સોલાપુરના ખેડુતની કાળી રાત

એક વાર માલોજી ચૌહાણ પોતાના એક એકરના દ્રાક્ષના બગીચામાં પ્રવેશે પછી તેમને કોઈના સહારાની જરૂર નથી પડતી. તેઓ પોતાના મિત્ર સંતોષ હિંગમિરેથી થોડા દૂર ચાલે છે, તેઓ જોઈજોઈને નહીં પણ અનુભવના સહારે આગળ વધે છે. 31 વર્ષના આ ખેડૂત પ્રજ્ઞાચક્ષુ છે, પણ પોતાના ખેતરના ખૂણેખૂણાથી તેઓ સારી પેઠે વાકેફ છે.

“તમને આ ડાળી દેખાય છે?” તેઓ દ્રાક્ષના વેલાને ટેકો આપતા લોખંડના થાંભલા તરફ ઈશારો કરીને પૂછે છે.

“કઈ ડાળી?” અમે ક્ષણભર માટે મૂંઝાઈને પૂછ્યું.

આ વાતની વિચિત્રતા પર સ્મિત કરીને, માલોજી આગળ ઝૂકે છે અને હળવેથી એક કુમળી કૂંપળને ઊંચી કરે છે, જેના પાંચ તાજા પાંદડા છેડેથી વળેલા હતા. તેના પર આંગળીઓ ફેરવતાં, તેઓ ધીમેથી કહે છે, “આનો વિકાસ બરાબર નથી થયો. આમાં દ્રાક્ષનાં લૂમખાં નહીં બેસે. મૂળિયાં ખરાબ થઈ ગયાં છે. મહિનાઓ સુધી તેને પૂરતો તડકો જ નથી મળ્યો.”

એ એક નાનકડો વેલો તેમના એક એકરના દ્રાક્ષના બગીચાની આખી કહાણી કહી દે છે. આ બગીચો તેમનાં માતા-પિતા, ધનાજી અને પુષ્પાબાઈની માલિકીની પાંચ એકરની પિયતવાળી જમીનનો એક ભાગ છે. તેમાં આ વર્ષે દ્રાક્ષનો પાક નહીં થાય. ખેતરમાં શેરડીના સાંઠા અને બીજા ફળનાં ઝાડ પણ સડી રહ્યાં છે. પરિવારનો અંદાજ છે કે તેમને કુલ 10 લાખ રૂપિયાનું નુકસાન થયું છે. જે તેમને આર્થિક રીતે ઓછામાં ઓછા દસ વર્ષ પાછળ ધકેલી દેશે.

આ ભયંકર નુકસાન 2025ના ચોમાસા દરમિયાન થયેલા અતિ ભારે વરસાદનું પરિણામ છે, જ્યારે વરસાદે અટકવાનું નામ જ નહોતું લીધું. વરસાદે જામગાંવમાં જ નહીં આખા સોલાપુર જિલ્લામાં, અને મરાઠવાડાના પડોશી જિલ્લાઓ બીડ અને ધારાશિવમાં પણ અટકવાનું નામ લીધું નહોતું. નવેમ્બર 2025ની શરૂઆત સુધીમાં, સોયાબીન અને દ્રાક્ષનાં ખેતરો સંપૂર્ણપણે તબાહ થઈ ગયાં હતાં. જે નાનાં વહેણાં વર્ષના મોટાભાગના સમયે સૂકાંભઠ્ઠ રહેતાં હતાં, તે પણ આ દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારમાં બંને કાંઠે વહેતાં હતાં.

મે મહિનાના મધ્યથી ઑક્ટોબર 2025ના અંત સુધી, પશ્ચિમી મહારાષ્ટ્ર અને મરાઠવાડામાં લાંબા સમય સુધી અવિરત વરસાદ વરસ્યો હતો. 19થી 25 સપ્ટેમ્બરની વચ્ચે પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર બની ગઈ, જ્યારે આભ ફાટવાની અને અચાનક પૂર આવવાની ઘટનાઓની હારમાળાએ ઊભા પાક, ફળોના બગીચા, જમીન, પશુધન અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં માનવજીવનનો પણ ભોગ લીધો. સોલાપુર જિલ્લામાં, અધિકારીઓએ નોંધ્યું હતું 47,000 હેક્ટરથી વધુ પાક સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થયો હતો.

આ આંકડો શેરડીનાં ખેતરો અને દ્રાક્ષના બગીચાઓમાં ધીમે ધીમે થઈ રહેલા સડાની પૂરી વાસ્તવિકતા બતાવતો નથી, જ્યાં થોડા દિવસનો વધારે ભેજ પણ આખા વર્ષની મહેનત પર પાણી ફેરવી શકે છે. દ્રાક્ષ અને શેરડી આ જિલ્લાના કૃષિ અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન છે.

માલોજીની સાથે માર્ગદર્શક તરીકે ઓછી પણ એક સહારા તરીકે વધુ ગરજ સારતા હિંગમિરે કહે છે, “આ આખા વિસ્તારમાં, દ્રાક્ષના બગીચાઓને ભારે નુકસાન થયું છે.”

સપ્ટેમ્બર 2025ના મધ્ય સુધીમાં, દુષ્કાળગ્રસ્ત સોલાપુરની ખેતીની જમીન પાણીથી લથબથ થઈ ગઈ હતી. આ અસામાન્ય રીતે ભીના ચોમાસામાં જિલ્લામાં જૂન અને સપ્ટેમ્બર વચ્ચે 600 મિલીમીટરથી વધુ વરસાદ પડ્યો હતો – જે તેની લાંબા ગાળાની સરેરાશના લગભગ 125 ટકા હતો. જે વિસ્તારના ખેડૂતો મિલીમીટરમાં વરસાદ ગણે છે, ત્યાં આટલો બધો વરસાદ ખરેખર અભૂતપૂર્વ હતો.

19 સપ્ટેમ્બરના રોજ જ્યારે આકાશ ફાટ્યું, ત્યારે એવો મુશળધાર વરસાદ પડ્યો કે જેવો આ પ્રદેશના ઇતિહાસમાં ક્યારેય જોવા મળ્યો ન હતો: સતત ત્રણ દિવસ સુધી આભ ફાટવાની ઘટનાઓ બરાબર લણણીની મોસમ વખતે જ થઈ, જેની સામે ખેડૂતો સંપૂર્ણપણે લાચાર હતા અને બિલકુલ તૈયાર ન હતા.

24 સપ્ટેમ્બરે, માઢા તાલુકાના જામગાંવ નજીક આવેલા મહિસગાંવના વરસાદ માપવાના યંત્રે 24 કલાકમાં અકલ્પનીય 174 મિલીમીટર વરસાદ નોંધ્યો, જે આ વિસ્તારમાં સૌથી વધુ હતો. નજીકના રોપળે ખુર્દ (142 મિલીમીટર) અને કુર્દુવાડી (131 મિલીમીટર) સ્ટેશનો પર પણ આવા જ ભારે વરસાદના આંકડા નોંધાયા હતા, જે મૂળિયાંને ડુબાડી દેવાં, પાળા તોડી નાખવા અને માલોજી જેવાં દ્રાક્ષનાં ખેતરોને પાણીથી ભરેલી ખાઈમાં ફેરવી દેવા માટે પૂરતો હતો.

માલોજી યાદ કરે છે, “સગળી જમીન ખરવડૂન ગેલી પાઉસા મુળે [વરસાદને કારણે આખી જમીન ધોવાઈ ગઈ].” તેઓ કહે છે કે, દિવસો સુધી કોઈ ઘરમાંથી બહાર પણ નીકળી શકતું ન હતું.

નેશનલ રિસર્ચ સેન્ટર ફોર ગ્રેપ્સ (NRCC)ના વૈજ્ઞાનિકોએ ઑક્ટોબરમાં મહારાષ્ટ્રના દ્રાક્ષના બગીચાઓનું નિરીક્ષણ કર્યું અને ચેતવણી આપી કે લાંબા સમય સુધી ચાલેલા વરસાદ અને અપૂરતા સૂર્યપ્રકાશને કારણે કળીઓમાં ફળ બેસવાની ક્ષમતા ઓછી જોવા મળી છે, જેના કારણે રાજ્યના ખેડૂતો આ વર્ષે 50 ટકા સુધીનું ઉત્પાદન ગુમાવી શકે છે. જ્યારે તેઓએ નિરીક્ષણ કર્યું ત્યારે સોલાપુર, ધારાશિવ અને પુણેના જુન્નર તાલુકામાં દ્રાક્ષના બગીચાઓમાં હજુ પણ પાણી ભરાયેલાં હતાં.

ભારતની લગભગ 80 ટકા દ્રાક્ષનું ઉત્પાદન મહારાષ્ટ્રમાં થાય છે, જે લગભગ 1.5 લાખ હેક્ટરમાં ફેલાયેલું છે. સામાન્ય સંજોગોમાં, દ્રાક્ષના બગીચા એક એકરમાં 12થી 16 ટનનું ઉત્પાદન આપે છે. 2025-26ની સિઝનમાં, વૈજ્ઞાનિકો સરેરાશ ઉત્પાદન કરતાં અડધા ઉત્પાદનનો અંદાજ લગાવી રહ્યા છે. વધુ પડતા ભેજ, ફૂગના હુમલા અને સૂર્યપ્રકાશના અભાવે કળીઓના વિકાસને રોકી દીધો છે, જેનાથી આવક અડધાથી પણ વધુ ઘટી ગઈ છે. માલોજી જેવા ખેડૂતો કહે છે કે દ્રાક્ષ માટે પાણી જેટલો જ તડકો પણ જરૂરી છે.

નાસિકના એક મોટા ખેડૂત અને નિકાસકાર તુષાર દવંગે કહે છે, “એક એકર દ્રાક્ષનો કુલ ઉત્પાદન ખર્ચ, જેમાં વેલા ચડાવવા માટેનો માંડવો પણ આવી જાય છે, તે એક સિઝનમાં લગભગ 3.5થી 4 લાખ રૂપિયા થાય છે. દ્રાક્ષની જાત પર આધાર રાખીને, એક એકરમાં 8થી 15 ટન ઉત્પાદન મળે છે. આ વર્ષે, ઉત્પાદન અડધું થઈ ગયું છે.”

માલોજી કહે છે, “અમારી ચિંતા માત્ર એ નથી કે આ વર્ષનો પાક જતો રહ્યો છે, પરંતુ ચિંતા એ છે કે આવતા વર્ષ સુધી ટકી રહેવું કેવી રીતે.”

માલોજી જન્મથી પ્રજ્ઞાચક્ષુ નહોતા. ગ્લુકોમાને કારણે 16 વર્ષની વયે તેઓએ તેમની દૃષ્ટિ ગુમાવવાનું શરૂ કર્યું, આ એક એવી બીમારી છે જે આંખની ચેતાને નુકસાન પહોંચાડે છે અને જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો દૃષ્ટિ જતી રહે છે. પહેલાં તેમની આસપાસની દૃષ્ટિ ઝાંખી પડી, અને પછી ડાબી આંખની રોશની જતી રહી. તેમના ગામમાં, ન તો તેમનાં માતા-પિતા કે ન તો તેઓ આ સ્થિતિની ગંભીરતાને સમજી શક્યા. તબીબી સારવાર દૂર અને દુર્ગમ હતી − સૌથી નજીકની આંખની હોસ્પિટલ સોલાપુરમાં 50 કિમી દૂર હતી.

તેઓ યાદ કરે છે, “2018ના એક દિવસે, હું માઢા શહેરમાં મારા મિત્રને મળીને ઘરે પાછો આવ્યો. મને બિલકુલ દેખાતું નહોતું.” આ આઘાતે 23 વર્ષીય યુવાનને હચમચાવી નાખ્યો. બીજા દિવસે તેઓ ખેતરમાં એકલા રડતા રહ્યા, અને શું થયું છે તે સમજી શકતા નહોતા. હતાશાની એ ચરમસીમા પર, તેઓએ પોતાને નુકસાન પહોંચાડવાનો ગંભીર વિચાર પણ કર્યો. ત્યારે નજીકના મંદિરના એક મિત્રે દરમિયાનગીરી કરી, અને ત્યાં સુધી વારંવાર ફોન કર્યો જ્યાં સુધી કોઈ ખેતરે પહોંચીને તેમને ઘરે ન લઈ આવ્યું.

શરૂઆતમાં તેમનાં માતા-પિતા અને ગામના મિત્રોએ તેમને સહારો આપ્યો કારણ કે તેઓ પોતાની જાતે ચાલી શકતા ન હતા. તેમણે પોતાની મોટરસાઇકલ ચલાવવાનું પણ છોડી દેવું પડ્યું. માલોજીના પિતા ધનાજી સ્વીકારે છે કે તેઓ સમજી શક્યા ન હતા કે તેમનો પુત્ર કઈ પીડામાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે. ધનાજી પારીને કહે છે, “પણ આમાલે કળલેચ નાહી [પણ અમે ક્યારેય સમજી જ ન શક્યા].”

માલોજીની દૃષ્ટિ ગુમાવવાની પીડા તેમની જમીન પરના દુષ્કાળને કારણે વધુ વકરી. “એ વર્ષે — 2018માં — અમારા ખેતરમાં તરબૂચ હતાં, પણ બજાર નહોતું, અને માથે દેવું હતું.” વરસાદ ન હોવાને કારણે પાક નિષ્ફળ ગયો.

મહિનાઓની નિરાશા પછી, માલોજીએ આત્મનિર્ભર બનવાનો સંકલ્પ કર્યો. હાથમાં લાકડી અને મનમાં દૃઢ નિશ્ચય સાથે, તેમણે અવાજના આધારે ગામમાં હરતાં-ફરતાં શીખી લીધું. તેઓ થોડો સમય સાંગલીના તાસગાંવ પાસે ભરવાડો સાથે રહ્યા, જ્યાં તેમણે રસ્તાઓ યાદ કર્યા અને પરિસ્થિતિ સાથે અનુકૂળ થવાનું શીખ્યા. તેમણે એક સાદો કીપેડવાળો ફોન વાપરતાય શીખી લીધું અને અનેક જરૂરી નંબરો મોઢે કરી લીધા. ઘણી વાર તેઓ પડી પણ જતા.

ગામના લોકો તેમને ‘બાબા’ કહીને બોલાવવા લાગ્યા, કારણ કે તેઓ તેમને એક મજબૂત અને ભરોસાપાત્ર માણસ તરીકે જોતા હતા. તેઓ સામાજિક રીતે સક્રિય રહ્યા, અને મરાઠા અનામત આંદોલન દરમિયાન એકતા દર્શાવવા માટે વિરોધ પ્રદર્શનોમાં પણ જોડાયા. તેઓ યાદ કરે છે કે, પોતાના ગામમાં, તેમણે વિરોધ દર્શાવવા માટે ગળા સુધી રેતીમાં પોતાને દાટી દીધા હતા, જેણે ગામલોકોને હચમચાવી દીધા હતા.

2021માં, માલોજીએ મુક્તા પવાર સાથે લગ્ન કર્યાં, જેઓ પરભણીનાં એક પ્રજ્ઞાચક્ષુ મહિલા છે જેમણે ચાર વર્ષની ઉંમરે ઓરીને કારણે પોતાની દૃષ્ટિ ગુમાવી હતી. મુક્તાએ અનુસ્નાતક સુધી અભ્યાસ કરીને વિશેષ શિક્ષક તરીકે તાલીમ લીધી હતી અને દિવ્યાંગ બાળકો સાથે કામ કર્યું હતું.

તેમનાં લગ્ન જીવનમાં સ્થિરતા અને આશા લાવ્યાં. માલોજી સજીવ ખેતી તરફ વળ્યા, જૈવિક કલ્ચર બનાવીને અને યુટ્યુબ પર વીડિયો જોઈને તથા નિષ્ણાતો સાથે સલાહ લઈને નવી પદ્ધતિઓનો અભ્યાસ કરવા લાગ્યા. તેઓ કહે છે, “અમારાં સપનાં નાનાં હતાં, પણ અમે ખૂબ ખુશ હતા.”

14 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ, મુક્તાએ તેમના પ્રથમ બાળકને જન્મ આપ્યો – એક સ્વસ્થ પુત્ર જેનું નામ હજુ પાડવાનું બાકી છે. માલોજી માટે, આ જાણે તેમના જીવનમાં ફરીથી પ્રકાશ પાછો ફર્યો હોય તેવી અનુભૂતિ હતી.

થોડા દિવસો પછી, આભ ફાટ્યું. 19થી 21 સપ્ટેમ્બરની વચ્ચે, પહેલેથી જ પાણીથી તરબોળ જમીન વહેતાં ઝરણાંમાં ફેરવાઈ ગઈ. શેરડીનાં ખેતરો ડૂબી ગયાં. મોસમી નદીઓમાં ઘોડાપૂર આવ્યાં, તેમણે પોતાનો માર્ગ બદલી નાખ્યો, અને પાળાઓ તથા ઉપરની ફળદ્રુપ માટીને ધોઈ નાખી.

ધનાજીના જીવનમાં પહેલી વાર પરિવારનો ખુલ્લો કૂવો છલકાઈ ગયો. માલોજીનો દ્રાક્ષનો બગીચો — જે હવા અને સૂર્યપ્રકાશના ચોક્કસ ચક્ર પર નિર્ભર હતો — પાણીમાં ડૂબેલો રહ્યો.

માલોજી કહે છે, “મારી ખેતરે પાછા ફરવાની હિંમત જ નહોતી થતી.” તેઓ લગભગ બે મહિના સુધી દૂર રહ્યા. તેમનાં માતા-પિતા જે કંઈ બચાવી શકાય તે બચાવવા માટે ખેતરે ગયાં. સમગ્ર મહારાષ્ટ્રમાં, ખેડૂતો આબોહવા પરિવર્તનની અંધાધૂંધીને કારણે થયેલી આવી જ તબાહીની વાત કરે છે. વાંચો: પહેલાં વરસાદનું તાંડવ ને પછી ફોનકૉલનું પૂર

પાકના નુકસાનની સાથે સાથે પશુઓના મૃત્યુએ પણ પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બનાવી. માલોજીના પરિવાર પર હવે લગભગ 15 લાખ રૂપિયાનું દેવું છે, જે બેંકો, ખાનગી શાહુકારો અને મિત્રો પાસેથી ઉધાર લીધેલું છે.

માલોજી અને મુક્તા માટે હજુ એક આઘાત બાકી હતો. બાળકના જન્મ પછી, મુક્તાને તબીબી તકલીફો થઈ અને તેઓ સ્તનપાન કરાવી શકતાં ન હતાં. તેમનું બાળક હવે બાળકો માટેના ખોરાક પર નિર્ભર છે – જે મોંઘો અને દુર્લભ છે.

માલોજી કહે છે, “અમારે તે વારંવાર ખરીદવું પડે છે. અને તે ઘણું મોંઘું છે.”

મુક્તા અસ્થાયીરૂપે પરભણીમાં પોતાના પિયરે પાછાં ફર્યાં છે, જ્યાં તેમના પરિવારે પણ 2025ના ચોમાસામાં પાકનું નુકસાન વેઠ્યું હતું. માલોજી જામગાંવમાં એકલા રહીને આર્થિક દબાણ અને એકલતાની સામે ઝઝૂમી રહ્યા હતા.

તેઓ કહે છે, “મને ચિંતા હતી કે હું મારા બાળકનું ધ્યાન કેવી રીતે રાખીશ. જે મિત્રો પોતે મુશ્કેલીમાં છે, તેમની પાસેથી હું કેટલું ઉધાર લઈ શકું?”

ઑક્ટોબરની એક મોડી સાંજે, નિરાશાથી ઘેરાઈને, તેમણે ખેડૂતો માટેની શિવાર હેલ્પલાઇન પર ફોન કર્યો. એક સ્વયંસેવકે ધીરજથી તેમની વાત સાંભળી. માલોજી કહે છે, “એ સમયે કરેલા ફોને મને બચાવી લીધો. હું ફરી ક્યારેય એ રસ્તે નહીં જાઉં.”

આખા ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં, માલોજીની કહાની એવાં હજારો ઘરોમાં ગુંજી રહી છે, જેઓ તૂટેલાં સપનાંનો સામનો કરી રહ્યાં છે અને નિરાશાજનક વિચારો સામે સંઘર્ષ કરી રહ્યાં છે.

તેઓ સ્પષ્ટપણે કહે છે, “મને મારા અંધાપાની ચિંતા નથી. મારી ખરી સમસ્યાઓ તો બજાર, અનિયમિત હવામાન, સરકારી ઉદાસીનતા અને અર્થપૂર્ણ તકોનો અભાવ છે.”

સરકારી સહાયપેટે જે દસેક હજાર રૂપિયા મળ્યા છે, તે કોઈ કામના નથી. માલોજી પોતાના દ્રાક્ષના બગીચાના અમુક ભાગોની છટણી કરીને ફરીથી રોપણી કરવાની અને બાકીની સિઝનમાં ઝડપી આવક માટે ટૂંકા ગાળાના શાકભાજી ઉગાડવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે. તેઓ નિષ્ણાતો, નર્સરીઓ અને ખેડૂતો સાથે ફોન પર કલાકો સુધી વાત કરે છે, અને આગળનો રસ્તો શોધી રહ્યા છે.

આ દરમિયાન, મુક્તા બેંક અથવા અન્ય ક્ષેત્રની નોકરીઓ માટે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરી રહ્યાં છે. તેઓ કહે છે, “મારે નોકરીની જરૂર છે.”

ખેતર પર, અનિશ્ચિતતા હજુ પણ યથાવત્ છે – ખરાબ થયેલી જમીન, અનિશ્ચિત ચોમાસું અને નાજુક આર્થિક સ્થિતિ.

નવેમ્બર 2025ની શરૂઆતમાં બપોરના લગભગ 12 વાગ્યા છે. બપોર ઠંડી છે અને જમીન હજુ પણ ભેજવાળી છે. માલોજી તેમના દ્રાક્ષના બગીચામાં ઊભા છે, તેમનો એક હાથ લોખંડના થાંભલા પર ટેકવેલો છે અને તેમની આંગળીઓ કુમળાં પાંદડાંને પંપાળી રહી છે.

તેઓ કહે છે, “હું મારા છોડને જોઈ નથી શકતો, પણ હું તેમને અનુભવી શકું છું.”

આબોહવાના આંચકા, સંસ્થાઓની ઉદાસીનતા અને બજારની અસ્થિરતાથી ભરેલા આ વર્ષમાં, માલોજી ચૌહાણ છોડ પરની અને જીવનની નાનામાં નાની કૂંપળને પણ એક મજબૂતી આશાની જેમ જકડી રાખી છે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ