చురూలో స్థిరపడుతున్న భోపాలు

"హరియాణా, పంజాబ్ హూఁ లేగే జైసల్మేర్ తక్ సారో దేశ్ మ్హారో పగా హూ నాపేడో హైఁ [హరియాణా, పంజాబ్ నుండి జైసల్మేర్ వరకు దేశమంతా మా పాదాలతో చుట్టేశాం]," అంటారు భాదర్ భోపా. వాయువ్య రాజస్థాన్‌లోని తన ఇంటి దగ్గర ఒక చెట్టు కింద కూర్చొనివున్న ఈ 65 ఏళ్ళ పెద్దమనిషి "మేం చూడని ప్రదేశమంటూ ఏదీ లేదు," అన్నారు.

గుజరాత్, రాజస్థాన్‌లలో నివసించే సంచార భోపా సముదాయానికి చెందిన భాదర్ వెదురు, కొబ్బరి చిప్పలతో తయారుచేసిన తంత్రీ వాద్యమైన రావణ్‌హత్థాను వాయిస్తూ తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగం దేశమంతటా తిరుగుతూ గడిపారు. "మేం ఒక చోటు నుండి మరొక చోటుకు వెళ్ళాం, అక్కడ బస చేశాం, ప్రదర్శనలు ఇచ్చాం, మళ్ళీ ముందుకు సాగాం," ఆయన PARIతో చెప్పారు.

చివరకు, 11 ఏళ్ళ క్రితం భాదర్, ఆయన ఐదుగురు కొడుకులు చురూ జిల్లాలో స్థిరపడ్డారు. "ఆ [సంచార] జీవనంతో విసిగిపోయాను, అందుకే ఒక గ్రామంలో స్థిరపడ్డాను," అని ప్రస్తుతం ధీర్వాస్ బరాలో నివసిస్తోన్న భాదర్ చెప్పారు. ఆ గ్రామం గుండా చాలాసార్లు ప్రయాణించి ఉండటంతో పాటు, అక్కడి ప్రజలు బాగా పరిచయం ఉన్నవారే కావడంతో ఆయన ఆ గ్రామాన్ని ఎంచుకున్నారు. సంగీతకారులుగా భోపా కుటుంబం మా గ్రామం గుండా ప్రయాణించడాన్ని చూసినట్లు మా తాతగారు గుర్తుచేసుకుంటారు.

రాజస్థాన్‌లో భోపాలను ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (ఒబిసి)గా పరిగణిస్తున్నప్పటికీ, ఆ కుటుంబం తమను తాము షెడ్యూల్డ్ కులంగా జాబితా చేయబడిన నాయక్ సముదాయానికి చెందినవారిగా చెప్పుకుంటుంది. నాయక్ సముదాయం కూడా వారిని తమలో భాగంగా అంగీకరించడానికి సంకోచిస్తారు.

ధీర్వాస్ బరాలో భూమిని కొనాలంటే చాలా ఖరీదైన వ్యవహారం కాబట్టి, వారు మొదటి రెండేళ్ళు గ్రామం వెలుపల నివాసమున్నారు. "ఆ తర్వాత మేం గ్రామ సర్పంచ్‌ని కలిశాం, ఆయన మాకు ఈ భూమిని వాడుకునే అవకాశం ఇచ్చాడు," భాదర్ భోపా కొడుకైన భన్వర్ లాల్ చెప్పారు. "ఇది మొత్తం దాదాపు ఒక బీఘా, మూడు బిస్వాలు [సుమారు 0.75 ఎకరం] ఉంటుంది.”

ధీర్వాస్ బరా గ్రామం ప్రధాన బస్ స్టాండ్ నుండి దక్షిణం వైపుకు తిరిగి, కచ్చా రోడ్డు వెంబడి పొలాల వైపుకు వెళితే, దారిలో రెండు శ్మశాన్ భూములు (శ్మశానభూములు) కనిపిస్తాయి. మొదటిదాన్ని ఇతర వెనుకబడిన తరగతుల కింద జాబితా చేయబడిన స్వామి సముదాయంవారు ఉపయోగిస్తుండగా, దానికి కొద్ది దూరంలో ఉన్న రెండవదాన్ని షెడ్యూల్డ్ కులాల వారికి కేటాయించారు. రోడ్డుకు ఒకవైపు ఈ శ్మశానభూములు ఉండగా, దళిత్ మొహల్లా (నివాస ప్రాంతం) రోడ్డుకు మరోవైపు ఉంటుంది. దీనికి ఆవల చనిపోయిన జంతువుల కళేబరాలను పడేసేందుకు కేటాయించిన ప్రదేశమైన హడవార్ ఉంటుంది.

50 మంది సభ్యులతో కూడిన ఉమ్మడి కుటుంబమైన భాదర్ భోపా కుటుంబంవారు కూడా, ఈ హడవార్‌లోని ఒక భాగంలో నిర్మించిన తాత్కాలిక గుడిసెల్లో నివసిస్తున్నారు. వారంతా ఇప్పుడు ఒకే చోట స్థిరమైన జీవితాన్ని గడుపుతున్నారు. ఇది వారు గతంలో గడిపిన జీవితానికి పూర్తిగా భిన్నమైన జీవనశైలి.

ప్రారంభంలో వారికి వ్యవసాయ పనులు చాలా కష్టమయింది

"గ్రామస్థులు 'భోపాలు బద్ధకస్తులు, పెద్దగా పని చేయలేనివారు' అని భావించేవారు," భన్వర్ లాల్ గుర్తుచేసుకున్నారు. కానీ పంట కోత సమయంలో ఒక బ్రాహ్మణ రైతు తల్లి మరణించటంతో, అంత్యక్రియల కార్యక్రమాల కారణంగా వ్యవసాయ పనులు ఆగిపోయాయి. పంటను వీలైనంత త్వరగా కోయించుకోవడానికి వారు మమ్మల్ని (భోపాలను) పనికి పిలిచారు. ఆ సంఘటన తర్వాత, ప్రజలు మమ్మల్ని పనికి పిలవడం మొదలుపెట్టారు."

ఆ మొదటి పంట కోత జరిగి ఎన్నో ఏళ్ళు గడిచినప్పటికీ, గ్రామంలోని వ్యవసాయ పనుల్లో తమను భాగస్వాములను చేయడానికి స్థానిక ప్రజలు ఇప్పటికీ సంకోచిస్తున్నారని భోపాలు చెబుతున్నారు. ఇతర వర్గాలవారికి కూలి రేట్లు ముందుగానే నిర్ణయించి ఉంటాయి, కానీ వీరు మాత్రం తమ పని వేళల గురించి, కూలి రేట్ల గురించి ప్రతిసారీ చర్చించుకోవాల్సి వస్తోంది.

ఉల్లిపాయల కోత సమయంలో భోపా కుటుంబ సభ్యులు పని కోసం 150 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సీకర్ వరకు వెళ్తుంటారు. పిల్లలు కూడా బడి మానేసి తమ తల్లిదండ్రులతో పాటు వెళ్తుంటారు. వ్యవసాయ పనులు లేనప్పుడు, వారు ఆయుర్వేదంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించే సాటా (అటిక మామిడి) అనే మొక్కను సేకరిస్తుంటారు. "దీని ద్వారా మాకు మంచి ఆదాయం వస్తుంది, మేం రోజుకు దాదాపు 500 రూపాయల వరకు సంపాదించగలం," భన్వర్ లాల్ కుమారుడైన వినోద్ అన్నారు. కుటుంబంలోని ఇతర కుటుంబ సభ్యులు నిర్మాణ పనుల్లోనూ, ఆరా అని పిలిచే చెక్కను కోసి అమ్మే కేంద్రాల్లోనూ పనిచేస్తుంటారు.

నేనిక్కడే ధీర్వాస్ బరాలో పెరిగాను, ప్రస్తుతం 22 ఏళ్ళ వయసున్న భూప్ భోపాతో పాటు స్థానిక ప్రభుత్వ పాఠశాలలో చదువుకున్నాను. ఆ బడిలో మాతో పాటు చాలామంది దళిత పిల్లలు కూడా చదువుకున్నారు. మా ఉపాధ్యాయుడు హజారీ మేఘ్వాల్ కూడా దళితుడు కావడం మా అదృష్టం, ఆయన విద్యార్థులను ఎంతగానో ప్రోత్సహించేవారు.

భూప్ ఇంట్లో విద్యుత్ సౌకర్యం ఉండేది కాదు; పైగా, తన కుటుంబంలో బడికి వెళ్తున్న మొదటితరం పిల్లవాడు కావడంతో, అతనికి చదువులో సహాయపడటానికి కూడా ఇంట్లో ఎవరూ ఉండేవారుకాదు. అంతేకాకుండా, అప్పుడప్పుడు కుటుంబానికి చెందిన పశువులను చూసుకోవాల్సిన బాధ్యత కూడా అతనిపై ఉండేది. అతను కొన్ని రోజుల పాటు బడికి రాకపోవడం నాకు గుర్తుంది. తిరిగి వచ్చినప్పుడు, సుమారు 40 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ గోగామేడి పశువుల మేళా (సంత)కు పశువులను తీసుకెళ్ళానని అతను చెప్పేవాడు.

కొద్దికాలంలోనే, నాలుగవ తరగతి చదువుతున్న అతను చదువు మానేసి, తన కుటుంబంలోని మిగిలినవారిలాగే తానూ దినసరి కూలీగా పనిచేయడం మొదలుపెట్టాడు. ఆ సమయంలో, సంగీతకారులైన ఆ కుటుంబంలో అక్షరాస్యత కలిగిన ఏకైక వ్యక్తి అతనే. ఆ కుటుంబం తమదిగా భావించే నాయక్ సామాజిక వర్గంలో, 2011 నాటికి అక్షరాస్యత రేటు 57 శాతం కంటే కొంచెం ఎక్కువగా మాత్రమే ఉండేది.

ప్రస్తుతం భాదర్ భోపా, భన్వర్ లాల్ మాత్రమే రావణ్‌హత్థా వాయిద్యాన్ని వాయించగలరు, కానీ భన్వర్ లాల్‌కు జానపద కళా ప్రపంచంలోకి తిరిగివచ్చే ఆసక్తి లేదు. దానికి బదులుగా ఆయన సమీపంలోని భాడంగ్ గ్రామంలో సుమారు 10 బీఘాల (6.25 ఎకరాల) భూమిలో కౌలు రైతుగా వ్యవసాయం చేస్తున్నారు. "ఈ పనిలో గొప్ప గౌరవం ఉంది," ఆయన PARIతో చెప్పారు.

భాదర్ పెద్ద కుమారుడైన యాభై ఏళ్ళు దాటిన భగీరథ్‌కు కూడా ఆ పాత రోజుల్లోకి తిరిగి వెళ్ళాలనే కోరిక లేదు. గతంలో తమ ఆదాయం చాలా తక్కువగా ఉండేదని, జీవన పరిస్థితులు అత్యంత కష్టంగా ఉండేవని అతను చెబుతున్నారు. కుటుంబపరమైన సంగీత సంప్రదాయం తమ ఆర్థిక పరిస్థితిని మెరుగుపరచడంలో ఏమాత్రం సహాయపడలేదని అతను పేర్కొన్నారు. మీరట్‌లోని ఒక హోటల్‌లో పనిచేస్తున్న భగీరథ్, తన కొత్త ఉద్యోగంతో సంతోషంగా ఉన్నారు. "మేమిప్పుడు మంచి జీవితాన్ని గడుపుతున్నాం. అవసరమైనప్పుడల్లా డబ్బు అందుతోంది, అలాగే అన్ని సౌకర్యాలు కూడా ఉన్నాయి," అన్నారతను.

తమ కొత్త జీవనోపాధి పట్ల దృఢమైన నమ్మకం ఉన్నప్పటికీ, ధీర్వాస్ బరాలో జీవితం చాలా కష్టంగానే ఉంది. విద్యుత్ సౌకర్యం లేకపోవడంతో, రాత్రిపూట స్థానికులు నూనె దీపాలను వెలిగించుకోవాల్సి వస్తోంది. కేవలం 500 మీటర్ల దూరంలోనే విద్యుత్ కనెక్షన్ ఉన్నప్పటికీ, ఆ విద్యుత్ వెలుగు ఇంకా ధీర్వాస్ బరా ప్రజలకు చేరలేదు. "మా మొబైల్ ఫోన్లను ఛార్జ్ చేసుకోవాలంటే, మేం మొహల్లాలోని కొన్ని ఇళ్ళకు వెళ్ళి అడగాల్సి వస్తోంది," భాదర్ భోపా చిన్న కుమారుడైన 35 ఏళ్ళ మహేంద్ర అన్నారు.

పెరుగుతున్న డిజిటలైజేషన్, కెవైసి నిబంధనలలో వచ్చిన మార్పుల కారణంగా భాదర్ భోపాకు, ఆయన భార్య కమలకు రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ నెలవారీ వృద్ధాప్య పింఛను వంటి పథకాలను పొందడం కష్టంగా మారింది. వారి ఖాతా ఉన్న బ్యాంకు మరొక బ్యాంకులో విలీనమైనప్పుడు, ఆ దంపతులు కొంతకాలం పాటు ఎటువంటి లావాదేవీలూ జరపలేకపోయారు.

"ప్రభుత్వానికి మా నుండి ఏమి కావాలో నాకు అర్థం కావడం లేదు. రోజుకోసారి ఏదో ఒక కొత్త పత్రం సమర్పించాలనో, కొత్త ప్రక్రియను పూర్తి చేయాలనో వారు కోరుతూనే ఉంటారు," భగీరథ్ అంటున్నారు. ప్రస్తుతం రాష్ట్రంలో ఓటర్ల జాబితాల ప్రత్యేక సమగ్ర సవరణ (SIR) ప్రక్రియ కొనసాగుతుండటంతో, తన కుటుంబ పౌరసత్వ హోదాను నిరూపించుకునేందుకు భగీరథ్ మీరట్ నుండి ఇక్కడికి వచ్చారు. ఇక్కడ ఉండటమంటే, ఈ సమయంలో ఆయన హోటల్ నుంచి తన రోజువారీ వేతనాన్ని కోల్పోవటమే.

ఆశ్చర్యమేమిటంటే, తమ నివాసాన్ని నిరూపించుకోవడానికి వారు సేకరించిన పత్రాలన్నీ వారికి అవసరమైన నిత్యావసర సేవలు, సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్న గ్రామ ప్రధాన ప్రాంతంలో వారు నివసిస్తున్నట్లుగా చూపిస్తున్నాయి. గ్రామంలో ప్రదర్శించబడిన స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ - (గ్రామీణ్) అనే బోర్డు, ఆ గ్రామాన్ని బహిరంగ మలవిసర్జన రహిత గ్రామంగా ప్రకటించడమే కాకుండా, పటిష్టమైన వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థ కూడా అమలులో ఉన్నట్టుగా పేర్కొంటోంది. ఈ విషయం భాదర్ భోపా, ఆయన కుటుంబానికి ఖచ్చితంగా ఒక వార్తే! మరుగుదొడ్డి నిర్మించుకోవడానికి వారికి ఎన్నడూ ప్రభుత్వ సహాయం అందలేదు సరికదా వారు ఇప్పటికీ మలమూత్ర విసర్జన కోసం బయటకు వెళ్ళవలసి వస్తోంది.

"మాకు ప్రభుత్వం నుండి ఏమీ అందలేదు," మట్టితో తవ్విన ఒక కందకం వైపు చూపిస్తూ మహేంద్ర అన్నారు. హర్ ఘర్ జల్ యోజన కింద ఆ కుటుంబానికి నీటి కనెక్షన్ కల్పించింది సరిగ్గా ఈ ప్రదేశంలోనే. అధిక డిమాండ్ కారణంగా, నెలల తరబడి వేచి చూసిన తర్వాత మాత్రమే వారి ఇంటికి నీరు చేరింది, కానీ ఇప్పుడు ఆ నీటిలైను మళ్ళీ ఎండిపోయింది. గతంలో పనిచేసిన గ్రామ సర్పంచ్‌తో మాట్లాడినా సమస్యకు ఎటువంటి పరిష్కారం దొరకలేదు.

దురదృష్టవశాత్తు, ఈ కుటుంబానికి ఇవేమీ కొత్త విషయాలు కావు. మహేంద్ర అంటున్నట్టు, "చునావ్ (ఎన్నికల) సమయంలో అందరూ హామీలు ఇస్తారు, కానీ ఆ తర్వాత ఎవరూ మా మాట వినరు."