगा अनिल कुमार सोनिपतला असतो. पोलिसखात्यात. त्यानं वडलांना आराम मिळावा म्हणून सोनिपतला आपल्या घरी नेलेलं. पण धरमबीर लगेचच परतले. धरमबीर म्हणतात, "वहाँ मेरा जी नहीं लगता!" कामाशिवाय करमत नसल्याचं ते सांगतात.

दुसरीकडे रोहतास मात्र आपली तीन शाळकरी मुलं पुढे या कारिगरीत असतील का, याबद्दल ठाम नाही. "मुलांचं दुसरं कशात निभलं नाही, नोकरी नाहीच मिळाली तर कारिगरी शिकतीलच," रोहतास म्हणतो, "हे काम उपाशी तर ठेवणार नाही. बाकी त्यांचं नशीब – टाईम टाईम की बात है..."

या वृत्तांकनासाठी मृणालिणी मुखर्जी फाउंडेशन(एमएमएफ)चं सहकार्य लाभलं आहे.