भटकंती सोडून चुरूमध्ये स्थिरावलेला भोपा समाज

“हरियाणा, पंजाबपासून जैसलमेरपर्यंतचा सर्व प्रदेश आम्ही पायी पालथा घातलाय,” भादर भोपा सांगतात. वायव्य राजस्थानमधल्या आपल्या घराशेजारच्या एका झाडाखाली हे ६५ वर्षीय गृहस्थ बसलेत. “अशी एकही जागा नाही जी आम्ही पाहिली नाही,” ते पुढे म्हणतात.

गुजरात आणि राजस्थानमध्ये राहणाऱ्या भटक्या भोपा समाजातील भादर यांनी आपलं बहुतांश आयुष्य देश फिरण्यात आणि बांबू व नारळाच्या करवंटीपासून बनवलेलं ‘रावणहत्था’ हे तंतुवाद्य वाजवण्यात घालवलंय. “आम्ही एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जायचो, तिथे राहायचो, सादरीकरण करायचो आणि पुढच्या प्रवासाला निघायचो,” ते 'पारी'ला सांगतात.

अखेर, ११ वर्षांपूर्वी भादर आणि त्यांच्या पाच मुलांनी चुरू जिल्ह्यात स्थायिक होण्याचा निर्णय घेतला. “त्या भटक्या आयुष्याला कंटाळून मी एका गावात स्थायिक झालो,” धीरवास बारा गावचे रहिवासी असलेले भादर म्हणतात. त्यांनी हे गाव निवडलं कारण ते बऱ्याचदा या गावात राहून गेले होते आणि तिथल्या लोकांशी आता त्यांची ओळखही झाली होती. माझ्या आजोबांना आठवतं की भोपा कुटुंब संगीतकार म्हणून आमच्या गावातून प्रवास करायचं.

या कुटुंबाची नाळ नायक समुदायाशी (अनुसूचित जातीमध्ये नोंदवलेले) जोडली गेलीये, तरीही राजस्थानमध्ये भोपा समाजाला इतर मागास वर्गीय मानला जातो. नायक समाजही त्यांना आपल्या समुदायाचा भाग म्हणून स्वीकारण्यास संकोच करतो.

सुरुवातीला धीरवास बारा इथे जमीन विकत घेणं परवडण्याजोगं नव्हतं, त्यामुळे सुरुवातीची दोन वर्षं ते गावाच्या अगदी बाहेर राहिले. “नंतर आम्ही सरपंचांशी बोललो आणि त्यांनी आम्हाला ही जमीन दिली,” असं भादर भोपा यांचा मुलगा भंवर लाल सांगतो. “ही जमीन एक बिघा आणि तीन बिस्वा म्हणजे जवळपास पाउण एकर इतकी आहे.”

धीरवास बारा गावच्या बस स्थानकापासून शेतांकडे जाणाऱ्या कच्च्या रस्त्याने दक्षिणेकडे चालत गेल्यावर दोन स्मशानभूमी दिसतात. पहिली जागा 'स्वामी' समाज (ज्यांची वर्गवारी 'इतर मागास वर्ग'मध्ये केली जाते) वापरतो आणि काहीच अंतरावर असलेली दुसरी जागा अनुसूचित जातीच्या लोकांसाठी आहे. एक रस्ता या स्मशानभूमींना पलीकडे असलेल्या दलित वस्तीपासून वेगळे करतो. आणि त्याच्याही पलीकडे ‘हडवार’ आहे जिथं मृत जनावरांची विल्हेवाट लावली जाते.

या ‘हडवार’च्या एका भागात, तात्पुरत्या स्वरुपाच्या घरांमध्ये, भादर भोपा यांचं सुमारे ५० जणांचं मोठं कुटुंब राहातं. त्यांचं सध्याचं जगणं हे पूर्वीच्या भटक्या जीवनापेक्षा खूप वेगळं आणि स्थिर आहे.

सुरुवातीच्या काळात त्यांना शेती काम मिळवण्यात अडचणींचा सामना करावा लागला.

“गावकऱ्यांना वाटायचं की भोपा लोक आळशी असतात आणि त्यांच्याकडून फारसं काम होत नाही,” भंवर लाल आठवून सांगतो. “पण एकदा, पिकांच्या कापणीच्या भर हंगामात एका ब्राह्मण शेतकऱ्याची आई वारली आणि अंत्यविधींमुळे त्यांची शेतीची कामं लांबली. त्यांना पीक लवकरात लवकर काढून घ्यायचं होतं म्हणून त्यांनी पीक कापणीसाठी आम्हाला कामावर घेतलं. तेव्हापासून गावातले लोक आम्हाला शेती कामावर घेऊ लागले.”

त्या पहिल्या कापणीच्या हंगामाला आता बरीच वर्षं उलटली, तरीही भोपा समाजाला गावाच्या कृषी व्यवस्थेचा एक भाग म्हणून स्वीकारण्यात स्थानिक लोक अजूनही कचरतात. इतर समाजांसाठी मजुरीचे दर ठरलेले असतात, याउलट भोपा समाजाला कामाचे तास आणि मजूरी मिळवण्यासाठी वाटाघाटी करावे लागते.

कांदा कापणीच्या हंगामात भोपा कुटुंबातले लोक १५० किलोमीटर दूर असलेल्या सीकरपर्यंतही जातात. लहान मुलं आईवडिलांसोबत जातात. परिणामी त्यांचं शालेय शिक्षण अर्धवट रहातं. जेव्हा शेती कामं नसतात, तेव्हा तरुण मुलं ‘सत्ता’ (red hogweed) नावाची वनस्पती उपटण्याचं काम करतात; ही वनस्पती आयुर्वेदामध्ये वापरली जाते. “त्यातूनं आमची चांगली कमाई होते, दिवसाला साधारण ५०० रुपये मिळतात,” असं भंवर लाल यांचा मुलगा विनोद सांगतो. बाकीचे लोक बांधकाम साइटवर किंवा लाकूड कापण्याच्या दुकानांमध्ये कामाला जातात.

मी 'धीरवास बारा' मध्येच लहानाचा मोठा झालोय आणि स्थानिक सरकारी शाळेत भूप भोपासोबत शिकलोय. तो आता २२ वर्षांचा आहे. शाळेत अनेक दलित मुले होती आणि आमचं नशीब चांगलं होतं की आम्हाला हजारी मेघवाल हे दलित शिक्षक शिकवायला होते. ते आम्हाला खूप प्रोत्साहन द्यायचे.

भूपच्या घरी वीजेची सोय नाही. त्याच्या समाजात कुणीही शाळेत शिकलं नाही. शाळेत पाऊल टाकणारा त्याच्या समाजातला तो पहिलाच व्यक्ती होता. गृहपाठ असो वा शालेय अभ्यास या सर्वांविषयी घरातून मार्गदर्शन करणारं कुणीच नव्हतं. त्याला बऱ्याचदा घरची गुरं सांभाळावी लागायची. मला आजही आठवतंय, एकदा तो बरेच दिवस शाळेत आला नव्हता, तेव्हा कळलं होतं की तो गुरांना घेऊन गोगामेडी इथल्या गुरांच्या बाजारात गेलाय.

त्यानंतर काही दिवसांतच, त्यानं चौथ्या इयत्तेत शाळा सोडली आणि कुटुंबातील इतर लोकांप्रमाणे मजुरीचं काम करू लागला. त्या काळात, या लोक संगीतकारांच्या कुटुंबात तो एकमेव साक्षर व्यक्ती होता. नायक जातीमध्ये २०११ मध्ये साक्षरतेचे प्रमाण ५७ टक्क्यांइतकेच होते.

आज केवळ भादर भोपा आणि भंवर लाल हेच ‘रावणहत्था’ हे वाद्य वाजवू शकतात, परंतु भंवर लाल यांना या लोककला सादरीकरणाकडे परतण्यात काहीही रस नाही. त्याऐवजी, ते जवळच्या भारंग गावात वाटेकरी म्हणून सुमारे १० बिघे शेती कसतात. ते 'पारी'ला सांगतात, “या कामानं आम्हाल सन्मान मिळतो.”

भादर यांचा मोठा मुलगा भागीरथ आत्ता वयाच्या पन्नाशीत आहे. त्यालाही जुन्या व्यवसायाकडे परत जायचं नाहीये. तो भूतकाळातील कमी उत्पन्न आणि कठीण परिस्थितीवर बोट ठेवतो आणि म्हणतो की संगीताचा वारसा कुटुंबाला फारसा उपयोगी पडला नाही. “आता आम्ही चांगलं आयुष्य जगतोय,” भागीरथ म्हणतो; तो मेरठमधल्या एका हॉटेलमध्ये काम करतो आणि नोकरीमध्ये समाधानी आहे. “गरज असेल तेव्हा आम्हाला पैसे मिळतात आणि सर्व सोयीसुविधा उपलब्ध आहेत.”

नवीन उपजीविकेविषयी या समाजाला खात्री असूनही, धीरवास बारा इथलं जीवन कठीण आहे. वीज नसल्यामुळे रात्री तेलाचे कंदील लावावे लागतात. अवघ्या ५०० मीटर अंतरावर वीज जोडणी उपलब्ध असूनही ती त्यांच्यापर्यंत पोहोचलेली नाही. “मोबाइल फोन चार्ज करण्यासाठी आम्हाला परिसरातील काही घरांमध्ये जाऊन विनंती करावी लागते,” ३५ वर्षीय महेंद्र, भादर भोपा यांचा धाकटा मुलगा सांगतो.

डिजिटायझेशन आणि बदलत्या केवायसी नियमांमुळे, राजस्थान सरकारकडून भादर भोपा आणि त्यांची पत्नी कमला यांना मासिक वृद्धापकाळ पेन्शनसारख्या सरकारी योजनांचा लाभ घेता येत नाहीये. जेव्हा त्यांची बँक दुसऱ्या बँकेत विलीन झाली, तेव्हा काही दिवस या जोडप्याला कोणतेही आर्थिक व्यवहार करता आले नव्हते.

“सरकारला आमच्याकडून नक्की काय हवंय, हे मला समजत नाही. दररोज त्यांना काहीतरी कागदपत्र किंवा प्रक्रिया पूर्ण करून पाहिजे असतात,” भागीरथ म्हणतो. तो मेरठहून परत आलाय जेणेकरून राजस्थानच्या मतदार याद्यांच्या एसआयआर प्रक्रियेत कुटुंब आपली मतदार म्हणून नोंदणी सिद्ध करू शकेल. इथे आल्यामुळे त्याचा हॉटेलमधील रोजचा पगारही बुडतोय.

मात्र, स्वतःला त्या गावचे रहिवासी असल्याचं सिद्ध करण्यासाठी त्यांनी जमा केलेल्या कागदपत्रांमध्ये दिसतं की, ते गावाच्या मध्यवर्ती भागात राहतात आणि त्यांना आवश्यक असलेल्या सर्व सेवा-सुविधा उपलब्ध आहेत. 'स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण)'च्या डॅशबोर्डवर हे गाव केवळ हागणदारी मुक्त' असल्याचंच नाही, तर तिथे कचरा व्यवस्थापनाची योग्य यंत्रणाही असल्याचे दाखवले आहे. भादर भोपा आणि त्यांच्या कुटुंबासाठी ही नक्कीच एक नवीन आणि धक्कादायक माहिती आहे; कारण त्यांना शौचालय बांधण्यासाठी कधीच कोणताही निधी मिळाला नाही आणि त्यांना उघड्यावरच शौचाला जावं लागतं.

“आम्हाला सरकारकडून काहीच मिळत नाही,” महेंद्र सांगतो. तो धूळ साचलेल्या एका खड्ड्याकडे बोट दाखवतो. तिथे ‘हर घर जल योजने’अंतर्गत त्यांच्या कुटुंबाला पाण्याचं कनेक्शन देण्यात आलं होतं. पाण्याच्या लाइनची मागणी वाढल्यानं त्यांना पाण्यासाठीही खूप महिने वाट पहावी लागली, आता ती पाइपलाइनही पुन्हा कोरडी पडलीये. याबद्दल गावच्या तेव्हाच्या सरपंचांशी बोलूनही काहीच उपयोग झाला नाही.

दुर्दैवाने, या कुटुंबासाठी ही काही नवीन गोष्ट नाही. महेंद्र सांगतो त्याप्रमाणे, “निवडणुकीच्या काळात सगळेच लोक आश्वासनं देतात, पण त्यानंतर मात्र आमच्याकडे कोणीच फिरकत नाही.”