নতুন ঠিকনা আৰু অস্তিত্বৰ সন্ধানত চুৰুৰ যাযাবৰী ভোপাসকল

“হাৰিয়ানা, পাঞ্জাব হু লেগে জয়ছালমেৰ তক ছাৰো দেশ মাৰো পাগা হু নেপেড়ু হে (হাৰিয়ানা, পাঞ্জাৱৰ পৰা জয়ছালমেৰলৈকে সমগ্ৰ দেশ আমি খোজ কাঢ়িয়েই ঘূৰি শেষ কৰিছোঁ),” ভাদৰ ভোপাই এইদৰে কয়৷ উত্তৰ-পশ্চিম ৰাজস্থানৰ এই ৬৫ বছৰীয়া বৃদ্ধগৰাকী নিজৰ ঘৰৰ ওচৰৰে এজোপা গছৰ তলত বহি আছে৷ তেওঁ লগতে কয়, “আমি নোযোৱা কোনো ঠায়েই বাকী নাই৷”

গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানত বাস কৰা যাযাবৰী ভোপা সম্প্ৰদায়ৰ এগৰাকী সদস্য হিচাপে ভাদৰে তেওঁৰ জীৱনৰ অধিকাংশ সময় দেশখনৰ বিভিন্ন প্ৰান্ত ভ্ৰমি বাঁহ আৰু নাৰিকলৰ খোলাৰে নিৰ্মিত বাদ্যযন্ত্ৰ ৰাৱণহাত্থা বজায়েই কটালে। তেওঁ পাৰিক এইদৰে কয়, “আমি এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাই ভ্ৰমি ফুৰিছিলোঁ, তাতে আছিলোঁ, গান-বাজনা পৰিৱেশন কৰিছিলোঁ আৰু তাৰ পিছত আকৌ আন এখন ঠাইলৈ আগবাঢ়ি গৈছিলোঁ৷”

অৱশেষত, ১১ বছৰ পূৰ্বে ভাদৰ আৰু তেওঁৰ পাঁচোজন সন্তানে চুৰু জিলাত স্থায়ীভাৱে বসবাস কৰিবলৈ লয়৷ সম্প্ৰতি ধীৰৱাস বাৰাৰ বাসিন্দা ভাদৰে কয়, “মই সেই জীৱনৰ (যাযাবৰী জীৱন)ৰ পৰা ভাগৰি পৰিছিলোঁ, সেয়েহে এখন গাঁৱত স্থায়ীভাৱে থিতাপি ল’লোঁ৷” তেওঁ এই গাঁওখনকে বসবাসৰ বাবে বাচি লৈছিল কাৰণ তেওঁ ইয়াৰ মাজেৰে আগেয়ে বহুবাৰ অহা-যোৱা কৰিছিল আৰু ইয়াৰ মানুহবোৰো চিনাকি হৈ পৰিছিল৷ মোৰ ককাদেউতাই ভোপা পৰিয়ালবোৰক ভ্ৰমণকাৰী সংগীতশিল্পী হিচাপে আমাৰ গাঁৱৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱা দেখাৰ কথা মনত পেলায়৷

পৰিয়ালটোৱে নিজকে নায়ক সম্প্ৰদায় (অনুসূচীত জাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত)ৰ সৈতে জড়িত বুলি গণ্য কৰে যদিও ৰাজস্থানত ভোপাসকলক অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (অ’বিচি) হিচাপে গণ্য কৰা হয়৷ ইফালে নায়কসকলেও তেওঁলোকক নিজৰ সম্প্ৰদায়ৰ অংশ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ ইতঃস্ততবোধ কৰে৷

প্ৰথম অৱস্থাত ধীৰৱাস বাৰাত মাটি কিনাটো বৰ ব্যয়বহুল আছিল৷ সেয়ে তেওঁলোকে প্ৰথম দুবছৰ গাঁওখনৰ একেবাৰে দাঁতিকাষৰীয়া অঞ্চলত বসবাস কৰিছিল৷ ভাদৰ ভোপাৰ পুত্ৰ ভঁৱৰ লালে কয়, “পিছত আমি গাঁও পঞ্চায়তৰ মুৰব্বীৰ ওচৰ চাপিলোঁ আৰু তেওঁ আমাক এই প্ৰায় এবিঘা আৰু তিনি বিছৱা (প্ৰায় ০.৭৫ একৰ) মাটিখিনিত থকাৰ সুবিধা কৰি দিলে৷”

ধীৰৱাস বাৰা গাঁৱৰ মূল বাছ আস্থানৰ পৰা দক্ষিণ দিশে পথাৰলৈ যোৱা কেঁচা ৰাস্তাটোৰে খোজ কাঢ়ি গৈ থাকিলে দুখন শ্মশান পাৰ হ’ব লগা হয়৷ প্ৰথমখন স্বামী সম্প্ৰদায়ে (অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত) ব্যৱহাৰ কৰে আৰু তাৰ কিছু নিলগত থকা আনখন অনুসূচীত জাতিৰ লোকসকলে ব্যৱহাৰ কৰে৷ ৰাস্তাটোৱে শ্মশান ঘাট দুখনক আনটো পাৰে থকা দলিত মহল্লা (চুবুৰী)ৰ পৰা পৃথক কৰি ৰাখিছে৷ আৰু ইয়াৰ সিপাৰে আছে হড্ডৱাৰ - য’ত মৃত গৰু-ম’হবোৰ পেলোৱা হয়৷

এই হড্ডৱাৰৰে এটা অংশত অস্থায়ীভাৱে সাজি লোৱা ঘৰসমূহত ভাদৰ ভোপাৰ প্ৰায় ৫০ জনীয়া যৌথ পৰিয়ালটোৱে বাস কৰে৷ তেওঁলোকে এতিয়া এক স্থায়ী জীৱন অতিবাহিত কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে যিটো তেওঁলোকৰ পূৰ্বৰ জীৱনধাৰাতকৈ সম্পূৰ্ণ পৃথক৷

প্ৰথম অৱস্থাত তেওঁলোকৰ বাবে খেতি-খোলাৰ কাম বিচাৰি পোৱাটো সহজ নাছিল৷

“গাঁৱৰ মানুহবোৰে ভাবিছিল যে ‘ভোপাসকল স্বভাৱতেই এলেহুৱা, সিহঁতে বিশেষ একো কাম কৰিব নোৱাৰে’,” পুৰণি কথা মনত পেলাই ভঁৱৰ লালে এইদৰে কয়৷ “কিন্তু এবাৰ যেতিয়া খেতি চপোৱাৰ ব্যস্ত সময়তে এজন ব্ৰাহ্মণ কৃষকৰ মাতৃৰ মৃত্যু হৈছিল, আদ্যশ্ৰাদ্ধৰ কাম-কাজৰ বাবে তেওঁলোকৰ পথাৰৰ কামত পলম হৈছিল৷ যিমান পাৰি সোনকালে খেতি চপাব লগা হোৱাত তেওঁ খেতি কাটিবলৈ আমাক (ভোপাসকলক) কামত লগালে... আৰু তেতিয়াৰ পৰাই মানুহে আমাক কামৰ বাবে মাতিবলৈ ধৰিলে৷”

সেই প্ৰথম খেতি চপোৱা সময়ছোৱাৰ পৰা বহু কেইটা ঋতু পাৰ হৈ গ’ল৷ কিন্তু ভোপাসকলৰ মতে স্থানীয় লোকসকলে গাঁৱৰ কৃষি সমাজখনৰ অংশ হিচাপে তেওঁলোকক এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ ইতঃস্ততবোধ কৰে৷ আন সম্প্ৰদায়সমূহৰ দৰে তেওঁলোকৰ মজুৰি নিৰ্ধাৰিত নোহোৱাৰ বাবে আজিও তেওঁলোকে উপযুক্ত কৰ্ম সময় আৰু উচিত মজুৰিৰ বাবে বাৰে বাৰে দৰদাম কৰিবলগীয়া হয়৷

পিয়াঁজ চপোৱাৰ সময়ত ভোপা পৰিয়ালৰ সদস্যসকলে ১৫০ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ শিকাৰলৈও যায়৷ ল’ৰা-ছোৱালীবোৰেও বিদ্যালয় এৰি মাক-দেউতাকৰ লগত কামত সহায় কৰি দিয়ে৷ আনহাতে যেতিয়া কোনো খেতি-খোলাৰ কাম নাথাকে তেতিয়া যুৱকসকলে আয়ুৰ্বেদত ব্যৱহৃত ছট্টা (পুনৰ্নৱা) নামৰ ঔষধি গছবিধ খান্দি উলিয়ায়৷ “ইয়াৰ পৰা আমাৰ ভাল উপাৰ্জন হয়, দৈনিক গড়ে ৫০০ টকাকৈ পাওঁ,” ভঁৱৰ লালৰ পুত্ৰ বিনোদে এইদৰে কয়৷ আন কিছুমানে নিৰ্মাণ কাৰ্যত বা আৰা নামেৰে জনাজাত কাঠ কটা মিলসমূহত কাম কৰে৷

মই ধীৰৱাস বাৰাতেই ডাঙৰ-দীঘল হৈছিলোঁ আৰু সম্প্ৰতি ২২ বছৰীয়া ভূপ ভোপাৰ সৈতে স্থানীয় চৰকাৰী বিদ্যালয়খনলৈ গৈছিলোঁ৷ বিদ্যালয়খনত বহুতো দলিত শিক্ষাৰ্থী আছিল আৰু আমি বৰ ভাগ্যৱান আছিলোঁ যে হাজাৰী মেঘৱাল নামৰ এগৰাকী দলিত শিক্ষক সেই সময়ত আছিল৷ তেওঁ আমাক সদায় যথেষ্ট উৎসাহিত কৰিছিল৷

ভূপৰ ঘৰত বিদ্যুতৰ কোনো ব্যৱস্থা নাছিল আৰু পৰিয়ালৰ প্ৰথম প্ৰজন্মৰ শিক্ষাৰ্থী হিচাপে পঢ়া-শুনাত সহায় কৰি দিবলৈও ঘৰত কোনো নাছিল৷ তাৰোপৰি সময়ে সময়ে ঘৰৰ গৰু-ম’হ চোৱা-চিতা কৰাৰ অতিৰিক্ত বোজাও তেওঁ বহন কৰিবলগীয়া হৈছিল৷ মোৰ মনত আছে তেওঁ কেইবাদিনো বিদ্যালয়ত অনুপস্থিত আছিল আৰু উভতি আহি কৈছিল যে তেওঁ প্ৰায় ৪০ কিলোমিটাৰ দূৰৈৰ গোগামেড়ীত বহা বিখ্যাত পশু মেলালৈ নিজৰ জীৱ-জন্তুবোৰ লৈ গৈছিল৷

তাৰে কিছুদিনৰ পিছতেই তেওঁ চতুৰ্থ শ্ৰেণীতে পঢ়া-শুনা আধাতে এৰি পৰিয়ালৰ আন অধিকাংশ লোকৰ দৰেই দৈনিক মজুৰিৰ কামত ধৰিলে৷ সেই সময়ত সংগীতশিল্পীৰ পৰিয়ালটোৰ ভিতৰত একমাত্ৰ তেৱেঁই আছিল সাক্ষৰ ব্যক্তি৷ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি পৰিয়ালটোৱে নিজকে পৰিচয় দিয়া নায়ক জাতিটোৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল মাত্ৰ ৫৭ শতাংশৰ সামান্য অধিক৷

আজিৰ তাৰিখত কেৱল ভাদৰ ভোপা আৰু ভঁৱৰ লালেহে ৰাৱণহাত্থা বজাব জানে৷ কিন্তু ভঁৱৰ লালৰ লোকগীত সংগীতৰ পৰিৱেশনলৈ ঘূৰি যোৱাৰ কোনো ইচ্ছা নাই৷ তাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ ওচৰৰে ভাৰং গাঁৱত প্ৰায় ১০ বিঘা (৬.২৫ একৰ) মাটিত আধিয়াৰ কৃষক হিচাপে খেতি কৰে৷ তেওঁ পাৰিক এইদৰে কয়, “এই কামটোত সন্মান আছে৷”

আনকি ভাদৰৰ প্ৰায় ৫০ বছৰীয়া জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ ভাগীৰথেও অতীতলৈ ঘূৰি যাব নিবিচাৰে৷ তেওঁ অতীতৰ সামান্য উপাৰ্জন আৰু দুৰ্বিষহ অৱস্থাৰ কথা উল্লেখ কৰি কয় যে সংগীতৰ পৰম্পৰাই পৰিয়ালটোক বিশেষ কোনো সহায় কৰা নাছিল৷ মীৰাটৰ এখন হোটেলত কৰ্মৰত আৰু নিজৰ কামক লৈ সন্তুষ্ট ভাগীৰথে কয়, “এতিয়া আমি এটা ভাল জীৱন কটাইছোঁ৷ প্ৰয়োজন হ’লেই আমি পইচা পাওঁ আৰু সকলো সা-সুবিধাও আছে৷”

নতুন জীৱিকাক লৈ তেওঁলোকৰ দৃঢ় বিশ্বাস থকা সত্ত্বেও ধীৰৱাস বাৰাৰ জীৱনটো কিন্তু অতি কঠিন৷ বিদ্যুতৰ সুবিধা নথকাৰ বাবে ৰাতি তেলৰ চাকি জ্বলাই থ’বলগীয়া হয়৷ মাত্ৰ ৫০০ মিটাৰ নিলগত থকা নিকটতম বিদ্যুৎ সংযোগো এতিয়ালৈকে তেওঁলোকৰ কাষ পোৱাগৈ নাই৷ ভাদৰ ভোপাৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ ৩৫ বছৰীয়া মহেন্দ্ৰই কয়, ‘‘ম’বাইল ফোন চার্জ কৰিবলৈ আমি মহল্লাৰ অন্য মানুহৰ ঘৰলৈ যাবলগীয়া হয়৷”

ডিজিটেলকৰণ আৰু সঘনে সলনি হৈ থকা কেৱাইচি নিয়ম-নীতিসমূহৰ বাবে ভাদৰ ভোপা আৰু তেওঁৰ পত্নী কমলাৰ ৰাজস্থান চৰকাৰৰ মাহেকীয়া বৃদ্ধ পেঞ্চনৰ দৰে চৰকাৰী আঁচনিসমূহৰ সুবিধা লাভ কৰাটো কঠিন হৈ পৰিছে৷ তেওঁলোকৰ বেংকটো আন এটা বেংকৰ সৈতে একত্ৰীকৰণ হোৱাৰ সময়ত বৃদ্ধ দম্পতীহালে কিছুদিনৰ বাবে কোনো ধৰণৰ লেনদেন কৰিব পৰা নাছিল৷

“চৰকাৰে আমাৰ পৰা কি বিচাৰে মই একো বুজিকে নাপাওঁ৷ প্ৰতিদিনে তেওঁলোকক কিবা নহয় কিবা নথি-পত্ৰ লাগিয়েই থাকে,” ৰাজস্থানৰ ভোটাৰ তালিকাৰ বিশেষ ব্যাপক সংশোধন (এছআইআৰ)ৰ বাবে পৰিয়ালটোৱে নিজৰ ভোটাধিকাৰৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰাটো নিশ্চিত কৰিবলৈ মীৰাটৰ পৰা উভতি অহা ভাগীৰথে এইদৰে কয়৷ তাত উপস্থিত থকাৰ বাবে তেওঁ হোটেলৰ দৈনিক মজুৰিখিনিও হেৰুৱাব লগা হৈছে৷

তথাপিও নিজকে গাঁওখনৰ বাসিন্দা বুলি দেখুৱাবলৈ তেওঁলোকে সংগ্ৰহ কৰা নথি-পত্ৰসমূহত আশ্চৰ্যজনকভাৱে তেওঁলোকে গাঁওখনৰ মাজভাগত সকলো প্ৰয়োজনীয় সুযোগ-সুবিধাৰ সৈতে বসবাস কৰি আছে বুলি প্ৰকাশ কৰা হৈছে৷ স্বচ্ছ ভাৰত অভিযান (গ্ৰামীণ)ৰ ডেছব’ৰ্ডত গাঁওখন কেৱল মুকলি স্থানত শৌচ কৰাৰ পৰা মুক্ত বুলি দেখুওৱাই নহয়, বৰঞ্চ উপযুক্ত আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ সুবিধা থকা বুলিও দেখুওৱা হৈছে৷ শৌচালয় নিৰ্মাণৰ বাবে কেতিয়াও কোনো অনুদান নোপোৱা আৰু মুকলি স্থানতে শৌচ কৰিবলৈ বাধ্য হোৱা ভাদৰ ভোপা আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালটোৰ বাবে এই তথ্য নিশ্চিতভাৱে এক আচৰিত খবৰৰ দৰে৷

“আমি চৰকাৰৰ পৰা একোৱেই নাপাওঁ,” ধূলিয়ে পোতা গাঁত এটালৈ আঙুলিয়াই মহেন্দ্ৰই কয়৷ এই স্থানত হৰ ঘৰ জল যোজনাৰ অধীনত পৰিয়ালটোৱে পানীৰ সংযোগ লাভ কৰিছিল৷ পানীৰ অত্যাধিক চাহিদাৰ বাবে কেইবামাহো পলমকৈহে তেওঁলোকে ঘৰত পানী লাভ কৰিছিল৷ কিন্তু এতিয়া সেই পানীৰ লাইনডাল পুনৰ শুকাই গৈছে৷ গাঁৱৰ পূৰ্বৰ মুৰব্বীজনৰ সৈতে কথা পাতিও কোনো লাভ নহ’ল বুলি মহেন্দ্ৰই জানিবলৈ দিয়ে৷

নিতান্তই আচৰিত হ’লেও পৰিয়ালটোৰ বাবে এয়া কোনো নতুন ঘটনা নহয়৷ মহেন্দ্ৰই কোৱাৰ দৰে, “নিৰ্বাচনৰ সময়ত সকলোৱে প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে, কিন্তু তাৰ পিছত কোনেও আমাৰ কথা নুশুনে৷”