ଚୁରୁର ଭୋପାସ: ହେଉଛନ୍ତି ଛିନ୍ନମୂଳ

“ହରିୟାଣା, ପଞ୍ଜାବ ହୁଁ ଲେଗେ ଜଇସାଲମାର ତକ ସାରୋ ଦେଶ ମାହୋରୋ ପଗା ହୁ ନାପେଦୋ ହୈନ୍ [ହରିୟାନା ଓ ପଞ୍ଜାବଠାରୁ ନେଇ ଜୟସାଲମାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମ ଦେଶର ମାନଚିତ୍ରକୁ ଆମେ ପାଦରେ ଚାଲି ଚାଲି ମାପି ଦେଇଛୁ]”, କହନ୍ତି ଭଦର ଭୋପା। ଏହି ୬୫-ବର୍ଷୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣକ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ରାଜସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ଘର ପାଖରେ ଥିବା ଗଛମୂଳେ ବସିଛନ୍ତି। “ଏମିତି କିଛି ଜାଗା ନାହିଁ ଯାହା ଆମେ ଦେଖିନାହୁଁ”, ସେ ଯୋଗ କରି କହନ୍ତି।

ଭଦର ହେଉଛନ୍ତି ଗୁଜରାଟ ଓ ରାଜସ୍ଥାନରେ ରହୁଥିବା ଭୋପା ଯାଯାବର ଗୋଷ୍ଠୀର ଲୋକ, ଯେ କି ଦେଶର ଚାରିଆଡ଼େ ବୁଲି ବୁଲି ବାଉଁଶ ଓ ଷଢ଼େଇରେ ତିଆରି ରାଭଣହଥା (ରାଭଣ ହସ୍ତବୀଣା) ନାମକ ତାର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜାଇ ଜୀବନ କାଟିଛନ୍ତି। “”ଆମେ ଗୋଟିଏ ଜାଗାରୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଜାଗାକୁ ଯାଉ, ସେଠାରେ ରହୁ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜାଉ, ଓ ସେଠାରୁ ଆଗକୁ ବଢୁ”, ସେ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି।

ଶେଷକୁ, ୧୧ ବର୍ଷ ତଳେ, ଭଦର ଓ ଓ ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ପୁଅ ସେମାନଙ୍କ ମୂଳ ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ି ଚୁରୁ ଜିଲ୍ଲାରେ ବସବାସ କରୁଛନ୍ତି। “ମୁଁ ସେହି ଜୀବନ [ଯାଯାବର ଜୀବନ] ଜୀଇଁବାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଇଗଲି, ତେଣୁ ଗୋଟିଏ ଗାଁରେ ମୁଁ ବସବାସ କଲି”, ବର୍ତ୍ତମାନ ଧୀରୱାସ ବାରାରେ ରହୁଥିବା ଭଦର କହନ୍ତି। ଏହି ଗାଁ ଦେଇ ସେ ଅନେକ ଥର ଯିବା ଆସିବା କରିଥିଲେ ଓ ସେଠାକାର ଲୋକଙ୍କ ସହ ବେଶ୍ ପରିଚିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ରହିବା ପାଇଁ ସେ ଏହାକୁ ବାଛିଲେ। ମୋ ଜେଜେବାପାଙ୍କର ଆମ ଗାଁ ଦେଇ ଏହି ବାଦ୍ୟକାର ଭୋପା ପରିବାର ଯିବା ଆସିବା କରୁଥିବା କଥା ମନେ ଅଛି।

ଏହି ପରିବାର ନାୟକ ଗୋଷ୍ଠୀ (ଅନୁସୂଚୀତ ଜାତି ଭାବେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ) ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରେ, ଯଦିଓ ବା ରାଜସ୍ଥାନରେ ଭୋପାମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗର (ଓବିସି) ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଏ। ନାୟକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଗୋଷ୍ଠୀର ଅଂଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅମଙ୍ଗ ହୁଅନ୍ତି।

ପ୍ରଥମତଃ, ଧୀରୱାସ ବାରାରେ ଜମି କିଣିବା ଅତ୍ୟଧିକ ମହଙ୍ଗା, ତେଣୁ ସେମାନେ ପ୍ରଥମ ଦୁଇବର୍ଷ ଗାଁ ବାହାରେ ରହିଲେ। “ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଆମେ ଗାଁର ସରପଞ୍ଚଙ୍କୁ ଭେଟିଲୁ, ଏବଂ ସେ ଆମକୁ ଏହି ଜମି ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେଲେ”, କହନ୍ତି ଭଦର ଭୋପାଙ୍କ ପୁଅ ଭୱନର ଲାଲ। “ଏହା ପ୍ରାୟ ଏକ ବିଘା ଓ ତିନି ବିଶ୍ଵା [ପ୍ରାୟ ୦.୭୫ ଏକର]”।

ଧୀରୱାସ ବାରା ଗାଁର ମୁଖ୍ୟ ବସ ଷ୍ଟାଣ୍ଡଠାରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ଚାଷଜମିକୁ ଯାଉଥିବା ଗଲେ ଦୁଇଟି ଶ୍ମଶାନ ଭୂମିକୁ (ଶ୍ମଶାନ) ପାର କରି ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ପ୍ରଥମଟିକୁ ସ୍ଵାମୀ ଗୋଷ୍ଠୀ (ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଛୁଆ ବର୍ଗ ଭାବେ ସୂଚୀତ) ଲୋକମାନେ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ଦୂରରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଶ୍ମଶାନଟି ଅନୁସୂଚୀତ ଜାତି ପାଇଁ ରହିଛି। ଦୁଇଟିଯାକ ଶ୍ମଶାନକୁ ଏହି ରାସ୍ତାଟି ଏହାର ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା ଦଳିତ ମହଲାଠାରୁ ଅଲଗା କରୁଛି। ଏଠାରୁ ଆହୁରି ଆଗରେ ଅଛି ହାଡ୍ଡୱାର – ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ ଗୋରୁଗାଈଙ୍କୁ ଫୋପଡ଼ା ଯାଏ।

ଏହି ହାଡ୍ଡୱାରର ଗୋଟିଏ ପାର୍ଶ୍ଵରେ ଥିବା କଚ୍ଚା ଘରଗୁଡ଼ିକରେ ଭଦର ଭୋପାଙ୍କ ସମ୍ପ୍ରସାରିତ ପରିବାରର ପ୍ରାୟ ପଚାଶ ଜଣ ଲୋକ ରହନ୍ତି। ସେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ରହୁଛନ୍ତି, ଯାହା କି ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ବଞ୍ଚୁଥିବା ଜୀବନଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଲଗା।

ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି କାମ ଖୋଜି ପାଇବା ସହଜ ନଥିଲା।

“ଗାଁ ଲୋକେ ‘ଭୋପାମାନେ ଅଳସୁଆ ଶ୍ରମିକ ଓ ବେଶୀ କାମ କରି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ’ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ”, ମନେ ପକାନ୍ତି ଭନବର ଲାଲ। “କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମୁଖ୍ୟ ଅମଳ ସମୟରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋକଙ୍କ ମା’ ମରିଗଲେ, ଶେଷକୃତ୍ୟ ସରିଲା ବେଳକୁ ଫସଲକଟା କାମ ବିଳମ୍ବ ହେଇଗଲା। ଯେତେ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ଭବ ଅମଳ କାମ ସାରିବା ପାଇଁ, ସେହି ଲୋକ ଜଣକ ଫସଲ କାଟିବା ପାଇଁ ଆମକୁ [ଭୋପାମାନଙ୍କୁ] ନିଯୁକ୍ତ କଲେ... ଏବଂ ସେବେଠାରୁ ଲୋକେ ଆମକୁ କାମ ଦେବାରେ ଲାଗିଲେ”।

ସେହି ପ୍ରଥମ ଅମଳ ସମୟଠାରୁ ବହୁ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହୋଇଗଲାଣି, କିନ୍ତୁ ଭୋପାମାନଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକମାନେ ଏବେ ବି ସେମାନଙ୍କୁ ଗାଁର କୃଷି କର୍ମ ପରିସରର ଅଂଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଅମଙ୍ଗ ହୁଅନ୍ତି। ଏପରିକି ଏବେ ବି ସେମାନେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଉଚିତ କାମ କରିବା ସମୟ ଓ ପାରିଶ୍ରମିକ ବାବଦରେ ମୂଲଚାଲ କରନ୍ତି – ପାରିଶ୍ରମିକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରହିଥିବା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରି ନୁହେଁ।

ଭୋପା ପରିବାରର ଲୋକମାନେ ପିଆଜ ଅମଳ ସମୟରେ ୧୫୦ କି. ମି. ଦୂରରେ ଥିବା ସିକର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ସ୍କୁଲ ପଢା ବନ୍ଦ କରି ପିଲାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ବାପ ମା’ଙ୍କ ସହିତ ଯାଆନ୍ତି। ଆଉ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି କୃଷିକାମ ମିଳେନାହିଁ, ଯୁବକମାନେ ସଟ୍ଟା (ପୁରୁଣି ଶାଗ ବା ପୁନର୍ନଭା ଉଦ୍ଭିଦ) ଖୋଳନ୍ତି, ଏହି ଗୁଳ୍ମ ଆୟୁର୍ବେଦ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। “ଆମେ ଏଥିରୁ ଭଲ ରୋଜଗାର ପାଉ, ମୋଟାମୋଟି ଦିନକୁ ୫୦୦ ଟଙ୍କା”, କହନ୍ତି ବିନୋଦ, ଭନୱର ଲାଲଙ୍କ ପୁଅ। ଅନ୍ୟମାନେ ନିର୍ମାଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ, ନଚେତ ଆରା ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା କାଠ କଟା ଯାଉଥିବା ଦୋକାନଗୁଡ଼ିକରେ କାମ କରନ୍ତି।

ମୁଁ ଧୀରୱାସ ଗାଁରେ ବଡ଼ ହୋଇଥିଲି ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ୨୨ ବର୍ଷ ହୋଇଥିବା ଭୂପ ଭୋପାଙ୍କ ସହ ମିଶି ସ୍ଥାନୀୟ ସରକାରୀ ବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ପାଠ ପଢିବାକୁ ଯାଉଥିଲି। ସେତେବେଳେ ଏକାଧିକ ଦଳିତ ପିଲା ସ୍କୁଲ ଯାଉଥିଲେ ଓ ଆମ ଭାଗ୍ୟକୁ ସେଠାରେ ଜଣେ ଦଳିତ ଶିକ୍ଷକ ଥିଲେ, ହଜାରୀ ମେଘୱାଲ, ଯେ କି ବହୁତ ଉତ୍ସାହିତ କରୁଥିଲେ।

ଭୂପଙ୍କ ଘରେ ବିଦ୍ୟୁତ ନଥିଲା ଏବଂ ସେ ସ୍କୁଲ ଯାଉଥିବା ପ୍ରଥମ ପିଢ଼ିର ପିଲା ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ଘରେ ସ୍କୁଲ ପାଠପଢ଼ାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ କେହି ନଥିଲେ। ସମୟ ସମୟରେ ପରିବାରର ଗାଈଗୋରୁଙ୍କ ଜଗାରଖା କରିବାର ଅଧିକ ଚାପ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ ରହୁଥିଲା। ମୋର ମନେ ଅଛି ସେ ବହୁତ ଦିନ ଧରି ସ୍କୁଲ ଆସୁନଥିଲା ଏବଂ ଫେରି ଆସି କହୁଥିଲା କି ତାଙ୍କ ଗାଈଗୋରୁଙ୍କୁ ନେଇ ୪୦ କି. ମି. ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗୋଗାମେଡ଼ିର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୋରୁ ମେଳାକୁ ଯାଇଥିଲା।

ବେଶି ସମୟ ଅନ୍ତରରେ ନୁହେଁ, ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭଳି ଦିନ ମଜୁରି କାମ କରିବାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଶ୍ରେଣୀରୁ ସ୍କୁଲ ପାଠପଢ଼ା ବନ୍ଦ କରିଦେଲା। ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଗୀତକାର ପରିବାରରେ ସେ ଏକମାତ୍ର ସାକ୍ଷର ଥିଲା – ନାୟକ ଜାତି ଭିତରେ ସାକ୍ଷର ପ୍ରତିଶତ ଯାହାକୁ ଘେନି ପରିବାରଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଇଛି ତାହା ୨୦୧୧ରେ ୫୭ ପ୍ରତିଶତ ଥିଲା।

ଆଜିକା ଦିନରେ, କେବଳ ଭଦର ଭୋପା ଓ ଭନୱର ଲାଲ ହିଁ ରାଭଣହଥା ବଜାଇ ପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଲୋକକଳା ଉପସ୍ଥାପନା କରିବାକୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ଭନୱରଙ୍କର କୌଣସି ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ। ତା’ ପରିବର୍ତ୍ତେ ସେ ନିକଟରେ ଥିବା ଭରଙ୍ଗ ଗାଁରେ ୧୦ ବିଘା (୬.୨୫ ଏକର) ଜମିରେ ଭାଗଚାଷୀ ଭାବେ ଚାଷ କାମ କରନ୍ତି। ସେ ‘ପରୀ’କୁ କହନ୍ତି: “ଏହି କାମରେ ଭରପୁର ସମ୍ମାନ ମିଳେ”।

ଏପରିକି ମଧ୍ୟ-ପଚାଶ ବର୍ଷୀୟ ଭଦରଙ୍କ ବଡ଼ପୁଅ ଭଗୀରଥ ପଛର ଜୀବନକୁ ଫେରିବାକୁ ଆଦୌ ଆଗ୍ରହୀ ନୁହନ୍ତି। ଅତୀତର କମ୍‌ ରୋଜଗାର ଓ କଷ୍ଟକର ଜୀବନକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି ଓ କହନ୍ତି କି ସଙ୍ଗୀତକାର ଜୀବନର ପରମ୍ପରା ପରିବାର ପ୍ରତିପୋଷଣରେ ବିଶେଷ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ। “ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମେ ବେଶ୍ ଭଲରେ ଜୀବନ ବିତାଉଛୁ”, କହନ୍ତି ଭଗୀରଥ, ଯେ କି ମିରଟରେ ଗୋଟିଏ ହୋଟେଲରେ କାମ କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କ ଚାକିରିକୁ ନେଇ ସେ ବେଶ୍ ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି। “ଆମର ଯେତେବେଳେ ବି ଦରକାର ହେଲେ ଟଙ୍କା ମିଳେ ଏବଂ ଆମର ସବୁ ସୁବିଧା ରହିଛି”।

ସେମାନଙ୍କ ନୂଆ ଜୀବନଶୈଳୀରେ ସମସ୍ତ ନିଶ୍ଚିତ ସବିଧା ସୁଯୋଗ ରହିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଧୀରୱାସ ବାରାରେ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ବିଦ୍ୟୁତ ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ ରାତିରେ ତେଲ ବତୀ ଜଳାଇବାକୁ ପଡ଼େ – ମାତ୍ର ୫୦୦ ମିଟର ଦୂରରେ ବିଦ୍ୟୁତ ସଂଯୋଗ ରହିଥିଲେ ବି ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ତାହା ପହଁଚିନାହିଁ। “ଆମ ମୋବାଇଲ ଫୋନ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ଚାର୍ଜ କରିବା ପାଇଁ ମୋହଲାର କେତେକ ଘରେ ଯାଇ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ”, କହନ୍ତି ୩୫-ବର୍ଷୀୟ ମହେନ୍ଦ୍ର, ଭଦର ଭୋପାଙ୍କ ସାନପୁଅ।

ରାଜସ୍ଥାନ ସରକାରଙ୍କ ମାସିକିଆ ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଭତ୍ତା ଭଳି ସରକାରୀ ଯୋଜନାଗୁଡ଼ିକ ଭଦର ଭୋପା ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ କମଳାଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ଅପହଞ୍ଚ ଡିଜିଟାଇଜେସନ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତିତ କେୱାଇସି ନିୟମ ଯୋଗୁଁ ପାଇବା କଷ୍ଟକର ହେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ବ୍ୟାଙ୍କର ଆଉ ଗୋଟିଏ ବ୍ୟାଙ୍କ ସହ ମିଶ୍ରଣ ହେଲା, ବେଶ୍ କିଛି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦମ୍ପତି କୌଣସି ଦେଣନେଣ କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେଲେ ନାହିଁ।

“ମୁଁ ଜାଣିନି ସରକାର ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ କ’ଣ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ପ୍ରତିଦିନ ସେମାନେ କିଛି ନା କିଛି ନଥିପତ୍ର କିମ୍ବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ତାଙ୍କର ଦରକାର ହେଉଛି”, କହନ୍ତି ଭଗୀରଥ, ଯେ କି ରାଜସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସଘନ ସଂଶୋଧନ କାମ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାରର ନାମ ଭୋଟର ତାଲିକାରେ ରଖିବାକୁ ସପ୍ରମାଣ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ନିମନ୍ତେ ମିରଟରୁ ଫେରିଥିଲେ। ଏଠାକୁ ଆସିବା ମାନେ ସେଠାକାର ହୋଟେଲରେ ସେ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଦିନର ରୋଜଗାର ହରାଇବେ।

ଯାହା ବି ହେଉ, ସେମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ନଥିପତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଗାଁର ଅଧିବାସୀ ଭାବେ ଦର୍ଶାଉଛି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ତାହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଉଛି କି ସେମାନେ ଦରକାର ମୁତାବକ ସମସ୍ତ ସେବା ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ପାଇବା ସହ ଗାଁ ମଝିରେ ରହୁଛନ୍ତି। ସ୍ଵଚ୍ଛ ଭାରତ ମିଶନ – (ଗ୍ରାମୀଣ) ୱେବସାଇଟର ଡ୍ୟାସବୋର୍ଡରେ ତ୍ଵରିତ ଦର୍ଶାଉଥିବା ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ ଗାଁଟି କେବଳ ଖୋଲା ସ୍ଥାନରେ ମଳତ୍ୟାଗରୁ ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ବରଂ ସଠିକ ବର୍ଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହିଛି। ଏହା ତ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ ଭଦର ଭୋପା ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଇଁ ଏକ ଖବର ଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ କି ପାଇଖାନା ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ କେବେ ବି କୌଣସି ପାଣ୍ଠି ଗ୍ରହଣ କରି ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ଖୋଲାରେ ମଳତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

“ଆମେ ସରକାରଙ୍କଠାରୁ କିଛି ବି ପାଉନାହୁଁ”, ଗୋଟିଏ ଧୁଳି ଭର୍ତ୍ତି ଖାଲକୁ ଦେଖାଇ କହନ୍ତି ମହେନ୍ଦ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ହର ଘର ଜଲ ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ ପାଣି ପାଇପ ସଂଯୋଗ ପାଇଛି। ପାଣିର ଅତ୍ୟଧିକ ଚାହିଦା ଯୋଗୁଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପାଣି ମାସ ମାସ ଡେରିରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ପାଣି ଲାଇନ୍‌ ପୁଣି ଶୁଖିଗଲା। ଗାଁର ପୂର୍ବତନ ସରପଞ୍ଚଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତାରୁ କିଛି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ।

ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ କ୍ରମେ ଏହା ଏହି ପରିବାର ନିମନ୍ତେ କିଛି ନୂଆ କଥା ନଥିଲା। ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କହିବା ଅନୁଯାୟୀ, “ଚୁନାବ (ନିର୍ବାଚନ) ବେଳେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତା’ ପରେ ଆମ କଥାକୁ କେହି ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ”।