ਜਿੱਥੇ ਕਾਲ ਮੁੱਕਦਿਆਂ ਹੀ ਪਸਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ

ਜਿਓਂ ਹੀ ਮੋਬਾਇਲ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, 20 ਸਾਲਾ ਕਿਰੀਤ ਫ਼ੌਰਨ ਆਪਣੇ ਡੈਸਕਟੌਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੈੱਡਫ਼ੋਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪੈੱਨ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਖੋਲ਼੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

''ਨਮਸਕਾਰ, ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ,'' ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਠਰ੍ਹਮੇ ਭਰੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੱਧਖੜ੍ਹ ਕਿਸਾਨ ਔਰਤ ਸੀ, ਪਾਰਵਤੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨੰਦੇੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੀ ਸੀ।

''ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?'' ਕਿਰੀਤ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਦੇ ਤੀਜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਿਰੀਤ ਪੁਣੇ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਾਰਭਨੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੈ।

ਪਾਰਵਤੀ ਰਤਾ ਕੁਝ ਝਿਜਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਲਰਜ਼ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

''ਮੀਂਹ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ਸਲ ਡੁਬੋ ਛੱਡੀ,'' ਉਹ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਪਾਈ,''ਸੋਇਆਬੀਨ, ਤੁਅਰ... ਬੱਕਰੀਆਂ ਵੀ ਮਰ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।''

ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ- ਖੇਤੀ, ਡੰਗਰ, ਮੌਸਮੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਟੁੱਟ ਗਈ ਸਭ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੁੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਪਰ ਕਰਜ਼ਾ ਸਿਰ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ; ਉਮੀਦਾਂ ਦਮ ਤੋੜ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਬੀ ਵਾਸਤੇ ਬੀਜਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬੀਜ ਮੂੰਗੀ ਮਿਲ਼ ਸਕਦੇ ਹਨ।

''ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਬੀਜ ਮਿਲ਼ ਜਾਣ, ਅਸੀਂ ਘੱਟੋਘੱਟ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸੰਭਲ਼ ਜਾਵਾਂਗੇ,'' ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਇੰਟਰਨ, ਕਿਰੀਤ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਕਰੀਬਨ ਇਹੋ-ਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਉਹ ਬੜੀ ਨਰਮਾਈ ਨਾਲ਼ ਪਾਰਬਤੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਤਫ਼ਸੀਲ ਨਾਲ਼ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਤਸੱਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਣਗੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਨਵੰਬਰ 2025 ਤੋਂ ਇੰਟਰਨ ਹਨ

''ਕਹੀ ਤਾਰੀ ਜਰੂਰ ਹੋਇਲ, ਕਲਜੀ ਕਾਰੂ ਨਾਕਾ (ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਕਲ਼ੇਗਾ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ),'' ਉਹਨੇ ਅਪਣਤ ਨਾਲ਼ ਕਿਹਾ। ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਤੇ ਫ਼ੋਨ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਰਲਾ ਕੀਤਾ: 'ਯਾ ਬਾਹਿਨੀ ਕਾਡੇ ਲਕਸ਼ਾ ਥੇਵਾ ਦਾਦਾ (ਇਸ ਭੈਣ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖੀ, ਭਰਾਵਾ)।''

''ਕਾਲਜੀ ਘਯਾ (ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ),'' ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲ਼ੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕੋਈ 10 ਕੁ ਮਿੰਟ ਚੱਲੀ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੀਂ ਪੀੜ੍ਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਹੈ।

''ਅਸੀਂ ਸਭ ਸਿੱਧੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਾਂ,'' ਕਿਰੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੀਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਕੁਝ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ ਇਸਲਈ ਉਹ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲ਼ਾ ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦਾ ਇਹ ਦਫ਼ਤਰ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸ਼ਿਵਾਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਪੁਣੇ ਦੇ ਕੋਥਰੁਡ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਬਲਾਕ ਦੀ ਚੌਥੀ ਮੰਜ਼ਲ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਦੇ ਹਾਰਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। 8955771115 'ਤੇ ਦੂਜੀ ਕਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਰੀਤ ਆਪਣਾ ਹੈੱਡਫ਼ੋਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬੀਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਵੱਲੋਂ ਮਚਾਈ ਤਬਾਹੀ ਕਾਰਨ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦਿਨੀਂ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਦੋ ਦਰਜ਼ਨ ਫ਼ੋਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਈ-ਕਈ ਕਾਲਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੀ ਲੰਬੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦਫ਼ਤਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ, ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦੇ ਪੋਸਟਰ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਇੰਟਰਨਜ਼ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਦਰਭਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਸੀਮਤ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਸੀਮ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਨੰਬਰ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਇਹ ਕਾਲਾਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ਼ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਪੈਂਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ, ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਾਸਤੇ ਪਿੰਡੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਭੂ-ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ। ਲਗਭਗ ਹਰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਨੁਕਸਾਨ, ਕਰਜ਼ਾ, ਅਪਮਾਨ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਡਰ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਨਾਕਾਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਟੀਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਦੁਪਹਿਰ ਦੋ ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੋਰ ਇੰਟਰਨ ਤੇ ਕਾਊਂਸਲਰ ਦਫ਼ਤਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਡੈਸਕਟਾਪ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਟੀਮ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤਨਖਾਹ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਇੰਟਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਰੀਤਜਾਂ ਜਾਲਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਉਸਦਾ 21 ਸਾਲਾ ਸਹਿਕਰਮੀ ਸੁਰੇਸ਼ਜਾਂ ਫਿਰ ਪਿੰਡ ਗੜਚਿਰੌਲੀ ਤੋਂ ਆਇਆ ਗਿਰੀਸ਼।

ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੀ ਪਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਰੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਿਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।"

ਅਗਲੀ ਕਾਲ ਨੰਦੇੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਮੈਂ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਦਸ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਇੱਕੋ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਹਨ, ਨਾ ਤਾਂ ਟਿਫਿਨ ਲੈਣ ਲਈ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ਼ ਵੀ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਬਚੇ। ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ਼ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਮੀਂਹ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।"

ਉਹ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਖਾਣੇ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਹੋ ਸਕੇ।

ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਉਸ ਵੱਖਰੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਸੰਭਾਲ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਣੇ ਦੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੁਰੰਤ ਕਿਰਾਏ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਲ ਧਾਰਾਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇੱਕ ਆਜੜੀ ਦੀ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਸਹਾਰਾ ਸਨ, ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਸੀਲਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਡਰ ਦੇ ਭਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਪੀੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

23 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 23 ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦਾ ਡੈਸ਼ਬੋਰਡ ਡਾਟਾ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਕਫ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਕਾਲਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ ਜੋੜਨੇ ਪਏ।

ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਦਿਨ 894 ਕਾਲਾਂ ਆਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 180 ਲੋਕ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਨਾਲ਼ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ।

ਵਿਨਾਇਕ ਹੇਗੰਨਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ,"ਅਸੀਂ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਾਂ।" 31 ਸਾਲਾ ਵਿਨਾਇਕ ਸ਼ਿਵਾਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਸੀਈਓ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਖਲਾਈ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ।

ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਹੇਗੰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਟੀਮ ਨੂੰ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਲ਼ੂਣ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੀ ਗੱਲ ਹਾਲੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਡੂੰਘਾ ਸੰਕਟ ਸੀ, ਜਿਹਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀਆਂ ਨੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਨੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਹੇਗੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇਹ ਕਾਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਲਤ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ।" 2023 ਦੇ ਚੈਵਨਿੰਗ ਫੈਲੋ ਰਹੇ ਹੇਗੰਨਾ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇਹ ਸੰਕਟ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।"

ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦਰਭ ਅਤੇ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਖੇਤਰ, ਡੂੰਘੇ ਹੋ ਰਹੇ ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡਰਾਉਣਾ ਨਤੀਜਾ ਕਿਸਾਨ-ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਪਰਾਧ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਊਰੋ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਤੱਕ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤਬਾਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕੜੀ ਹੈ।

ਹੇਗੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਜਲਵਾਯੂ ਆਫ਼ਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਵੀ ਹੈ।''

24 ਸਤੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਮੋਹਲੇਦਾਰ ਮੀਂਹ ਵਿਚਾਲੇ 42 ਸਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਗਾਵਸਾਣੇ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਵਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਵਾਰੀ ਫ਼ੋਨ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਸ਼ਨ ਖ਼ਰੀਦਣ ਗਿਆ ਸੀ।

ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਕ ਸੀਮਾਂਤ ਕਿਸਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਮਿਲ਼ਦਾ, ਉਹ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਵਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਸਕਣ। ਵੈਸ਼ਣਵੀ ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਰਸ਼ੀ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਫਾਰਮੇਸੀ ਡਿਪਲੋਮਾ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਸ਼ੰਕਰ ਧਾਰਾਸਿਵ ਵਿਖੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਡਿਪਲੋਮਾ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਵਸਾਣੇ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਂਦੇ ਮੀਂਹ ਵਿਚਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੜਕ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਥ ਮਿਲ਼ੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ ਵਾਲ਼ਾ ਝੋਲ਼ਾ ਕਮਾਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਭਿੱਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸੋਮਨਾਥ ਆਂਦਲਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਛੱਡੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਸ਼ਾਇਦ ਨਾ ਗਾਵਸਾਣੇ ਨੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕਦੇ ਇਸ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦਾ ਨਾਮ ਤੱਕ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਸੁਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਉਹ ਅੱਜ ਜਿਊਂਦੇ ਹੁੰਦੇ।

ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਰਸ਼ੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਪਿੰਡ ਦਹਿਤਾਨੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਮੀਂਹ ਲਗਾਤਾਰ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਂਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ। ਗਾਵਸਾਣੇ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਭੋਇੰ 'ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਵਾ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੋਇਆਬੀਨ ਉਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਵਾਸੀਰ ਦੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਲਗਭਗ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਓਧਰ, ਸ਼ਿਵਕੰਨਿਆ ਨੇ ਸਵੈ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ਵੀ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸੀ।

ਨਿਰਾਸ਼ਾ-ਵੱਸ ਪਈ ਸ਼ਿਵਕੰਨਿਆ ਪਾਰੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸ਼ਿਵਕੰਨਿਆ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਲ਼ਦੇ ਹਨ। ਬੀੜ ਅਤੇ ਧਾਰਾਸਿਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਾਲ਼ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗਾਵਸਾਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 13 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਸਟਲ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੀ ਫੀਸ ਸ਼ਾਮਲ਼ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਪਏ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਮਿਲ਼ਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੰਨੇ ਅਤੇ ਅੰਗੂਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਬਿਨਾ ਸਿੰਚਾਈ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਹੀ ਸੋਇਆਬੀਨ, ਮੱਕੀ, ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕ ਸ਼ਕਤੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੁਝੇ-ਬੁਝੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,''ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਚਿਆ ਹੀ ਕਿੱਥੇ ਸੀ।'' ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀ-ਵੱਸ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਮ ਨੂੰ ਮਗਰ ਛੱਡ ਮੁੜ ਕੰਮ 'ਤੇ ਪਰਤ ਗਈ।

ਜਿਸ ਦਿਨ ਗਾਵਸਾਣੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਸਥਾਨਕ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮੌਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਪੀਆਂ। ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ 2025 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਹੀ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। 20 ਤੋਂ 25 ਸਤੰਬਰ ਦਰਮਿਆਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 365.8 ਮਿਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਔਸਤ 30 ਮਿਮੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 1,253ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੱਧ ਮੀਂਹ ਪਿਆ। ਸਰਕਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫ਼ਰਕ ਬਹੁਤ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਰਿਹਾ।

ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਸਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਦਰਸਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਸਦਮਾ, ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਮਾਨਸਿਕ ਤਕਲੀਫ਼, ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼, ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਮੰਗ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮਦਦ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਚਾਦਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ।

20 ਤੋਂ 28 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਆਠ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਤਾਕਤਵਰ ਮੌਸਮੀ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਕਾਰਨ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ 'ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੇ ਰਹੇ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਦਰਿਆਈ ਨਾਲ਼ੇ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਵਹਿ ਤੁਰੇ, ਜੋ ਦੇਰ ਨਾਲ਼ ਆਏ ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਾਲੇ ਸੰਭਲ਼ਣ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸੋਕਾ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਹੜ੍ਹ ਨਹੀਂ।

ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਬਾਰ ਬਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਜਿਹੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨਾਲ਼ੇ ਹਿੰਸਕ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ, ਘਰਾਂ ਤੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਮੀਂਹ ਨਾ ਰੁਕਿਆ। ਛੋਟੇ ਤਲਾਬ ਟੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਉਫਾਨ 'ਤੇ ਆ ਗਈਆਂ।

ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਸਿਵ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੋਂ 376 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਇਸ ਆਪਦਾ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਆਨ ਨਾਲ਼ੋਂ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਦੇ ਅੱਠ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਖੇਤੀ ਹੇਠ ਰਕਬੇ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਭਾਗ, ਯਾਨੀ 44 ਲੱਖ ਹੈਕਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਰੀਫ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 75.42 ਲੱਖ ਹੈਕਟਰ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਰੀਬ 3,600 ਘਰ ਨੁਕਸਾਨੇ ਗਏ, ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ 224 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਤੇ 600 ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।

ਇਸ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ। ਹੜ੍ਹ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਉੱਗੀ ਬਨਸਪਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਢੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਸਤਹੀ ਵਹਾਅ, ਭੂ-ਜਲ ਦੁਬਾਰਾ ਭਰਨ ਅਤੇ ਨਿਕਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਪੇਂਡੂ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ, ਪਸ਼ੂਧਨ, ਸਟੋਰ ਕੀਤੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਗੁਆ ਬਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੁਕਸਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਮੁਕਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜੇ ਅਤੇ ਪਲਾਇਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਡਾ. ਸੁਭਾਸਿਸ ਭਦਰਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਆਪਦਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਸਥਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਤੰਤਰਿਕਾ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ ਭਦਰਾ ਪਿਛਲੇ 25 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਪਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਖ਼ਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦਖ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਅੱਡ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਅਚਾਨਕ ਲੱਗੇ ਝਟਕੇ ਤੋਂ ਲੋਕੀਂ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਛੇਤੀ ਉਭਰ ਪਾਉਣਗੇ, ਇਹ ਆਫ਼ਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਆਫ਼ਤ ਦੌਰਾਨ ਬੰਦੋਬਸਤ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲ਼ਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਗਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।''

ਉਹ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿੰਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਗੇ, ਓਨੀ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਹਿਮਦਿਲੀ ਹੋਵੇਗੀ।

15 ਸਤੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੋਂ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੀਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੇਜ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ 150 ਮਿਮੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਦਬਾਅ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡ ਦਾ ਪਰਕੋਲੇਸ਼ਨ ਟੈਂਕ ਫੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ਼ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਖੜ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ, ਲਾਤੂਰ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੁਲ ਦੇਉਲਗਾਂਵਕਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਰਾਕਸ਼ਸਵਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਸੋਪਾਨ ਗਡਾਦੇ ਦਾ ਖ਼ੂਹ ਗਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਗਿਆ। ਪਾਣੀ ਘਟਣ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੇ ਅਕਾਰ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। "ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਖੇਤੀ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਜਾਣਗੇ।"

ਦੇਊਲਗਾਂਵਕਰ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ 150 ਤੋਂ 200 ਟਰੈਕਟ-ਟਰਾਲੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਪੱਥਰ ਤੇ ਰੋੜੇ ਕੱਢਣੇ ਪੈਣਗੇ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਕੋਲ਼ ਨਾ ਤਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲਾਉਣ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਹੀ ਲੈਣ ਜੋਗੇ।''

ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇੱਕ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਂਹ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਨਕਾਮੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਅਤਿਅੰਤ ਮੌਸਮੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਾਲ਼ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਤੰਬਰ 'ਚ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਚ 305 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਮੀਂਹ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਮ ਨਾਲ਼ੋਂ 204 ਫੀਸਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਬੀਡ, ਪਰਭਾਨੀ, ਲਾਤੂਰ, ਹਿੰਗੋਲੀ ਅਤੇ ਨੰਦੇੜ ਜਿਹੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਏ।

ਪਰ ਇਹ ਆਫਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜੂਨ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਪਏ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਨਾਲ਼ ਟੋਏ-ਟਿੱਬੇ ਭਰ ਗਏ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਸੋਖਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਗਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਛੋਟੇ ਨਾਲ਼ਿਆਂ-ਕੱਸੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਨਿਕਾਸੀ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਤਾਲਮੇਲ਼ ਬਿਠਾਏ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗੇਟਾਂ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਨੇ ਵਰ੍ਹਦੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ਼ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ, ਜਿਹਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ 'ਟਾਲ਼ੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹੜ੍ਹ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ' ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਹੁਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸੋਕਾ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਇਲਾਕਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਚਰਮ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੰਬੇ ਸੋਕੇ ਦੌਰ ਦਰਮਿਆਨ ਅਚਾਨਕ ਵਿਤੋਂਵੱਧ ਮੀਂਹ ਝਟਕੇ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਵੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਮਹਾਪੁਰ ਅਹਵਾਲ ਹੜ੍ਹ ਰਿਪੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਲਾਇੰਸ ਆਫ਼ ਪੀਪਲਜ਼ ਮੂਵਮੈਂਟਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨੀ ਅਧਿਐਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਉਲਗਾਂਵਕਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਹ ਰਿਪੋਰਟ ਸਥਿਰ ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਛੋਟੇ ਬੱਦਲ ਫਟਣ ਦੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਏ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਜੋ ਖਲਾਅ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਬੱਚਤ, ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ਼ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਦੇ ਪਾਥਰੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਗੰਗਾਬਾਈ ਬਾਂਦਗਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ,"ਸਾਡੀ ਛੇ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਪਿਆਜ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ।" ਪਾਣੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਤੇ ਘਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ,"ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਉਸ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਸ ਪੈਸੇ ਨਾਲ਼ ਅਸੀਂ ਕੀ ਖਰੀਦੀਏ? ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹੀਏ?"

ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੀੜਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹਨ।

ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਪਾਣੀ ਦਾ ਉਫ਼ਾਨ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲ਼ਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਡੁੱਬੋ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਪੋਰਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਬਣਾਉਟੀ ਹੜ੍ਹ" ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮੀਂਹ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਾਮ ਨਾਲ਼ੇ, ਅੱਜ ਦੇ ਵਹਾਅ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਨਾਲ਼ੇ/ਕੱਸੀਆਂ, ਬਿਨਾਂ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਬਣੀਆਂ ਪੇਂਡੂ ਸੜਕਾਂ ਜੋ ਤੱਟ ਬੰਧ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਲਗਾਹਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਸਪੰਜ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਸੋਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸੁਧਾਰਕ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਉਠਾਏ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਇੱਕ ਹੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਸੋਕਾ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ, ਇਹ ਦੋ ਚਰਮ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਡੋਲ੍ਹਦਾ ਰਹੇਗਾ।

ਜਦੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਮੀਂਹ ਤੇ ਹੜ੍ਹ ਨੇ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਾਲੀਨ 'ਤੇ ਘੰਟੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਦੇ ਹੀ ਰਹੇ।

ਦੁਸ਼ਹਿਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਯਾਨਿ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅਖ਼ਰੀਲੇ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਹੇਗੰਨਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਏ।

ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,''ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕੀ ਦਿਨ। ਹਾਲਾਤ ਕਿਸੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਜਿਹੇ ਬਣੇ ਰਹੇ।''

ਉਹ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਸੌਂਦੇ ਸਨ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਾਰੀ ਖਾਂਦੇ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਖਾਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਹੀ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਰਮ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਜ਼ਮੀਨ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ।" ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਧੀ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ਼ ਬਿਹਤਰ ਫ਼ੋਨ ਜਾਂ ਸਿਸਟਮ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਹੇਗੰਨਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਲਾਸਤਾ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਦਰਦ ਨਾਲ਼ ਟੁੱਟਣ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ''ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਮਨ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਨ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ।'' ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਣਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਲਾਂ ਆਉਣ ਨਾਲ਼ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ''ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ ਕਿ ਜੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਫ਼ੋਨ ਨਾ ਚੁੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਾਲ ਚੁੱਕੀ, ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ।'' ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦਾ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਇਸੇ ਜਦੋਜਹਿਦ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।

ਕਈ ਗੁਮਨਾਮ ਦਾਨਦਾਤਿਆਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸਾਧਨ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਉਦਾਰ ਦਾਨਦਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਕਦ ਜਾਂ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਭੇਜਣ, ਜੋ ਮਦਦ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹਨ।

ਹੇਗੰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਆਪਣੇ ਤਣਾਓ ਨਾਲ਼ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਦੇ ਔਜਾਰਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਸਹਾਰਾ ਤੰਤਰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਰਚਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਫਿਲਹਾਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਹੇ।''

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਹੀ, ਪਰ ਹਰ ਸਾਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਉਂਸਲਰ ਹੇਗੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦੀਵਾਲ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਨਾਈ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਰਾਤ ਸਾਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਦਸ ਵਜੇ ਤੋਂ ਸਵੇਰੇ ਛੇ ਵਜੇ ਤੱਕ 47 ਕਾਲਾਂ ਆਈਆਂ। ਹਰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਆਤਮ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ।"

ਇੱਕ ਦਿਨ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਕਰੀਬ, ਜਦੋਂ ਇੰਟਰਨ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਹੇਗੰਨਾ ਆਪਣੇ ਕੈਬਿਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੇ ਨੋਟਸ ਸਹੇਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਹੀ ਫ਼ੋਨ ਵੱਜਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਓਂ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਸੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਦੇ ਮਾਡਾ ਬਲਾਕ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹਦਾ ਸਾਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਅੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤ ਹੋਣ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦੇ ਸੌਂ ਜਾਣ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਉਹ ਬੋਲਿਆ,''ਸਰ, ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ... ਜੇ ਅੱਜ ਰਾਤੀਂ ਸੌਂ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾ ਉੱਠਾਂ।''

ਹੇਗੰਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ,"ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਸੋਚ ਇੱਕੋ ਪਲ ਵਿੱਚ ਰਫ਼ੂਚੱਕਰ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।" ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਹੜ੍ਹ, ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੌਇਆਬੀਨ ਦੀ ਫ਼ਸਲ, ਬੀਮਾਰ ਮਾਂ, ਉਸੇ ਸਵੇਰ ਕਰਜ਼ਾ ਵਸੂਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਏਜੰਟ ਦਾ ਆਉਣਾਇਹ ਸਭ ਨਾਕਾਮੀ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਦਾ ਮਿਲ਼ਗੋਭਾ ਸੀ।

ਪੈਂਤੀ ਮਿੰਟਾਂ ਤੱਕ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਵੀ।

ਅਖ਼ੀਰ ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ,''ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤੁਸਾਂ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਹਿਦ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋ ਜਿਹਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।''

ਉਸ ਰਾਤ ਹੇਗੰਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਸ਼ੁਕਰ ਆ ਇੱਕ ਜਾਨ ਬਚ ਗਈ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਬੱਸ ਸੁਣੋ, ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਦਿਓ, ਭਾਸ਼ਣ ਨਾ ਝਾੜੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ੍ਹੀ ਰੱਖੋ। ਹਰ ਕਾਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਓਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।''

ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭਾਜੜ, ਸ਼ਾਇਦ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਹੇਗੰਨਾ ਕੋਲ੍ਹਾਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਲ਼ੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੈਲੰਡਰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ, ਫ਼ਸਲਾਂਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਮੂਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਦੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ।

ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਪਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਹੇਗੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਮੈਂ ਵੀ ਆਮ ਭੇਡ ਚਾਲੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਸੰਘ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਅਯੋਗ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਪੈ ਜਾਂਦਾ। ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਸੀ।''

ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਪਨਸਾਜ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖੀ ਕੰਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਸੀ, ਜੋ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਨ, ਪਰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹੇਗੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਭਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਾਰਾਸਿਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਸਿਆ।

2017 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਦੀ ਪਾਇਲਟ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 25 ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨ ਬੇਹੱਦ ਔਖੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਮੇਜ਼, ਇੱਕ ਫ਼ੋਨ, ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ ਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇ।

ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਕਾਲਾਂ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਜੋ ਕਰਜਾ ਨਹੀਂ ਲਾਹ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀਆਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾ ਮਿਲ਼ਣ ਕਾਰਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਰਹੇ ਸਨ।

ਧਾਰਾਸਿਵ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਵਾਲ਼ੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਨੂੰ ਬਾਰਸ਼ੀ ਪੌਣ ਦੀ ਵਿਮੁੱਖ ਢਲ਼ਾਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਵਿਡ-19 ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੇ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐੱਫਡੀਕਿਊਆਈ ਯਾਨੀ ਫਾਰਮਰਜ਼ ਡਿਸਟ੍ਰੈੱਸ ਕੋਟਿਐਂਟ ਇੰਡੈਕਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਕਿ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ, ਦਰਮਿਆਨੇ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਜੋਖ਼ਮ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉੱਚ ਜੋਖਮ ਵਾਲ਼ੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਸੰਭਾਲ਼ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫਾਲੋਅੱਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹੇਗੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਦੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 27 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗੁਆਂਢੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਟਕਰਾਅ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਲ ਅਫ਼ਸਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਸੁਲਝਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।"

ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਤਿੰਨੋਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਦ ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰੀਕਾ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਆਉਣਾ ਹੀ ਇਸ ਪਹਿਲ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਾਲੇ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ।

ਹੇਗੰਨਾ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ। ਦੂਜਾ, ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।''

ਤਣਾਅ ਦੇ ਇਹ ਕਾਰਨ ਹਰ ਥਾਂਏਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮ-ਸਬੰਧੀ ਸੰਕਟਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਸੈਂਕੜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੇ ਭੁਗਤਿਆ, ਪਰ 15 ਤੋਂ 25 ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਿੱਖਾ ਰਿਹਾ।

ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਪਹਿਲੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨਾਲ਼। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕਟ ਦੇ ਵਾਵਰੋਲ਼ੇ ਵੱਲ ਧੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਕੀਕੀ ਦਖਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੀਤੀਗਤ ਸੁਧਾਰ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮਿਲ਼ ਹਨ। ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੇਗੰਨਾ ਨੇ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸ਼ਿਵਾਰ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠਾ ਕਰਕੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤਰੀਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ।

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਧਾਰਾਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਧਵਾ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜ ਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਬਣਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਰ ਮਾਡਲ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਾਲ਼ ਹੀ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਐਸਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਹਾਇਤਾ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।

ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਐਸੇ ਕਾਊਂਸਲਰ ਤਾਂ ਹੋਣੇ ਹੀ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨਜੋ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਸਕਣ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਜਦੋਂ ਖੇਤੀ 'ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜਕ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਲਈ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਉਪਲਬਧ ਫ਼ੋਨ ਲਾਈਨ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਉਸ ਚਰਮ ਘੜੀ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਹੇਗੰਨਾ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਬੰਧਿਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਲਾਈਨ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਵਾਬੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ''ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਧਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।''

ਹੇਗੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,"ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਲਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਪੁਣੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿਤਾ।"

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇੱਕ ਉਦਾਰ ਦਾਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 2023 ਤੋਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਮੌਸਮੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਧਣ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸੰਕਟ ਸੋਕੇ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਜਟਿਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਪੈਮਾਨਾ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 2025 ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਲਵਾਯੂ ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ਼ ਅਦਿੱਖ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੈਲਪਲਾਈਨ 'ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਾਲਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰੀ ਟਲ਼ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤ੍ਰਾਸਦੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਓਹਲੇ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇਗੰਨਾ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੀਤੀਗਤ ਕਦਮ ਵਜੋਂ ਦੇਖੇਗਾ।

ਉਹ ਜੋੜਦੇ ਹਨ,"ਤੁਹਾਡੀ ਮਿੱਟੀ ਸ਼ਾਇਦ ਛੇਤੀ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਮੁੜ-ਲੀਹ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।"

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵਾਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਆਪਦਾ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਅਣਕਿਆਸੇ ਮੀਂਹ ਦੌਰਾਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਵੀ ਹੋਇਆ।

ਹੇਗੰਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ੋਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।'' ਉਹ ਰਤਾ ਰੁਕ ਕੇ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ,''ਤਦ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਮਦਦ ਤੇ ਉਮੀਦ, ਦੋਵੇਂ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ।''

(ਸਾਰੇ ਸਵੈ-ਸੇਵਕਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਕਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।)

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹੋ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੋ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਕਿਰਨ 'ਤੇ 1800-599-0019 (24/7 ਟੋਲ ਫ੍ਰੀ) ਫ਼ੋਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੀਆਂ ਹੋਰ ਹੈਲਪਲਾਈਨਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪਾਰੀ ਦੀ ਇਹ ਦੇਸ਼ਵਿਆਪੀ ਲੜੀ ਮਰਿਵਾਲਾ ਹੈਲਥ ਇਨਿਸ਼ੀਏਟਿਵ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੇਂਡੂ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ 'ਤੇ ਮੌਸਮੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਮਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

ਤਰਜਮਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ