ਚੁਰੂ ਵਿਖੇ ਭੋਪਾ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ

“ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਹੂੰ ਲੇਗੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਤੱਕ ਸਾਰੋ ਦੇਸ਼ ਮਹਾਰੋ ਪਗਾਂ ਹੂ ਨਾਪੇੜੋ ਹੈ [ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਨਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ],” ਭਾਦਰ ਭੋਪਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। 65 ਸਾਲਾ ਭਾਦਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ ਹਨ। “ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੇਖੀ ਨਹੀਂ,” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲ਼ੇ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਭੋਪਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਭਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵਨ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ, ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਖੋਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਾਜ਼ ਰਾਵਣਹੱਤਾ ਵਜਾਉਂਦਿਆਂ, ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। “ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ, ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ,” ਉਹ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਆਖਿਰਕਾਰ, 11 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਚੁਰੂ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। “ਮੈਂ ਉਸ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ,” ਹੁਣ ਧੀਰਵਾਸ ਬੜਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ। ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਭੋਪਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣਾ ਸਬੰਧ ਨਾਇਕ ਭਾਈਚਾਰੇ (ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ) ਨਾਲ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਭੋਪਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ (ਓ. ਬੀ. ਸੀ.) ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦੇ ਹਨ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਧੀਰਵਾਸ ਬੜਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਖਰੀਦਣਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੀ ਵੱਸ ਗਏ। “ਫ਼ਿਰ ਅਸੀਂ ਸਰਪੰਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ,” ਭਾਦਰ ਭੋਪਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੰਵਰ ਲਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। “ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਵਿੱਘਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਸਵੇ [ਲਗਭਗ 0.75 ਏਕੜ] ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ।”

ਧੀਰਵਾਸ ਬੜਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੀ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਜਾਉ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਭੂਮੀ (ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ) ਕੋਲੋਂ ਗੁਜ਼ਰੋਗੇ। ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਸਵਾਮੀ ਭਾਈਚਾਰੇ (ਹੋਰ ਪਿਛੜੇ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਸੂਚੀਬੱਧ)ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ ਦੂਜਾ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਸਥਿਤ ਦਲਿਤ ਮੁਹੱਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੱਡਵਾਰ ਹੈ- ਜਿੱਥੇ ਮਰੇ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਹੱਡਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ, ਆਪਣੇ ਅਰਜ਼ੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਦਰ ਭੋਪਾ ਦਾ 50 ਜੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲ਼ੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਨਾਲ਼ੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਲੱਭਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

“ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਭੋਪਾ ਆਲਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ’,” ਭੰਵਰ ਲਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਾਂ ਵਾਢੀ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਚੱਲ ਵੱਸੀ ਤਾਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਖੇਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਾਫ਼ੀ ਪਿੱਛੜ ਗਿਆ। ਜਲਦ ਵਾਢੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ [ਭੋਪਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ] ਵਾਢੀ ਲਈ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ... ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਕੰਮ ‘ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”

ਉਸ ਪਹਿਲੇ ਵਾਢੀ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਭੋਪਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕੰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਨਖਾਹ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਭੋਪਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਮੈਂਬਰ ਪਿਆਜ਼ ਦੀ ਪੁਟਾਈ ਸਮੇਂ ਸੀਕਰ ਤੱਕ 150 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜਦ ਕੋਈ ਵੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੌਦੇ ਸਾਟਾ (ਇੱਟਸਿੱਟ) ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਔਸਤਨ 500 ਰੁਪਏ ਦਿਹਾੜੀ ਦੇ,” ਭੰਵਰ ਲਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਨੋਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫ਼ਿਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਆਰਿਆਂ ‘ਤੇ।

ਮੈਂ ਧੀਰਵਾਸ ਬੜਾ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ 22 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਭੂਪ ਭੋਪਾ ਨਾਲ਼ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹਾਂ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦਲਿਤ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਕਿਸਮਤ ਚੰਗੀ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇੱਕ ਦਲਿਤ ਅਧਿਆਪਕ, ਹਜਾਰੀ ਮੇਘਵਾਲ, ਸਾਡੀ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਭੂਪ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮਾਲ਼-ਡੰਗਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਪਿਸ ਆ ਕੇ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਸੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਲੱਗਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੋਗਾਮੇੜੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ‘ਤੇ ਗਿਆ ਸੀ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਡੇਰ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਲੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਹਾੜੀ ਮਜਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਇਨਸਾਨ ਸੀ- ਨਾਇਕ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 57 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੀ।

ਅੱਜ, ਸਿਰਫ਼ ਭਾਦਰ ਭੋਪਾ ਅਤੇ ਭੰਵਰ ਲਾਲ ਹੀ ਰਾਵਣਹੱਤਾ ਵਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭੰਵਰ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਲੋਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਲਕਿ, ਭਾੜੰਗ ਪਿੰਡ ਨੇੜੇ ਉਹ 10 ਵਿੱਘਾ ਜ਼ਮੀਨ (6.25 ਏਕੜ) ‘ਤੇ ਹਿੱਸੇ ‘ਤੇ ਵਾਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: “ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਹੈ।”

ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ, 50 ਸਾਲਾ ਭਾਗੀਰਥ ਵੀ ਵਕਤ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਿਗੂਣੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਸਖਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਗੀਤਕ ਵਿਰਾਸਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਈ। “ਹੁਣ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਧੀਆ ਹੈ,” ਭਾਗੀਰਥ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰਠ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹਨ। “ਸਾਨੂੰ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪੈਸਾ ਮਿਲ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਨ।”

ਆਪਣੀ ਆਜੀਵੀਕਾ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਯਕੀਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧੀਰਵਾਸ ਬੜਾ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਤ ਵੇਲ਼ੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਦੀਵੇ ਬਲਦੇ ਹਨ- ਸਿਰਫ਼ 500 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਹਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। “ਆਪਣਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਚਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਮੁਹੱਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ,” ਭਾਦਰ ਭੋਪਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ, 35 ਸਾਲਾ ਮਹਿੰਦਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ।

ਡਿਜੀਟਲਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੇ. ਵਾਈ. ਸੀ. ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਭਾਦਰ ਭੋਪਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਮਲਾ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਬੁਢਾਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਲੈਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੈਂਕ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵਾਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਜੋੜਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢਾ ਸਕਿਆ ਸੀ।

“ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸਰਕਾਰ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਕਿ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,” ਭਾਗੀਰਥ ਜੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਵਾਪਿਸ ਆਏ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੋਟਰ ਲਿਸਟਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡੂੰਘੀ ਪੜਤਾਲ (ਐਸ. ਆਈ. ਆਰ.) ਲਈ ਆਪਣੀ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਰਜ ਕਰਾ ਸਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਟਲ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਦਿਹਾੜੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ।

ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸਾਬਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਾਗਜ਼ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੈਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਲੇ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ- (ਗ੍ਰਾਮੀਣ) ਦਾ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਸਹੀ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਦਰ ਭੋਪਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪਖਾਨਾ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ੰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ੇ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ੌਚ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

“ਸਾਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲੋਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦਾ,” ਮਹਿੰਦਰ ਜੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ ਟੋਏ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਘਰ ਜਲ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਮਿਲ਼ਿਆ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੰਗ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਫ਼ੇਰ ਬੰਦ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਪੰਚ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।

ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਹਿੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ, “ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਕੋਈ ਵਾਦੇ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ।”