પહેલાં વરસાદનું તાંડવ ને પછી ફોનકૉલનું પૂર

20 વર્ષીય કિરીટનો મોબાઇલ ફોન રણકવા લાગે છે કે તરત જ તેઓ ડેસ્કટોપ સામે ગોઠવાઈ જાય છે, કાન પર હેડફોન ચડાવે છે, હાથમાં પેન લે છે અને પોતાની ડાયરી ખોલે છે.

“નમસ્કાર! શિવાર હેલ્પલાઇન,” તેઓ શાંત અને સ્થિર અવાજે કહે છે.

સામે છેડે મહારાષ્ટ્રના નાંદેડ જિલ્લાના એક ગામમાંથી પાર્વતી નામનાં આધેડ વયનાં એક મહિલા ખેડૂત છે.

કિરીટ મરાઠીમાં પૂછે છે, “હું તમારી શું મદદ કરી શકું છું?” તેઓ પૂણેની કૉલેજમાં બી.એ. સાયકોલોજીના ત્રીજા વર્ષમાં અભ્યાસ કરે છે અને મૂળ પરભણીના એક ગામના વતની છે.

પાર્વતી અચકાય છે. તેમનો અવાજ ધ્રૂજી રહ્યો છે.

તેઓ માંડ માંડ આટલું કહી શકે છે, “વરસાદે અમારો બધો પાક બરબાદ કરી નાખ્યો. સોયાબીન, તુવેર... બકરીઓ પણ તણાઈ ગઈ. હવે કોઈ કામ મળતું નથી.” પરિવારનો જે મજબૂત આધાર હતો તે — ખેતી, પશુધન, મોસમી મજૂરી – બધું જ પાણીમાં ગરકાવ થઈ ગયું છે. લોન ચૂકવવાની બાકી છે; આશાઓ ડૂબી ગઈ છે. તેઓ પૂછે છે કે શું આવનારી રવિ સીઝન માટે મગના બિયારણની વ્યવસ્થા થઈ શકશે કે કેમ?

તેઓ પોતાની વાત રજૂ કરે છે, “જો બિયારણ મળી જાય તો અમે આ ઉનાળો જેમતેમ કરીને કાઢી શકીશું.”

હેલ્પલાઇન ઈન્ટર્ન તરીકે, કિરીટ છેલ્લા બે મહિનાથી લગભગ દરરોજ આવી જ વ્યથાઓ સાંભળી રહ્યા છે. તેઓ ખંતપૂર્વક તેમની જરૂરિયાતો નોંધી લે છે, તેમના પરિવાર અને ગામ વિશે પૂછપરછ કરે છે, અને તેમને જણાવે છે કે તેઓ નવેમ્બર 2025માં જ્યાં ઇન્ટર્નશિપ કરી રહ્યા છે તે હેલ્પલાઇનના વડા સુધી તેમના પરિવારની જરૂરિયાતો પહોંચાડશે.

તેઓ હળવેથી કહે છે, “કાહી તરી જરૂર હોઈલ, કાળજી કરૂ નકા [કંઈક ને કંઈક રસ્તો જરૂર નીકળશે, તમે ચિંતા ન કરો].” ફોન કરનાર મહિલા તે યુવકનો ખૂબ આભાર માને છે, પણ ફોન મુકતાં પહેલાં તેઓ આજીજી કરે છે: “યા બહિણી કડે લક્ષ ઠેવા દાદા. [આ બહેનને યાદ રાખજો હોં ભાઈ].”

“કાળજી ઘ્યા [સંભાળજો],” તેઓ જવાબ આપે છે.

બપોરે શરૂ થયેલી વાતચીત 10 મિનિટમાં પૂરી થાય છે. પણ વેદના બંને તરફ ચાલુ રહે છે.

કિરીટ કહે છે, “અમે વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાંથી શીખી રહ્યા છીએ.” તેમના પોતાના ઘરની સ્થિતિ પણ કંઈ અલગ નથી, તેથી તેઓ ફોન કરનારાઓની વિકટ પરિસ્થિતિને સારી રીતે સમજી શકે છે.

શિવાર ફાઉન્ડેશન નામની બિન-લાભકારી સંસ્થા દ્વારા ચલાવવામાં આવતી ખેડૂતો માટેની હેલ્પલાઇન એવી શિવાર હેલ્પલાઇનની શાંત બે રૂમની ઓફિસ પૂણેના કોથરુડ વિસ્તારમાં એક ગીચ કોમર્શિયલ બ્લોકના ચોથા માળે આવેલી છે. બહાર ટ્રાફિકનો ઘોંઘાટ થતો રહે છે. 8955771115 નંબર પર બીજો એક ફોન આવે છે. અને પછી બીજો. કિરીટ તેમના હેડફોન ચડાવે છે અને આગલી પોકાર સાંભળવા માટે તૈયાર થાય છે.

છેલ્લા બે મહિનામાં પડેલા અસાધારણ ભારે વરસાદે ખેડૂતોની તબાહ થઈ રહેલી દુનિયામાં શિવાર હેલ્પલાઇનને આશાનું એક આછું કિરણ બનાવી દીધી છે. મોટાભાગના દિવસોમાં, આ હેલ્પલાઇન પર બે ડઝન જેટલા ફોન આવે છે; કેટલીક વાતો એક કલાકથી પણ લાંબી ખેંચાય છે.

ઓફિસની દીવાલો પર મહારાષ્ટ્રનો નકશો, હેલ્પલાઈનનાં પોસ્ટરો, નોંધ અને દસ્તાવેજો લટકે છે, જે અહીં કામ કરતા તાલીમાર્થીઓને આવતા ફોન પાછળની વ્યથાની યાદ અપાવે છે. આ હેલ્પલાઇન મર્યાદિત સંસાધનો પર ચાલે છે, પરંતુ અહીં સંવેદના અખૂટ છે. લોકોના મોઢે થતા પ્રચાર અને સોશિયલ મીડિયાને કારણે જ તેના નંબરો દૂર દૂર સુધી ફેલાયા છે.

મહારાષ્ટ્રના વરસાદથી તબાહ થયેલા ગ્રામીણ વિસ્તારો અને અન્ય સ્થળોએથી ફોન આવે છે: નાના ખેડૂતો, મહિલાઓ અને બાળકો, શહેરોમાં ભણતા પણ બાપદાદાના દેવાના બોજ નીચે દબાયેલા ગામડાના વિદ્યાર્થીઓ, અને જેમના ભવિષ્યમાં કોઈ આશા નથી તેવા મજૂરો. લગભગ દરેક ફોન કરનારની વાર્તા એક જ હોય છે: નુકસાન, દેવું, અપમાન, ચિંતા અને ડર. મોટાભાગના લોકોએ સરકારી અધિકારીઓ કે રાજકીય નેતાઓનો સંપર્ક કરવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો હોય છે. અહીંની ટીમ એવા લોકોને પ્રાથમિકતા આપે છે જેમના મનમાં આત્મહત્યાના વિચારો ચાલી રહ્યા હોય.

બપોરે 2 વાગ્યા સુધીમાં, અન્ય તાલીમાર્થીઓ અને કાઉન્સેલરો ઓફિસમાં આવી પહોંચે છે અને ડેસ્કટોપ સામે પોતપોતાની બેઠક પર ગોઠવાઈ જાય છે.

આ ટીમ યુવાન, પગારદાર તાલીમાર્થીઓની બનેલી છે, જેઓ મુખ્યત્વે ખેડૂત પરિવારોમાંથી આવે છે અને કિરીટ, જાલનાના એક ગામમાંથી આવતા તેમના 21 વર્ષીય સાથી સુરેશ, અથવા ગ્રામીણ ગઢચિરોલીના રહેવાસી ગિરીશની જેમ મનોવિજ્ઞાનનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે.

કિરીટ ફોનની વચ્ચે પારી સાથે વાત કરતાં કહે છે, “મોટાભાગના ફોન કરનારા મદદ લેવામાં ખચકાય છે, તેમને લાગે છે કે આમાં તેમનું સ્વમાન ઘવાય છે, પણ જ્યારે તેમની પાસે બધા વિકલ્પો ખૂટી જાય, ત્યારે અમને ફોન કરે છે.”

આગલો ફોન નાંદેડના એક ગામની અને હાલ પુણેમાં ભણતી એક હતાશ યુવતીનો છે.

“હું પુણેમાં 10-12 સહેલીઓ સાથે એક રૂમમાં રહું છું... પણ મારી પાસે ભાડું ભરવા કે ટિફિન ખરીદવાના પૈસા નથી; અમારામાંથી કોઈની પાસે પૈસા નથી; મારાં માતા-પિતા પાસે મોકલવા માટે કંઈ બચ્યું નથી, વરસાદે બધું બરબાદ કરી નાખ્યું છે.”

તેઓ એક મહિના માટે આર્થિક મદદની વિનંતી કરે છે – જેથી તેઓ રૂમનું ભાડું અને જમવાનો ખર્ચ કાઢી શકે.

તેમનું નામ ટૂંક સમયમાં હેલ્પલાઇન દ્વારા સંચાલિત એક અલગ યાદીમાં ઉમેરાઈ જશે – જે મુખ્યત્વે પૂણેની યુનિવર્સિટીઓમાં ભણતા મહારાષ્ટ્રના ગ્રામીણ વિસ્તારના એવા યુવક-યુવતીઓ માટે છે, જેમને હવે તાત્કાલિક ભાડા, ભોજન અને આર્થિક સહાયની સખત જરૂર છે.

બીજો એક ફોન ધારાશિવના એક ભરવાડનો છે જેમની આજીવિકાનો એકમાત્ર સ્ત્રોત એવી બકરીઓ પૂરના પાણીમાં તણાઈ ગઈ છે. તેઓ ભાંગી પડ્યા છે, તેમની રોજીરોટી છીનવાઈ ગઈ છે. તેઓ ડરના બોજ હેઠળ દબાઈ ગયા છે.

હેલ્પલાઇનના ડેશબોર્ડ પર 23 સપ્ટેમ્બરથી 23 ઑક્ટોબર, 2025 સુધીનો ડેટા એક ગંભીર વાસ્તવિકતા દર્શાવે છે: હેલ્પલાઇન પર લગભગ 10,000 ફોન એટેન્ડ કરવામાં આવ્યા છે. આ ધસારાને પહોંચી વળવા તે સમયગાળા દરમિયાન શિવારે વધુ સ્વયંસેવકોની ભરતી કરવી પડી હતી. સૌથી ખરાબ દિવસે 894 ફોન આવ્યા હતા. તેમાંથી ઓછામાં ઓછા 180 લોકો ગંભીર રીતે આત્મહત્યા કરવાનું વિચારી રહ્યા હતા.

વિનાયક હેગન્ના યાદ કરે છે, “અમે ફોનના ભાર નીચે કચડાઈ ગયા હતા.” 31 વર્ષીય વિનાયક ‘શિવાર’ના સ્થાપક અને સી.ઈ.ઓ. છે. એક પ્રશિક્ષિત મનોવિજ્ઞાનીક અને સામાજિક કાર્યકર તરીકે, તેઓ ગ્રામીણ તકલીફોના નિરીક્ષક છે.

ફોનની સંખ્યાએ હેગન્ના અને તેમની ઉત્સાહી યુવાનોની ટીમને વિચલિત નહોતી કરી. તેમને જે બાબતે હચમચાવી દીધા હતા તે હતી તાજેતરની આબોહવાની અનિયમિતતાઓ દ્વારા સર્જાયેલી આપત્તિની તીવ્રતા, જેમાં માનવીય ભૂલો અને સરકારી સંસ્થાઓની ગેરહાજરી કે બેદરકારીના કારણે પરિસ્થિતિ વધુ વણસી હતી.

2023ના શેવનિંગ ફેલો હેગન્ના હેલ્પલાઇન ઓફિસમાં ‘પારી’ને કહે છે, “આ ફોન આપણને સમગ્ર મહારાષ્ટ્રના લોકોની દયનીય સ્થિતિ બતાવે છે.” તેઓ વચ્ચે વચ્ચે ફોન લેતા જાય છે અને પોતાની ટીમને સૂચનાઓ આપતા જાય છે. “આ સંકટનાં મૂળ ખૂબ ઊંડાં છે.”

લગભગ ત્રણ દાયકાઓથી, મહારાષ્ટ્ર — ખાસ કરીને વિદર્ભ અને મરાઠવાડા પ્રદેશો — ગંભીર કૃષિ સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેનું પરિણામ ખેડૂતોની આત્મહત્યાની સતત ચાલતી ગાથા છે - નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB)એ તેના વાર્ષિક ‘એક્સિડેન્ટલ ડેથ્સ એન્ડ સુસાઈડ્સ ઇન ઇન્ડિયા’ (ADSI) અહેવાલોમાં આંકડા રાખવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી 60,000થી વધુ આત્મહત્યાઓ નોંધાઈ છે. રાજ્યના મોટા ભાગોમાં અતિશય વરસાદ અને પાકના વ્યાપક વિનાશ પછી આ વર્ષનું અચાનક આવેલું પૂર ખેડૂતો સામેના પડકારોની શ્રેણીમાં માત્ર એક નવો ઉમેરો છે.

હેગન્ના કહે છે, “આબોહવાની આપત્તિ માત્ર આર્થિક સંકટ જ નથી, તે માનસિક સ્વાસ્થ્યની મહામારી પણ છે.”

સપ્ટેમ્બર 24, 2025ના રોજ મુશળધાર વરસાદની વચ્ચે, 42 વર્ષીય લક્ષ્મણ ગવસાને નજીકના શહેરમાંથી કરિયાણું ખરીદવા ગયા હતા ત્યાંથી તેમનાં પત્ની શિવકન્યાને છેલ્લો ફોન કર્યો હતો.

એક નાના સીમાંત ખેડૂત હોવાની સાથે તેઓ મજૂર તરીકે પણ કામ કરતા અને જે પણ કામ મળે તે કરી લેતા. તેમનું સ્વપ્ન તેમની દીકરી વૈષ્ણવી અને દીકરા શિવશંકરને ભણાવવાનું હતું. વૈષ્ણવી સોલાપુર જિલ્લાના બાર્શી શહેરમાં ફાર્મસી ડિપ્લોમાના અંતિમ વર્ષમાં છે. શિવશંકર ધારાશિવમાં ટેકનિકલ એજ્યુકેશનમાં ડિપ્લોમાના બીજા વર્ષમાં છે.

ફોન પછી, ગવસાને પાછા ફર્યા નહીં. બીજે દિવસે સવારે, જ્યારે વરસાદ વરસી રહ્યો હતો, ત્યારે ગામના રસ્તાની બાજુના એક ખેતરમાં તેમનો મૃતદેહ મળી આવ્યો. તેમના પાડોશી સોમનાથ આંદળકરે આ પત્રકારને જણાવ્યું કે તેમની લાશ પલળી ગઈ હતી અને કરિયાણાની થેલી શેરડીના ખેતરમાં પાણીમાં પલળી રહી હતી. તેઓ એક ચિઠ્ઠી મૂકી ગયા હતા, જેમાં સ્થાનિક રાજકીય નેતાઓને તેમના બાળકોનું શિક્ષણ પૂરું કરવામાં મદદ કરવા માટે અપીલ કરી હતી.

કદાચ ગવસાને કે તેમના પરિવારે આ હેલ્પલાઇન વિશે ક્યારેય સાંભળ્યું ન હતું. જો સાંભળ્યું હોત, તો કદાચ તેઓ આજે હયાત હોત.

સોલાપુરના બાર્શી તહસીલનું દહીટણે ગામ શોકમાં ગરકાવ હતું, જ્યારે વરસાદ સતત વરસી રહ્યો હતો, અને સારા પાકની તમામ આશાઓ કચડાઈ ગઈ હતી. લક્ષ્મણ એક સૂકી ખેતી કરતા ખેડૂત હતા, જેઓ તેમના દોઢ એકરના પ્લોટ પર સોયાબીનની ખેતી કરતા હતા. આ વર્ષની શરૂઆતમાં, તેમણે હરસના ઑપરેશન માટે મિત્રો અને સંબંધીઓ પાસેથી ઉછીના લઈને આશરે 50,000 રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા. બીજી બાજુ, શિવકન્યાએ સ્વ-સહાય જૂથો પાસેથી 50,000 રૂપિયા જેટલી લોન લીધી હતી.

બીડ અને ધારાશિવ જિલ્લાની સરહદે આવેલા ગામમાં તેમના સાંકડા બે ઓરડાના મકાનમાં ‘પારી’ સાથે વાત કરતી વખતે, મજૂર તરીકે કામ કરતાં ભાંગી પડેલાં શિવકન્યા કહે છે કે પરિસ્થિતિ અસહ્ય બની ગઈ હતી.

ગવસાને પરિવારને તેમનાં બાળકોના શિક્ષણ — હોસ્ટેલ, ભોજન અને કોલેજ ફી — માટે મહિનાના 13,000 રૂપિયાની જરૂર હતી. આ વર્ષના સતત વરસાદને કારણે, આ દંપતીને ક્યાંય કામ મળતું નહોતું — ન તો ખેતરોમાં કે ન તો શહેરોમાં. તેમણે પોતાનો પાક પણ ગુમાવ્યો હતો. આ જિલ્લો શેરડી અને દ્રાક્ષ માટે જાણીતો છે, પરંતુ આ શુષ્ક પ્રદેશમાં મોટી સંખ્યામાં નાના ખેડૂતો સિંચાઈની સુવિધા વિના સોયાબીન, મકાઈ, જુવાર અને અન્ય ખાદ્ય પાકો ઉગાડે છે, જોકે, અહીં જમીનની ફળદ્રુપતા ખૂબ જ ઓછી છે.

તેમનાં પત્ની, જેઓ હવે પોતાની જાતનો એક નિસ્તેજ પડછાયો બની ગયાં છે, ધીમા અવાજે કહે છે, “અમારી પાસે નિરાશા સિવાય કંઈ નહોતું.” તેઓ પોતાના દુઃખને ભૂલીને, બાળકોને ભણાવવાની જરૂરિયાતથી પ્રેરાઈને પોતાના કામે પાછાં ફર્યાં છે.

જે દિવસે લક્ષ્મણનું મૃત્યુ થયું, તે દિવસે સ્થાનિક અખબારોએ આસપાસના વિસ્તારમાં આત્મહત્યાને કારણે વધુ ચાર મૃત્યુ નોંધ્યાં હતાં. સોલાપુર જિલ્લામાં ઑગસ્ટ 2025ના અંત સુધીમાં ભારે વરસાદ પડ્યો હતો. 20 થી 25 સપ્ટેમ્બરની વચ્ચે, જિલ્લામાં 365.8 મીમી વરસાદ નોંધાયો હતો. રાજ્યનો ડેટા દર્શાવે છે કે, મહિનાની 30 મીમીની લાંબા ગાળાની સરેરાશ કરતાં આ 1,253 ટકા વધારે હતો. વિસ્તાર મુજબનો તફાવત ખૂબ જ મોટો અને વિનાશક હતો.

શિવાર હેલ્પલાઇન ઓફિસમાં, સપ્ટેમ્બરના અંત સુધીમાં ફોનની સંખ્યા વધતાં, સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે લોકો માત્ર પાકના નુકસાન કે આર્થિક બરબાદીની જાણ નહોતા કરી રહ્યા. તેઓ કંઈક ઊંડી વ્યથા ઠાલવી રહ્યા હતા: અનિશ્ચિતતાનો આઘાત, હવામાનની અરાજકતાની માનસિક હિંસા, મર્યાદિત સંસાધનો માટેનો સંઘર્ષ, રાહત અને પુનર્વસન માટેની ચીસો, બાળકોના શિક્ષણ માટે મદદ, અને કપડાં કે ચાદર માટે પણ વલખાં...

20 થી 28 સપ્ટેમ્બર સુધીના આઠ દિવસોમાં, બંગાળની ખાડીમાંથી આવતા શક્તિશાળી હવામાન પ્રવાહોએ મરાઠવાડા અને પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્ર પર એક પછી એક વરસાદી કહેર વરસાવ્યો, જેના કારણે સામાન્ય રીતે સૂકાં નદીનાં પટ તોફાની નદીઓમાં ફેરવાઈ ગયાં અને મોડા ચોમાસાથી માંડ બેઠાં થયેલાં ખેતરોને ચીરી નાખ્યાં. આ વિસ્તારના લોકો દુષ્કાળનો સામનો કરી શકે તેમ હતા, પણ પૂરનો નહીં.

ગામલોકો વારંવાર વર્ણવે છે કે કેવી રીતે નાનાં, પરિચિત ઝરણાં હિંસક નદીઓમાં ફેરવાઈ ગયાં અને તેમનાં ખેતરો, ઘરો અને ગામોને સંપૂર્ણપણે બરબાદ કરી દીધાં. કેવી રીતે વરસાદ દિવસો સુધી અટક્યો નહીં અને નાનાં તળાવો તૂટી ગયાં અને સરોવરો છલકાઈ ગયાં.

માત્ર ધારાશિવ જિલ્લામાં જ એક અઠવાડિયામાં સામાન્ય કરતાં 376 ટકા વધુ વરસાદ પડ્યો હતો — આ આંકડો કોઈ પણ સત્તાવાર વર્ણન કરતાં હોનારતની તીવ્રતા વધુ સારી રીતે દર્શાવે છે.

રાજ્યનું આકલન છે કે 44 લાખ હેક્ટરથી વધુ ખરીફ પાકને, અથવા મરાઠવાડાના આઠ જિલ્લાઓમાં વાવેતર થયેલા કુલ વિસ્તારના ત્રીજા ભાગને ભરપાઈ ન થઈ શકે તેવું નુકસાન થયું છે. રાજ્યભરમાં, અંદાજે 75.42 લાખ હેક્ટર જમીનમાં નુકસાન થયું છે. આ ઉપરાંત, પૂરને કારણે લગભગ 3,600 મકાનોને નુકસાન થયું હતું, 224 માનવ જીવ અને 600 પશુધન મૃત્યુ પામ્યાં હતાં.

આની પર્યાવરણીય, સામાજિક અને ભાવનાત્મક અસરો લાંબા ગાળાની હોય છે. પૂર નદી કિનારાની વનસ્પતિને તાણી જાય છે, કિનારાઓનું ધોવાણ કરે છે અને પીવાના પાણીના સ્રોતોને દૂષિત કરે છે. વળી તે પાણીના વહેણ, રિચાર્જ અને ડિસ્ચાર્જ ઝોન વચ્ચેના કુદરતી જોડાણને તોડીને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જમાં ખલેલ પહોંચાડે છે. સામાજિક રીતે, પૂર ગ્રામીણ લાચારી વધારે છે: પરિવારો પાક, પશુધન, સંગ્રહિત અનાજ અને જરૂરી દસ્તાવેજો ગુમાવે છે. વારંવારના નુકસાનને કારણે તેમની સહનશક્તિ ખૂટી જતાં ઘણા લોકો દેવું અને સ્થળાંતરના ચક્રમાં ફસાઈ જાય છે.

ડૉ. સુભાષિશ ભદ્રા કહે છે, “સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, રાજકીય અને આર્થિક સંજોગો આપત્તિ દરમિયાન લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.” બેંગલુરુની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેન્ટલ હેલ્થ એન્ડ ન્યુરો-સાયન્સિસ (NIMHANS)ના ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટમાં સાયકો-સોશિયલ સપોર્ટ વિભાગના પ્રોફેસર અને વડા તરીકે, તેમણે છેલ્લાં 25 વર્ષોમાં દેશની કેટલીક સૌથી વિનાશક કુદરતી આફતોના અભ્યાસ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટેનાં કાર્યોનું નેતૃત્વ કર્યું છે. તેઓ ચેતવણી આપે છે કે માનસિક સ્વાસ્થ્યના પ્રયાસોને અન્ય પરિબળોથી અલગ જોઈ શકાતાં નથી. તેથી, ખાસ કરીને કુદરતી આફતો દરમિયાન, વ્યક્તિગત, કૌટુંબિક અને સામુદાયિક સ્તરે પ્રયાસો કરવાની જરૂર છે.

તેઓ કહે છે, “લોકો અચાનક લાગેલા આઘાતમાંથી કેટલી ઝડપથી બહાર આવશે, તે આપત્તિ પહેલાંની તૈયારી, આપત્તિ દરમિયાન અને તે પછીની સપોર્ટ સિસ્ટમની પ્રકૃતિ, વ્યાપ અને ઝડપ પર આધાર રાખે છે.”

તેઓ ઉમેરે છે કે, સમુદાયના સંબંધો જેટલા સારા, તેટલી જ ફરી બેઠા થવાની તાકાત વધુ સારી હોય છે.

લાતુર સ્થિત પત્રકાર, લેખક અને ક્લાઇમેટ ચેન્જ એજ્યુકેટર અતુલ દેઉળગાંવકર કહે છે, “15 સપ્ટેમ્બર, 2025ના રોજ, બીડ જિલ્લાના કેઝ ગામમાં સવારે 6 વાગ્યાથી શરૂ કરીને બે કલાકમાં 150 મીમી વરસાદ પડ્યો હતો; દબાણના કારણે ગામનું તળાવ તૂટી ગયું અને પાણી ચારે બાજુ જોરથી ફરી વળ્યું. ઝાડ મૂળમાંથી ઉખડી ગયાં, પાણીના પ્રવાહે આખા ગામને ડુબાડી દીધું.”

રાક્ષસવાડી ગામમાં, ગણેશ સોપાન ગદડેનો કૂવો કાંપમાં દટાઈ ગયો હતો. જ્યારે પાણી ઓસર્યું, ત્યારે તેમણે જોયું કે તેમનું ખેતર ફૂટબોલના કદના ખડકો અને પથ્થરોથી ભરાઈ ગયું હતું. દેઉળગાંવકર કહે છે, “તેમને પથ્થરો અને ખડકો દૂર કરીને જમીનને ફરીથી ખેતીલાયક બનાવવામાં દિવસો, કદાચ મહિનાઓ લાગશે. મને લાગે છે કે ખેડૂતને 150-200 ટ્રેક્ટર ટ્રોલી ભરાય તેટલા ખડકો અને પથ્થરો મળશે, પરંતુ તેમની પાસે મજૂર અને મશીન ભાડા પર લેવા માટે પૈસા નથી.”

આબોહવા વૈજ્ઞાનિકો, કૃષિ-હવામાનશાસ્ત્રીઓ અને નાગરિક સમાજ જૂથો દ્વારા ઑક્ટોબર-2025માં બહાર પડાયેલા એક શ્વેતપત્ર દલીલ કરવામાં આવી છે કે મરાઠવાડાના પૂર — અને તેનાથી ઉદ્ભવેલ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંકટ — માત્ર વરસાદને કારણે નહોતું, પરંતુ તે વ્યવસ્થાની નિષ્ફળતાનું પરિણામ હતું. આત્યંતિક હવામાનની ઘટનાઓ પર્યાવરણીય નાજુકતા અને માનવસર્જિત જળ અવરોધો સાથે ટકરાઈ. સપ્ટેમ્બરમાં આ પ્રદેશમાં 305 મીમી વરસાદ નોંધાયો હતો, જે સામાન્ય કરતાં 204 ટકા વધુ હતો, જેમાં બીડ, પરભણી, લાતુર, હિંગોલી અને નાંદેડ જેવા જિલ્લાઓએ નવા રેકોર્ડ તોડ્યા.

છતાં આ આપત્તિની શરૂઆત વહેલી થઈ હતી: જૂન-જુલાઈમાં વરસાદની અછતે જમીનને સુકવી નાખી હતી, ત્યારબાદ ઑગસ્ટમાં અચાનક આવેલા ભારે વરસાદે જળાશયો ભરી દીધાં જ્યારે જમીન પાણી શોષી શકવા અસમર્થ રહી. સપ્ટેમ્બરના અંત સુધીમાં, કાંપવાળી નદીઓ, નાનાં નાળાં, ગટર લાઈનોને રોકતા રસ્તાઓ અને ડેમમાંથી પાણી છોડવામાં થયેલા નબળા સંકલને ભારે વરસાદને એવા પૂરમાં ફેરવી દીધું જેને અહેવાલોમાં “પૂરનો રોકી શકાય એવો વધારો” કહેવામાં આવ્યું છે.

અહેવાલો કહે છે કે, મરાઠવાડામાં હવે એકસરખો દુષ્કાળ જોવા નથી મળતો, પરંતુ તે આબોહવાની ચરમસીમાઓનો પ્રદેશ બની ગયો છે — જ્યાં લાંબા સૂકા દિવસો સાથે અચાનક ભારે વરસાદ પડે છે.

આ તારણોને નેશનલ એલાયન્સ ઓફ પીપલ્સ મુવમેન્ટ્સ (NAPM) હાથ ધરાયેલ એક ક્ષેત્રીય અભ્યાસ ‘મહાપૂર અહેવાલ’ (નવેમ્બર 2025) દ્વારા સમર્થન મળે છે. દેઉળગાંવકર તે અભ્યાસના સભ્ય હતા. તે સ્થિર ચોમાસાથી ટૂંકા, હિંસક વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ તરફના બદલાવને નોંધે છે.

આ અહેવાલ શૂન્યમનસ્ક થઈ ગયેલા એવાં ખેડૂત સ્ત્રી-પુરુષોની સાક્ષીઓથી ભરેલો છે, જેઓ પોતાની જીવનભરની બચત, વર્ષોની મહેનત અને નાનાં સપનાઓના નુકસાન સાથે સમાધાન કરવા સંઘર્ષ કરી રહ્યાં છે.

સોલાપુરના પાથરી ગામનાં ગંગાબાઈ બંડગર દુઃખ સાથે કહે છે, “અમે છ એકર જમીનમાં વાવેલી ડુંગળી ગુમાવી દીધી.” પાણી તેમનાં ખેતર અને ઘરને ઘેરી વળ્યું હતું. “સરકારી સહાયના 10,000 રૂપિયા તે નુકસાનની ભરપાઈ કેવી રીતે કરી શકે? તે પૈસાથી અમે શું ખરીદી શકીએ? અમે કેવી રીતે જીવીશું?”

તેઓ સેંકડો દુઃખી પરિવારોમાંથી એક છે.

સ્થાનિકો કહે છે કે ઘણાં નાનાં ગામોમાં અચાનક પૂર આવ્યાં હતાં જે લોકો પ્રતિક્રિયા આપી શકે તે પહેલાં ઘરો અને ખેતરોમાં ફરી વળ્યાં. રિપોર્ટ આને “કૃત્રિમ પૂર” કહે છે — જે માત્ર વરસાદનું પરિણામ નથી, પરંતુ માનવસર્જિત અવરોધોનું પરિણામ છે: ભરાઈ ગયેલાં નાળા, આધુનિક પ્રવાહો માટે ખૂબ સાંકડાં ગરનાળાં, પાળા તરીકે કામ કરતા બિનઆયોજિત ગ્રામીણ રસ્તાઓ અને એક સમયે પાણી શોષી લેતાં વેટલેન્ડ્સની બિલકુલ લુપ્તતા. બન્ને અહેવાલો સૂચવે છે કે જો સુધારાત્મક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો મરાઠવાડા એક જ મોસમમાં દુકાળ અને પૂર જેવી બે ચરમસીમાઓ વચ્ચે ઝોલા ખાતું રહેશે.

જેમ જેમ અવિરત વરસાદ અને પૂરે મરાઠવાડા અને પશ્ચિમ મહારાષ્ટ્રને તબાહ કર્યું, તેમ તેમ શિવર હેલ્પલાઇનમાં કલાકો અને દિવસો સુધી ફોનની ઘંટડી વાગતી રહી.

દશેરાથી લઈને દિવાળીના અંત સુધી (ઑક્ટોબરના અંત સુધી) હેગન્ના ઘરે ગયા ન હતા.

તેઓ યાદ કરે છે, “સતત એકત્રીસ દિવસ અમે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં હતા.”

તેઓ ઓફિસની લાદી પર સૂઈ જતા. દિવસમાં એક જ વાર જમતા અને અમુક વાર તો બિલકુલ નહીં. તેઓ માત્ર શ્વાસ લેવા માટે જ બહાર નીકળતા. અત્યારે પણ, જ્યારે તેઓ તે દિવસોની વાત કરે છે, ત્યારે તેમનો અવાજ ધીમો પડી જાય છે: “જમીન પૂરમાં ડૂબી રહી હતી; અને લોકો પોતાના વિચારોમાં.” છતાં હેલ્પલાઇન વિકસી — તેના ફોન કે સિસ્ટમને કારણે નહીં, પરંતુ હેગન્નાએ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાયને વૈભવ તરીકે જોવાનો ઇનકાર કર્યો તે કારણે.

તેઓ કહે છે, દરેક ફોન કરનાર આત્મહત્યાનો વિચાર કરી રહ્યો હતો. તેઓ યાદ કરે છે, “અમે કોઈ પણ ફોનનો જવાબ ન આપવાનું જોખમ લેવા માગતા નહોતા; કારણ કે, તેનાથી કોઈનો જીવ જઈ શકે તેમ હતો.” ક્યારેક તેઓ તણાવ અનુભવતા, પરંતુ ફોનની તાકીદ તેમને કામે વળગેલા રાખતી. “હું વિચારતો, જો હું થાકને કારણે કોઈ ફોન ન ઉપાડું, તો કદાચ કોઈ પોતાનો જીવ લઈ લેશે, અને ખરેખર તેવું જ હતું. મને હંમેશાં સારો અનુભવ થતો કે મેં ફોનનો જવાબ આપ્યો કારણ કે તેનાથી એક જીવ બચી ગયો હશે.” માત્ર તેઓ જ નહીં, હેલ્પલાઈનના તમામ સભ્યો આ કામમાં લાગેલા હતા.

ઘણા અનામી દાતાઓ, વ્યક્તિઓ અને શિવાર હેલ્પલાઇનના મિત્રોએ અત્યંત જરૂરિયાતમંદ પરિવારોને મદદ મોકલવા માટે સંસાધનો પૂરા પાડ્યા. આજે પણ, તેઓ ઉદાર દાતાઓને વિનંતી કરે છે કે મદદની પોકાર કરતા દુઃખી ખેડૂતોને રોકડ અથવા વસ્તુ સ્વરૂપે મદદ મોકલે.

હેગન્ના અને તેમની ટીમ પોતાના તણાવનો સામનો કરવા માટે કાઉન્સેલિંગ સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ તેઓ કહે છે, “અમારે અમારા માટે પણ એક સપોર્ટ સિસ્ટમની જરૂર છે; તેમાં ખર્ચ થતો હોવાથી, અમે અત્યારે તે કરી શકતા નથી.”

તેઓ કહે છે કે આ દિવાળી એક અપવાદરૂપ સમયગાળો હતો, પરંતુ દર વર્ષે કોઈને કોઈ ખેડૂત મુશ્કેલીમાં હોય જ છે. કાઉન્સેલર હેગન્ના કહે છે, “મેં છેલ્લાં 10 વર્ષોથી દિવાળી ઉજવી નથી. ઑક્ટોબરની એક રાત્રે, રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધીમાં અમને 47 ફોન આવ્યા હતા. દરેક ફોન કરનાર આત્મહત્યાનો વિચાર કરી રહ્યો હતો.”

એક દિવસ, મધ્યરાત્રિના 12 વાગ્યાની આસપાસ જ્યારે તાલીમાર્થીઓ જતા રહ્યા હતા ત્યારે હેગન્ના તેમની કેબિનમાં બેસીને દિવસની નોંધોને ગોઠવી રહ્યા હતા, ત્યારે ફોન રણક્યો. તેમણે વિચાર્યું કે રહેવા દઉં છું. પણ તેઓએ ફોન ઉપાડ્યો

સામે છેડે સોલાપુરના માઢા બ્લોકનો એક યુવક હતો. તે ધીમે ધીમે, અટકી અટકીને બોલી રહ્યો હતો. તે રાત પડવાની અને તેના પરિવારના સભ્યોના ગાઢ ઊંઘમાં સૂઈ જવાની રાહ જોઈ રહ્યો હતો.

“સાહેબ, તેણે કહ્યું, હું વિચારી રહ્યો હતો... જો હું આજે રાત્રે સૂઈ જાઉં, તો કદાચ મારે સવારે જાગવું જ ન જોઈએ.”

હેગન્ના યાદ કરે છે, “મારા બધા વિચારો અને થાક ઓગળી ગયા; હું ખુરશીમાં ટટ્ટાર થયો અને તેને તેની વાત કહેવા કહ્યું.” વાત કંઈ અલગ નહોતી: અચાનક આવેલું પૂર, બગડી ગયેલો સોયાબીનનો પાક, બીમાર માતા, સવારે જ આવીને ગયેલો લોન એજન્ટ, નિષ્ફળતાની અસહ્ય શરમ.

35 મિનિટ સુધી બંને વાતો કરતા રહ્યા. તેમણે શબ્દોની આપલે કરી, અને મૌનની પણ.

“છેલ્લે તેણે કહ્યું, ‘ઓછામાં ઓછું તમે મને સાંભળ્યો અને તમે પહેલા વ્યક્તિ છો જેમણે મને મજબૂત બનવાનું નથી કહ્યું’.”

એક જીવ બચાવી લેવાયો – હેગન્નાએ તે રાત્રે મનોમન વિચાર્યું.

“બસ સાંભળો, ઉપદેશ ન આપો, ભાષણ ન આપો, તેમનો હાથ પકડો, હું જ્યારે પણ ફોન આવે ત્યારે મારી જાતને આ જ કહું છું.”

ક્લાઇમેટ ચેન્જને કારણે સર્જાયેલી અરાજકતામાં, માનસિક અને ભાવનાત્મક સ્વાસ્થ્યને પુનઃનિર્માણ કરવાનું આ કદાચ સૌથી ક્રાંતિકારી કાર્ય હોઈ શકે છે.

હેગન્ના કોલ્હાપુરના એક નાના ગામમાં મોટા થયા હતા જ્યાં કેલેન્ડર વરસાદના ચક્ર, પાક અને તેમની સાથે જોડાયેલી શાંત દુર્ઘટનાઓની આસપાસ ફરતું હતું.

કોલેજમાં, તેમણે કૃષિ નિષ્ણાત તરીકે તાલીમ લીધી, અને પછીથી મનોવિજ્ઞાની તરીકે, પરંતુ તેઓ કહે છે કે તેમનું શિક્ષણ ઘણું વહેલું શરૂ થયું હતું, તે ખેડૂતોના મૌનમાં જેઓ ભાગ્યે જ પોતાની પીડા વિશે અવાજ ઉઠાવતા હતા.

હેગન્ના કહે છે, “હું પણ એ જ રસ્તે ચાલ્યો હોત અને હાલ જેવો ટ્રેન્ડ છે તેમ રાજ્ય અથવા કેન્દ્રની જાહેર સેવા આયોગની નોકરીઓની તૈયારી કરતો હોત. મારા શિક્ષકોએ મને કંઈક અર્થપૂર્ણ કરવા માટે પ્રેરણા આપી.”

તેમના શિક્ષકોએ કદાચ તેમનામાં એક સ્વપ્નદૃષ્ટા યુવાન જોયો હશે જે લોકસેવા કરવા ઉત્સુક હતો.

હેગન્ના કહે છે કે, એક વર્ષ સુધી, તેમણે ખૂબ ઓછા બજેટમાં રાજ્યભરમાં પ્રવાસ કર્યો, ગામડાઓમાં રહીને પોતાના ભવિષ્યના કામની શોધ કરી અને તેમની પાસેથી શીખ્યા. તેમણે ગ્રામીણ યુવાનો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું, જેઓ શિક્ષિત હતા, બેરોજગાર હતા અને જેમની પાસે કોઈ તકો નહોતી. શિવાર હેલ્પલાઇન સહજ રીતે ઉભરી આવી. અંતે તેમણે ધારાશિવ પર પસંદગી ઉતારી, જ્યાં તેમણે જોયું કે દુઃખી ખેડૂતો માટે કોઈ મદદનો હાથ નથી.

2017માં, શિવાર હેલ્પલાઇનનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ 25 ગામોમાં શરૂ થયો.

શરૂઆતના દિવસો મુશ્કેલ હતા: સેકન્ડ હેન્ડ ડેસ્ક, એક જ ફોન, ગણ્યાગાંઠ્યા સ્થાનિક સ્વયંસેવકો, અને એક યુવાન જે લોકોને પોતાનું જીવન ટૂંકાવતાં કેવી રીતે રોકવા તે શીખવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો.

ધીરે ધીરે, ફોન વધવા લાગ્યા. લોન ન ચૂકવી શકતા પુરુષો. જેમના પતિએ આત્મહત્યા કરી હતી તેવી મહિલાઓ. આર્થિક સહાયના અભાવે અભ્યાસ છોડી રહેલા વિદ્યાર્થીઓ.

ધારાશિવ મહારાષ્ટ્રના સૌથી શુષ્ક, વરસાદની અછતવાળા જિલ્લાઓમાંનો એક છે; તે કહેવાતા વરસાદ-આચ્છાદિત વિસ્તારમાં આવે છે. કોવિડ-19 મહામારી દરમિયાન અને તે પછી પણ, મુશ્કેલીઓ વધુ ઘેરી બની.

તેમણે FDQI — અથવા ફાર્મર્સ ડિસ્ટ્રેસ ક્વોશન્ટ ઇન્ડેક્સ [ખેડૂત તકલીફ સૂચકાંક] — તૈયાર કર્યો જેથી ફોન કરનારાઓને ઓછા, મધ્યમ અને ઉચ્ચ-જોખમમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય. ઉચ્ચ-જોખમવાળા ફોન તેઓ ઉઠાવે કરે છે અને ફોલો-અપ લેવાનું ચાલુ રાખે છે.

હેગન્ના કહે છે કે, હેલ્પલાઇન શરૂ કરી ત્યારથી, તેમની ટીમે ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રના લોકો માનસિક રીતે શા કારણે તણાવમાં છે તેનાં ઓછામાં ઓછાં 27 અલગ અલગ કારણો તારવ્યાં છે, જે કારણોની નીતિ−વિષયક વર્તુળોમાં ઉપેક્ષા કરાઈ છે. તેઓ કહે છે, “એક કારણ ખેતરના રસ્તાના ઉપયોગને લઈને પડોશી ખેડૂતો સાથે થતો સતત ઝઘડો છે, જેને જિલ્લા મહેસૂલ અધિકારીઓ દ્વારા સરળતાથી ઉકેલી શકાય છે.”

ત્રણેય પરિસ્થિતિઓમાં કાઉન્સેલિંગનો અભિગમ અલગ હોય છે. “એક વાર અમે ફોન કરનારાઓને ત્રણ અલગ અલગ શ્રેણીઓમાં વહેંચી દઈએ, પછી અમે અભિગમ પસંદ કરીએ છીએ.” આટલા બધા ફોન આવે છે તે જ આ વિચારની સફળતા સાબિત કરે છે, તેઓ કહે છે, પરંતુ તેઓ હજુ શીખી રહ્યા હોવાથી, સમય સાથે તે વધુ સારું થશે.

હેગન્ના બે બાબતો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે: એક, માનસિક સ્વાસ્થ્ય કાઉન્સેલિંગ, અને બે, ગ્રામ્ય સ્તરે હસ્તક્ષેપ. તેઓ કહે છે, “માનસિક સ્વાસ્થ્ય કટોકટી પેદા કરતા તણાવના કારણો પર આપણે કામ કરવું પડશે.”

આ તણાવ સર્વવ્યાપી છે, જે આબોહવાની કટોકટી દ્વારા વધુ વકર્યો છે – જેવો અનુભવ સેંકડો ગામોએ આખા ચોમાસા દરમિયાન કર્યો, પણ 15 થી 25 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન વધુ તીવ્રતાથી.

હેલ્પલાઇન પ્રથમ પડકારને સંબોધે છે: માનસિક સ્વાસ્થ્યના મહામારીને. પરંતુ જે તણાવ વ્યક્તિઓને માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓના વમળમાં ધકેલી દે છે તેને લાંબા ગાળાના ઉકેલની જરૂર છે; વાસ્તવિક ક્ષેત્રીય હસ્તક્ષેપથી લઈને નીતિગત સુધારા સુધી. હેગન્નાએ ‘શિવાર ફાઉન્ડેશન’ નામની એક બિન-નફાકારક સંસ્થાની સ્થાપના કરી, જે તેમના મતે ખેડૂતો અને યુવાનોને એકઠા કરીને રચનાત્મક હસ્તક્ષેપ પર કામ કરશે.

તેઓ કહે છે, “ઉદાહરણ તરીકે, અમે ધારાશિવમાં જેમને કામની જરૂર છે તેવી વિધવાઓને સંગઠિત કરી છે — અમારે તેમના આર્થિક તણાવને હળવો કરવા માટે ખાનગી અને જાહેર ક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરીને આજીવિકા ઊભી કરવાની જરૂર છે.”

તેઓ એક કૃષિ-મનો-સામાજિક (એગ્રી-સાયકો-સોશિયલ) મોડેલ બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, જે ‘શિવાર મોડેલ’ હશે. સાથે સાથે, તેઓ કહે છે કે, ફાઉન્ડેશન ખેડૂતો માટે એક અનુકરણીય અને સરળતાથી સુલભ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાય મોડેલ બનાવવાનો પ્રયાસ કરશે. દુઃખી લોકોની વાત સાંભળવા ઉપલબ્ધ હોય તેવા કાઉન્સેલરો તો હોવા જ જોઈએ. તેઓ કહે છે, “જ્યારે ખેતી પર તણાવ વધે છે, ત્યારે તે સામાજિક તણાવમાં વધારો કરે છે અને માનસિક સ્વાસ્થ્યને અસર કરે છે.” તેથી, ચોવીસ કલાક ફોન લાઇન ઉપલબ્ધ હોવાથી આત્યંતિક પગલાંને રોકવામાં મદદ મળે છે.

હેગન્ના શક્ય હોય ત્યાં સંબંધિત જિલ્લા કલેક્ટર અને રાજ્ય વિભાગના અધિકારીઓ સાથે સંપર્ક કરે છે અને રાજ્ય સહાયનોની લાભ લેવા માટે ખેડૂતોને સરકાર સાથે જોડે છે. ઘણા અધિકારીઓ મદદરૂપ થાય છે. છતાં, તેઓ કહે છે, પ્રતિસાદ અપૂરતો છે. “અમારે આ કામને તીવ્ર ધ્યાન સાથે વિસ્તારવાની જરૂર છે.”

હેગન્ના કહે છે, “આ વર્ષની શરૂઆતમાં, નાંદેડમાં એક પિતા અને પુત્રની આત્મહત્યાએ મને હચમચાવી દીધો હતો. મેં વિચાર્યું કે આ હેલ્પલાઇન આખા રાજ્ય માટે હોવી જોઈએ, અને અમે અમારું મથક પુણેમાં ખસેડ્યું.”

છતાં — અત્યાર સુધી — આબોહવા-નીતિના પ્રતિભાવોમાં માનસિક-સ્વાસ્થ્ય સંભાળ અદૃશ્ય જ રહી છે. હેલ્પલાઇનનો પોતાનો કેસલોડ — હજારો ફોન, સેંકડો માંડ બચેલા જીવ — એ વાતનો પુરાવો છે કે જ્યારે તે ઉપેક્ષા ચાલુ રહે છે ત્યારે શું થાય છે. હેગન્ના આશા રાખે છે કે સમાજ તેને એક તાકીદના નીતિગત પગલા તરીકે જોશે.

તેઓ ઉમેરે છે, “તમારી જમીન કદાચ જલદીથી સ્વસ્થ નહીં થાય, પરંતુ તમે જીવન બચાવી અને પુનઃનિર્માણ કરી શકો છો.”

તેમના માટે, શિવર હેલ્પલાઇન એ બદલાતા રહેતા આબોહવાના સંકટ સામે એક નિર્ણાયક પ્રતિભાવ. અને જે આ ચોમાસા દરમ્યાન અને ત્યાર પછી આવેલા ફોનકૉલો ના પૂર દરમ્યાન સાબિત થઇ ચૂક્યું છે

હેગન્ના કહે છે, “જ્યારે તમે દિવસના અંતે ફોન પર લાંબો વિરામ સાંભળો છો,” અને થોડો વિચાર કરીને ઉમેરે છે, “તમે જાણો છો કે તે વ્યક્તિ મદદ − અને આશા શોધી રહી છે.”

(તમામ સ્વયંસેવકો અને ફોન કરનારાઓના નામ બદલવામાં આવ્યા છે.)

જો તમને આત્મહત્યાના વિચારો આવતા હોય અથવા કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય, તો કૃપા કરીને કિરણ, નેશનલ હેલ્પલાઇન, 1800-599-0019 (24/7 ટોલ ફ્રી) પર અથવા તમારી નજીકની કોઈ પણ હેલ્પલાઇન પર સંપર્ક કરો.

ક્લાઇમેટ ચેન્જ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર ‘પારી’ની રાષ્ટ્રવ્યાપી શ્રેણી મારીવાલા હેલ્થ ઈનિશિએટિવ દ્વારા સમર્થિત છે. આ શ્રેણી ગ્રામીણ ભારતના લોકો અને શહેરી ભારતમાં ગ્રામીણ સ્થળાંતર કરનારાઓના માનસિક અને એકંદર સ્વાસ્થ્ય અને આજીવિકા પર ક્લાઇમેટ ક્રાઇસીસની અસરની તપાસ કરશે.

અનુવાદક: ફૈઝ મોહંમદ