ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਪਰ ਮਹਿਸੂਸ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ

ਜਿਓਂ ਹੀ ਮਾਲੋਜੀ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਏਕੜ ਦੇ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਸੰਤੋਸ਼ ਹਿੰਗਮਿਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਗਿਆਨ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਫੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ। 31 ਸਾਲਾ ਮਾਲੋਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਹਨ।

ਉਹ ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵੇਲ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਖੰਭੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ,''ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਟਹਿਣੀ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੋ ਓ?''

ਪਲ ਕੁ ਲਈ ਅਸੀਂ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ,''ਕਿਹੜੀ ਵਾਲ਼ੀ?''

ਇਸ ਵਿਡੰਬਨਾ 'ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਮਾਲੋਜੀ ਰਤਾ ਕੁ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਉੱਗੇ ਪੌਦੇ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਨੂੰ ਮਲ੍ਹਕੜੇ ਜਿਹੇ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਪੰਜ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਸਨ ਪਰ ਮੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਿਲਾਉਂਦਿਆਂ ਮੱਠੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੁਕਸਾਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਧੁੱਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।”

ਉਹ ਇੱਕ ਬੇਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਏਕੜ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਨਾਂਜੀ ਅਤੇ ਮਾਂ, ਪੁਸ਼ਪਾਬਾਈ ਦੇ ਪੰਜ ਏਕੜ ਸਿੰਚਤ ਖੇਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੌਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੁੱਲ ਮਿਲ਼ਾ ਕੇ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਪਿੱਛੜ ਜਾਣੀ ਹੈ।

ਇਹ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ 2025 ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਪਏ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਾ ਹੀ ਜਾਮਗਾਓਂ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੇ ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਬੀਡ ਅਤੇ ਧਾਰਾਸਿਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਨਵੰਬਰ 2025 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਸੋਇਆਬੀਨ ਦੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜੋ ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਸੋਕੇ ਮਾਰੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰੀਆਂ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਮਈ 2025 ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਝੜੀ ਝੱਲੀ। 19 ਤੋਂ 25 ਸਤੰਬਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸਥਿਤੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਬਾਗ਼ਬਾਨੀਆਂ, ਮਿੱਟੀ, ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੱਕ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੂਰੇ ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ 47,000 ਹੈਕਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੜਾਂਦ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਨਮੀ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਰ ਅਤੇ ਗੰਨਾ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹਨ।

ਹਿੰਗਮਿਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇਸ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਹਿੰਗਮਿਰੇ ਮਾਲੋਜੀ ਨਾਲ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹਦਾ ਸਾਥ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਤੰਬਰ 2025 ਦੇ ਮੱਧ ਤੱਕ ਸੋਕੇ ਨਾਲ਼ ਪੀੜਤ ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਦੀ ਖੇਤੀਯੋਗ ਜ਼ਮੀਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਮਾਨਸੂਨ ਵੇਲ਼ੇ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 600 ਮਿ.ਮੀ. ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਪਿਆ, ਜੋ ਇਸਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਔਸਤ ਵਰਖਾ ਦਾ ਲਗਭਗ 125 ਫੀਸਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਮੀਂਹ ਨੂੰ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਮਿਣਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਂਹ ਪੈਣਾ ਅਣਕਿਆਸਿਆ ਸੀ।

19 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਰੱਜ ਕੇ ਵਰਸਿਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ਼ਦੀ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚੱਲੀਆਂ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਟਾਈ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਾਲੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।

24 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਾਮਗਾਓਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਢਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਮਹਿਸਗਾਓਂ ਮੀਂਹ-ਮਾਪਕ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 24 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ 174 ਮਿਮੀ ਵਰਖਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਨੇੜਲੇ ਰੋਪਲੇ ਖੁਰਦ (142 ਮਿਮੀ) ਅਤੇ ਕੁੜਡੁਵਾੜੀ (131 ਮਿਮੀ) ਕੇਂਦਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ, ਵੱਟਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਲੋਜੀ ਵਰਗੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੀਆ ਖਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।

ਮਾਲੋਜੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਗਲੀ ਜਮੀਨ ਖਰਵਡੂਨ ਗੇਲੀ ਪਾਵਸਾ ਮੁਲੇ (ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਹਿ ਗਈ)।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲ਼ ਸਕਿਆ।

ਨੈਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਗ੍ਰੇਪਜ਼ (ਐੱਨਆਰਸੀਸੀ) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗੂਰ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਹੋਈ ਬਰਸਾਤ ਅਤੇ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਧੁੱਪ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਾਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 50 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਿਰੀਖਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ, ਧਾਰਾਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਦੇ ਜੁੰਨਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਕਈ ਅੰਗੂਰ ਬਾਗ਼ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਭਗ 80 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਗੂਰ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਦਾ ਰਕਬਾ ਲਗਭਗ 1.5 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਮ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 12 ਤੋਂ 16 ਟਨ ਤੱਕ ਝਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ 2025-26 ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਉਪਜ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧਾ ਹੀ ਹੱਥ ਲੱਗੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਮੀ, ਉੱਲੀ ਲਾਗ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਕਲ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਮਾਲੋਜੀ ਵਰਗੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਅੰਗੂਰ ਲਈ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਰਾਬਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਨਾਸਿਕ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਐਕਸਪੋਰਟਰ ਤੁਸ਼ਾਰ ਦਾਵੰਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਇੱਕ ਏਕੜ ਅੰਗੂਰ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੇਲਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਲਵਾਈ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3.5 ਤੋਂ 4 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 8 ਤੋਂ 15 ਟਨ ਤੱਕ ਉਪਜ ਮਿਲ਼ਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਅੱਧਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।”

ਮਾਲੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਾਡੀ ਚਿੰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ।”

ਮਾਲੋਜੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ ਨਹੀਂ ਸਨ। 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਈ ਗਲੂਕੋਮਾ ਨਾਮ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਦਿਸਣੋਂ ਹਟਦਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਟਿਕ ਨਰਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਰੀਫਿਰਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਚਲੀ ਗਈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਹੂਲਤ ਦੂਰ ਤੇ ਲਗਭਗ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਹਸਪਤਾਲ ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।

ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“2018 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਮਾਢਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਮਿਲ਼ਣ ਗਿਆ ਸਾਂ। ਉਸ ਵਕਤ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ।” ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ 23 ਸਾਲਾ ਮਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਰੋਂਦੇ ਰਹੇ, ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਸੋਚ ਲਿਆ ਸੀ। ਨੇੜਲੇ ਮੰਦਰ ਦੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ ਓਨਾ ਚਿਰ ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਖੇਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਗਿਆ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੋਸਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰਾ ਬਣੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਮਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਧਨਾਜੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਸਮਝ ਪਾਏ। ਧਨਾਜੀ ਨੇ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ,“ਪਣ ਆਮਹਾਲਾ ਕਲਾਲੇਚ ਨਾਹੀ (ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਪਾਏ)।”

ਇੱਕ ਤਾਂ ਮਾਲੋਜੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਸੋਕੇ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਉਸ ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਤਰਬੂਜ਼ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਸੀ, ਵੇਚਣ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾ ਮਿਲ਼ਿਆ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਅਦਾ ਕਰਨੋਂ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।” ਮੀਂਹ ਨਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ।

ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਾਲੋਜੀ ਨੇ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਬਣਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਖੂੰਡੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਪਛਾਣਨੇ ਸਿੱਖ ਲਏ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਹ ਸਾਂਗਲੀ ਦੇ ਤਾਸਗਾਂਓਂ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਆਜੜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਪੈਡ ਫ਼ੋਨ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦਰਜਨ ਕੁ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ ਯਾਦ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਅਕਸਰ ਡਿੱਗ ਵੀ ਜਾਂਦੇ।

ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬਾਬਾ' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮਰਾਠਾ ਰਿਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਰਦਨ ਤੱਕ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਦਬਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਹਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਿਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।

2021 ਵਿੱਚ ਮਾਲੋਜੀ ਨੇ ਪਰਭਣੀ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ ਔਰਤ ਮੁਕਤਾ ਪਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖਸਰੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਗੁਆ ਲਈ ਸੀ। ਮੁਕਤਾ ਨੇ ਸਨਾਤਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਵਜੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਪੰਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਲਿਆਂਦੀ। ਮਾਲੋਜੀ ਨੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਈ, ਖ਼ੁਦ ਜੈਵਿਕ ਕਲਚਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਯੂਟਿਊਬ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਮਾਹਰਾਂ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਪੱਧਤੀਆਂ ਸਿੱਖੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਸਾਡੇ ਸੁਪਨੇ ਛੋਟੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਾਂ।”

14 ਸਤੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਮੁਕਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ (ਪੁੱਤਰ) ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਮਾਲੋਜੀ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਮੁੜ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਆਸਮਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰ੍ਹਿਆ। 19 ਤੋਂ 21 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਮੌਸਮੀ ਨਦੀਆਂ ਉਫਾਨ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਗਈਆਂ, ਵੱਟਾਂ ਅਤੇ ਉੱਪਰੀ ਉਪਜਾਊ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਹਾ ਲੈ ਗਈਆਂ।

ਧਨਾਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ੂਹ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰ ਕੇ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ। ਹਵਾ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਦੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਚੱਕਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮਾਲੋਜੀ ਦਾ ਅੰਗੂਰ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ।

ਮਾਲੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,'ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਖੇਤ 'ਤੇ ਮੁੜਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤਹੀ ਨਹੀਂ ਬਚੀ।' ਉਹ ਕਰੀਬ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਖੇਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪੂਰੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਜਲਵਾਯੂ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਹੋਈ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਪੜ੍ਹੋ: ਜਿੱਥੇ ਕਾਲ ਮੁੱਕਦਿਆਂ ਹੀ ਪਸਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ

ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪਸ਼ੂਧਨ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਕਰੀਬ 15 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੈਂਕਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਸਾਹੂਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਧੱਕਾ ਲੱਗਿਆ। ਪ੍ਰਸਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਕਤਾ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾ ਚੁੰਘਾ ਸਕੀ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਬੇਬੀ ਫੂਡ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਉਪਲਬਧ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਮਾਲੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਸਾਨੂੰ ਇਹਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖਰੀਦਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ।''

ਮੁਕਤਾ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਰਭਾਣੀ ਸਥਿਤ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਮੁੜ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ 2025 ਦੇ ਮਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਜਾਮਗਾਓਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ ਮਾਲੋਜੀ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਇਕਲਾਪੇ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੰਗਾਂ ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹਨ?”

ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦੇਰ ਸਾਮ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸ਼ਿਵਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ 'ਤੇ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ। ਮਾਲੋਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,“ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਕਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਫਿਰ ਕਦੇ ਉਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲੋਜੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜਿਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਮੇਲ਼ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ।

ਉਹ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਜਾਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਜ਼ਾਰ ਦੀ ਅਨਿਸ਼ਚਤਤਾ, ਅਸਥਿਰ ਮੌਸਮ, ਸਰਕਾਰੀ ਉਦਾਸਨੀਤਾ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।''

ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 10,000 ਰੁਪਏ ਹੈ, ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ। ਮਾਲੋਜੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂਗੀ ਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੋਪਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਆਮਦਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਮਾਹਰਾਂ, ਨਰਸਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਧਰ ਮੁਕਤਾ ਬੈਂਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਮੈਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।''

ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਯਕੀਨੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੰਡਰਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਨੁਕਸਾਨੀ ਗਈ ਮਿੱਟੀ, ਅਨਿਯਮਤ ਮਾਨਸੂਨ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿਚਾਲੇ ਭਵਿੱਖ ਅਸਥਿਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਵੰਬਰ 2025 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ ਤੇ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ 12 ਵਜੇ ਦਾ। ਦੁਪਹਿਰ ਠੰਢੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਿਲ੍ਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਾਲੋਜੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗੂਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਲੋਹੇ ਦੇ ਖੰਭੇ 'ਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਪਰ ਮਹਿਸੂਸ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।''

ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟਾਂ, ਸੰਸਥਾਗਤ ਉਦਾਸੀਨਤਾ ਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਬੇਯਕੀਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਇਸ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲੋਜੀ ਚਵਾਣ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁਟਦੀ ਮਲ਼ੂਕ ਕਰੂੰਬਲਨੁਮਾ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹੀ ਬੈਠੇ ਹਨ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ