ചുരുവിൽ വേരുറപ്പിക്കുന്ന ഭോപ്പകൾ

"ഹരിയാനയും പഞ്ചാബുംതൊട്ട് ജയ്‌സാൽമർവരെയുള്ള എല്ലാ പ്രദേശങ്ങളും ഞങ്ങൾ അലഞ്ഞിട്ടുണ്ട്," ബാദർ ഭോപ്പ പറഞ്ഞു. വടക്കു-പടിഞ്ഞാറൻ രാജസ്ഥാനിലുള്ള തന്റെ വീടിനരികിലുള്ള മരച്ചുവട്ടിലിരുന്ന് സംസാരിക്കുകയായിരുന്നു ആ 65 വയസ്സുകാരൻ. "ഞങ്ങൾ കാണാത്ത ഇടങ്ങളില്ല," അദ്ദേഹം കൂട്ടിച്ചേർത്തു.

ഗുജറാത്തിലും രാജസ്ഥാനിലുമായി നാടോടിജീവിതം നയിക്കുന്ന ഭോപ്പ സമുദായാംഗമായ ബാദർ തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ നല്ലൊരു പങ്കും രാവൺഹത്ത - മുളയും ചിരട്ടയും കൊണ്ടുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു തന്ത്രിവാദ്യം - മീട്ടി രാജ്യമൊട്ടുക്ക് സഞ്ചരിക്കുകയായിരുന്നു. "ഓരോ സ്ഥലത്തും കുറച്ചുകാലം തങ്ങി, അവിടെയെല്ലാം പാടിനടന്ന് പിന്നീട് അടുത്ത സ്ഥലത്തേയ്ക്ക് നീങ്ങുകയായിരുന്നു ഞങ്ങളുടെ പതിവ്, " അദ്ദേഹം പാരിയോട് പറഞ്ഞു.

ഒടുവിൽ, 11 വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപ്, ബാദറും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഞ്ച് ആൺമക്കളും ചുരു ജില്ലയിൽ താമസമുറപ്പിച്ചു. "നാടോടിജീവിതം മടുത്തതോടെയാണ് ഞാൻ ഈ ഗ്രാമത്തിൽ സ്ഥിരതാമസമാക്കിയത്, " നിലവിൽ ധിർവാസ് ബഡയിൽ ജീവിക്കുന്ന ബാദർ പറഞ്ഞു. പലതവണ ഈ ഗ്രാമത്തിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചിട്ടുള്ളതിനാലും ഇവിടത്തുകാർ സുപരിചിതരായതിനാലുമാണ് അദ്ദേഹം താമസിക്കാൻ ഈ പ്രദേശം തിരഞ്ഞെടുത്തത്. സംഗീതജ്ഞരായ ഭോപ്പ കുടുംബം പണ്ട് ഞങ്ങളുടെ ഗ്രാമത്തിലൂടെ കടന്നുപോയിരുന്നത് എന്റെ മുത്തച്ഛൻ ഇന്നും ഓർക്കുന്നു.

തങ്ങൾ (പട്ടികജാതിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന) നായക് സമുദായത്തിന്റെ ഭാഗമാണെന്നാണ് ബാദർ കുടുംബം അവകാശപ്പെടുന്നതെങ്കിലും, രാജസ്ഥാനിൽ ഭോപ്പകളെ മറ്റ് പിന്നാക്ക വിഭാഗമായാണ് പരിഗണിക്കുന്നത്. നായക് സമുദായത്തിനും ഇക്കൂട്ടരെ തങ്ങളോടൊപ്പം ചേർക്കാൻ താത്പര്യമില്ല.

ധിർവാസ് ബഡയിൽ ഭൂമി വാങ്ങാൻ വലിയ പണച്ചിലവായിരുന്നതിനാൽ ആദ്യത്തെ രണ്ടുവർഷം ഭോപ്പകൾ ഗ്രാമത്തിന്റെ പ്രാന്തപ്രദേശത്താണ് താമസിച്ചത്. "പിന്നീട് ഞങ്ങൾ സർപഞ്ചിനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ഞങ്ങളെ ഈ ഭൂമിയിൽ താമസിക്കാൻ അനുവദിക്കുകയായിരുന്നു," ബാദർ ഭോപ്പയുടെ മകൻ ബാവർ ലാൽ പറഞ്ഞു. "കഷ്ടി ഒരു ബീഗാ 3 വിശ്വ (0.75) ഏക്കർ ഭൂമിയാണ് ഞങ്ങൾക്ക് ലഭിച്ചത്."

ധിർവാസ് ബഡ ഗ്രാമത്തിലെ പ്രധാന ബസ് സ്റ്റാൻഡിൽനിന്ന് തെക്ക് ദിശയിൽ കൃഷിയിടങ്ങളിലൂടെ കടന്നുപോകുന്ന മൺറോഡിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ രണ്ടു ശ്മശാനങ്ങൾ കാണാം. ആദ്യത്തേത്, മറ്റ് പിന്നാക്ക വിഭാഗമായി പരിഗണിക്കപ്പെടുന്ന സ്വാമി സമുദായക്കാരുടേതാണ്; അൽപദൂരം അകലെയുള്ള രണ്ടാമത്തെ ശ്മശാനമാണ് പട്ടികജാതിക്കാർ ഉപയോഗിക്കുന്നത്. ശ്മശാനത്തിന് സമീപമുള്ള റോഡിനപ്പുറമാണ് ദളിത് മൊഹല്ല. അതും കടന്നുപോകുമ്പോൾ ചത്ത കന്നുകാലികളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന പ്രദേശമായ ഹഡ്വാറിലെത്താം.

ഹഡ്വാറിന്റെ ഒരുഭാഗത്ത്, താത്കാലിക വീടുകൾ പണിതാണ് ബാദർ ഭോപ്പയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ 50 അംഗ കുടുംബവും താമസിക്കുന്നത്. പഴയ നാടോടിജീവിതത്തിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഒരിടത്ത് സ്ഥിരതാമസമാക്കി ജീവിക്കാൻ അവർ ശീലിച്ചിരിക്കുന്നു.

ഇവിടെ എത്തിയ കാലത്ത് കൃഷിപ്പണി ലഭിക്കാൻ അവർ ബുദ്ധിമുട്ടിയിരുന്നു.

"'ഭോപ്പകൾ അലസരാണ്, അവരെക്കൊണ്ട് അധികം പണിയെടുക്കാനാകില്ല' എന്നാണ് നാട്ടുകാർ ധരിച്ചിരുന്നത്," ബാവർ ലാൽ ഓർത്തെടുക്കുന്നു. "എന്നാൽ ഒരിക്കൽ ബ്രാഹ്മണ സമുദായക്കാരനായ ഒരു കൃഷിക്കാരന്റെ അമ്മ കൊയ്ത്തുകാലത്ത് മരണപ്പെട്ടു. മരണാന്തരചടങ്ങുകൾ മൂലം കൃഷിപ്പണി അവതാളത്തിലായി. ഒടുവിൽ എത്രയും വേഗം വിളവെടുക്കാനായി അവർനുശേഷമാണ് ഇവിടത്തുകാർ ഞങ്ങളെ ജോലിയ്ക്ക് വിളിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്."

ആദ്യത്തെ ആ കൊയ്ത്തുകാലത്തിനുശേഷം വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയിട്ടും, തങ്ങളെ ഈ ഗ്രാമത്തിന്റെ കാർഷികഘടനയുടെ ഭാഗമായി അംഗീകരിക്കാൻ പ്രദേശവാസികൾക്ക് ഇപ്പോഴും മടിയാണെന്ന് ഭോപ്പകൾ പറയുന്നു. മാന്യമായ വേതനത്തിനും ജോലിസമയത്തിനുംവേണ്ടി അവർക് ഇപ്പോഴും നിരന്തരം തർക്കിക്കേണ്ടിവരുന്നു; എന്നാൽ മറ്റു സമുദായങ്ങൾക്കെല്ലാം നിശ്ചിതവേതനവും ജോലിസമയവുമുണ്ട്.

ഉള്ളി വിളവെടുക്കുന്ന കാലത്ത് ഭോപ്പ കുടുംബാംഗങ്ങൾ 150 കിലോമീറ്റർ സഞ്ചരിച്ച് സിക്കറിൽ ജോലിയ്ക്ക് പോകാറുണ്ട്. പലപ്പോഴും കുട്ടികൾ പഠനം പാതിവഴിയ്ക്ക് നിർത്തി അച്ഛനമ്മമാരോടൊപ്പം പോകും. കൃഷിപ്പണിയില്ലാത്ത സമയമാണെങ്കിൽ ചെറുപ്പക്കാർ ആയുർവേദ മരുന്നുകളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന തഴുതാമ ചെടി ശേഖരിക്കുന്ന ജോലിയും ചെയ്യും. "ആ ജോലിയിൽനിന്ന് ദിവസേന 500 രൂപവരെ ഞങ്ങൾക്ക് സമ്പാദിക്കാൻ കഴിയാറുണ്ട്," ബാവർ ലാലിൻറെ മകൻ വിനോദ് പറഞ്ഞു. മറ്റുള്ളവർ കെട്ടിടനിർമ്മാണത്തിനോ ആര എന്നറിയപ്പെടുന്ന തടിമില്ലുകളിലെ ജോലിയ്‌ക്കോ പോകുന്നു.

ഞാൻ ധിർവാസ് ബഡയിലാണ് വളർന്നത്; അവിടത്തെ സർക്കാർ സ്കൂളിൽ എന്റെ സഹപാഠിയായിരുന്നു ഇപ്പോൾ 22 വയസ്സുള്ള ഭൂപ് ഭോപ്പ. ദളിത് സമുദായക്കാരായ ഒട്ടനവധി കുട്ടികൾ പഠിച്ചിരുന്ന ആ സ്‌കൂളിൽ ദളിത് സമുദായത്തിൽനിന്നുതന്നെയുള്ള ഹസാരി മേഘ്വാൾ എന്ന അധ്യാപകൻ ഉണ്ടായിരുന്നത് ഞങ്ങൾക്ക് വലിയ തുണയായി; അദ്ദേഹം ഞങ്ങളെ വളരെയധികം പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഭൂപിന്റെ വീട്ടിൽ വൈദ്യുതി ഉണ്ടായിരുന്നില്ലെന്ന് മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹം ഒന്നാം തലമുറ പഠിതാവായതുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ പഠനത്തിൽ സഹായിക്കാൻ വീട്ടുകാർക്ക് സാധിച്ചിരുന്നതുമില്ല. ഇതിനുപുറമേ, ഇടയ്ക്കിടെ, വീട്ടിൽ വളർത്തുന്ന കന്നുകാലികളെ പരിപാലിക്കേണ്ട ചുമതലയും അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നു. പലപ്പോഴും ദിവസങ്ങളോളം അദ്ദേഹം സ്‌കൂളിൽ വന്നിരുന്നില്ലെന്ന് ഞാൻ ഓർക്കുന്നു; പിന്നീട് വരുമ്പോൾ, താൻ 40 കിലോമീറ്റർ അകലെ ഗോഗാമേഡിയിൽ നടക്കുന്ന വിഖ്യാത കന്നുകാലി മേളയിലേയ്ക്ക് വീട്ടിലെ കന്നുകാലികളെ കൊണ്ടു\പോയതായിരുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം വിശദീകരിക്കും.

അധികം വൈകാതെ, 4-ആം ക്ലാസ്സിൽവെച്ചുതന്നെ ഭൂപ് പഠിത്തം നിർത്തി കൂലിപ്പണിയ്ക്കിറങ്ങി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബത്തിലെ മിക്കവരും അതായിരുന്നു പതിവ്. അക്കാലത്ത് ആ സംഗീതജ്ഞ കുടുംബത്തിലെ സാക്ഷരനായ ഏക വ്യക്തിയായിരുന്നു ഭൂപ്- 2011-ലെ കണക്കുകൾപ്രകാരം, നായക് സമുദായത്തിന്റെ സാക്ഷരതാ നിരക്ക് 57 ശതമാനം മാത്രമായിരുന്നു.

ഇന്നിപ്പോൾ ബാദർ ഭോപ്പയ്ക്കും ബാവർ ലാലിനും മാത്രമാണ് രാവൺഹത്ത മീട്ടാൻ അറിയാവുന്നത്; എന്നാൽ ബാവറിന് പഴയ നാടോടി അവതരണങ്ങൾ തുടരാൻ താത്പര്യമില്ല. പകരം അദ്ദേഹം സമീപഗ്രാമമായ ഭാരംങിലുള്ള 10 ബീഗാ (6.25 ഏക്കർ) നിലത്ത് പാട്ടത്തിന് കൃഷി ചെയ്യുകയാണ്. "ഈ ജോലി ചെയ്യുന്നതുകൊണ്ട് എനിക്ക് നാട്ടിൽ വിലയുണ്ട്," അദ്ദേഹം പാരിയോട് പറഞ്ഞു.

ബാദറിന്റെ മൂത്ത മകൻ, അൻപതുകളിലെത്തിയ ഭാഗീരഥിനും പഴയ ജീവിതരീതിയിലേക്ക് മടങ്ങാൻ താത്പര്യമില്ല. തുച്ഛമായ വരുമാനവും ദുഷ്കരമായ ജീവിത സാഹചര്യങ്ങളുംമാത്രം കൈമുതലായുണ്ടായിരുന്ന അക്കാലത്ത് സംഗീത പാരമ്പര്യംകൊണ്ട് തങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേകിച്ച് ഗുണമൊന്നുമുണ്ടായിട്ടില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. "ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് നല്ല നിലയിൽ ജീവിക്കാനാകുന്നുണ്ട്," മീററ്റിലെ ഒരു ഹോട്ടലിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന ഭാഗീരഥ് പറഞ്ഞു; അദ്ദേഹം ആ ജോലിയിൽ വളരെയേറെ സംതൃപ്തനുമാണ്. "ഞങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമുള്ളപ്പോഴെല്ലാം പണവും മറ്റു സൗകര്യങ്ങളും ലഭ്യമാണ്."

പുതിയ വരുമാന മാർഗ്ഗങ്ങളിൽ വിശ്വാസമർപ്പിച്ച് മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോഴും, ധിർവാസ് ബഡയിലെ ജീവിതം ഭോപ്പകൾക്ക് ഒട്ടും എളുപ്പമല്ല. വൈദ്യുതിയുടെ അഭാവത്തിൽ രാത്രി എണ്ണവിളക്കുകൾ മിഴി തുറക്കും; 500 മീറ്റർ അകലെവരെയെത്തിയ വൈദ്യതി കണക്ഷൻ അവരുടെ വീടുകളിൽ ഇനിയും ലഭ്യമായിട്ടില്ല. "ഞങ്ങളുടെ മൊബൈൽ ഫോൺ ചാർജ്ജ് ചെയ്യാൻപോലും മൊഹല്ലയിലുള്ള മറ്റു വീട്ടുകാരോട് ചോദിക്കേണ്ട അവസ്ഥയാണ്," ബാദർ ഭോപ്പയുടെ ഇളയ മകൻ, 35 വയസ്സുകാരൻ മഹേന്ദ്ര പറഞ്ഞു.

രാജസ്ഥാൻ സർക്കാർ മാസംതോറും വിതരണം ചെയ്യുന്ന വാർധക്യ പെൻഷൻ ബാദർ ഭോപ്പയ്ക്കും ഭാര്യ കമലയ്ക്കും ലഭിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഡിജിറ്റൽവത്കരണവും അടിയ്ക്കടി മാറുന്ന കെ.വൈ.സി വ്യവസ്ഥകളുംമൂലം അവർക്ക് പെൻഷൻ വാങ്ങിക്കുന്നതിൽ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവപ്പെടുന്നുണ്ട്. അവർക്ക് അക്കൗണ്ട് ഉണ്ടായിരുന്ന ബാങ്ക് മറ്റൊരു ബാങ്കിൽ ലയിച്ചതിന് പിന്നാലെ, കുറച്ചുനാൾ അവർക്ക് പണമിടപാടുകൾ നടത്താൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല.

"സർക്കാരിന് എന്താണ് ഞങ്ങളിൽനിന്ന് വേണ്ടതെന്ന് മനസ്സിലാകുന്നില്ല. ഓരോ ദിവസവും അവർ ഓരോ പുതിയ രേഖ ഹാജരാക്കാനോ അപേക്ഷ നൽകാനോ ആവശ്യപ്പെടുന്നു," ഭാഗീരഥ് പറഞ്ഞു. രാജസ്ഥാനിൽ നിലവിൽ നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന, വോട്ടർപ്പട്ടികയുടെ പ്രത്യേക തീവ്ര പരിഷ്കരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി തങ്ങളുടെ കുടുംബവും പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെടുന്നുവെന്ന് ഉറപ്പാക്കാൻ മീററ്റിൽനിന്ന് നാട്ടിലെത്തിയതാണ് അദ്ദേഹം. എന്നാൽ അദ്ദേഹം ഇവിടെ ചിലവിടുന്ന ഓരോ ദിവസവും ഹോട്ടലിൽനിന്ന് ദിവസാടിസ്ഥാനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന കൂലി നഷ്ടപ്പെടുകയാണ്.

എന്നാൽ, തങ്ങൾ ഗ്രാമത്തിലെ താമസക്കാരാണെന്ന് കാണിക്കുന്നതിനായി ഭോപ്പകൾ ശേഖരിക്കുന്ന രേഖകളിലെല്ലാംതന്നെ, അവർ ഗ്രാമത്തിന്റെ കേന്ദ്രഭാഗത്ത്, ആവശ്യമായ എല്ലാ സുഖസൗകര്യങ്ങളോടെയും കഴിയുന്നുവെന്നാണ് രേഖപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നതെന്നതാണ് കൗതുകകരം. സ്വച്ഛ് ഭാരത് മിഷൻ- ഗ്രാമീൺ പദ്ധതിയുടെ ഡാഷ്ബോർഡ് പരിശോധിച്ചാൽ, ധിർവാസ് ബഡ ഗ്രാമം തുറസ്സായ മലമൂത്ര വിസർജ്ജനമുക്ത പ്രദേശമാണെന്ന് മാത്രമല്ല ഗ്രാമത്തിൽ മാലിന്യസംസ്കരണത്തിന് മതിയായ സംവിധാനങ്ങൾ ലഭ്യമാണെന്നും കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ശൗചാലയം പണിയാൻ സാമ്പത്തികസഹായം ലഭിക്കാത്തതുമൂലം തുറസ്സായ സ്ഥലത്ത് വിസർജ്ജനം നടത്താൻ നിർബന്ധിതരാകുന്ന ബാദർ ഭോപ്പയും കുടുംബവും ഇതൊന്നുമറിഞ്ഞിട്ടില്ല.

"ഞങ്ങൾക്ക് സർക്കാരിൽനിന്ന് ഒന്നും ലഭിക്കുന്നില്ല," ഹർ ഘർ ജൽ യോജനയ്ക്ക് കീഴിൽ തന്റെ കുടുംബത്തിന് വാട്ടർ കണക്ഷൻ അനുവദിക്കപ്പെട്ട സ്ഥലത്തെ ചെളി മൂടിക്കിടക്കുന്ന കുഴി ചൂണ്ടിക്കാട്ടി മഹേന്ദ്ര പറഞ്ഞു. പ്രസ്തുത ലൈനിൽനിന്ന് അനവധി ആളുകൾ വെള്ളമെടുക്കുന്നതുകൊണ്ടുതന്നെ കണക്ഷൻ ലഭിച്ചിട്ട് മാസങ്ങൾക്ക് ശേഷമാണ് ഭോപ്പ കുടുംബത്തിന് വെള്ളം ലഭിക്കാൻ തുടങ്ങിയത്. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ പിന്നെയും അതിൽ വെള്ളം നിലച്ചിരിക്കുകയാണ്. ഇതേത്തുടർന്ന് ഭോപ്പ കുടുംബം മുൻപത്തെ സർപഞ്ചിനെ സമീപിച്ചെങ്കിലും ഫലമുണ്ടായില്ല.

നിർഭാഗ്യവശാൽ, ഭോപ്പ കുടുംബത്തിന് ഇത്തരമൊരു അനുഭവം ഇതാദ്യമല്ല. "എല്ലാവരും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സമയത്ത് വലിയ വാഗ്ദാനങ്ങൾ തരും, എന്നാൽ അതിനുശേഷം ആരും ഞങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ പരിഗണിക്കുകയില്ല," മഹേന്ദ്ര പറഞ്ഞുനിർത്തി.