रंधिणे जी बाहि ॿरी चुकी आहे। थियामंला वटि विञाइणि लाइ वक़्तु कोन्हे। हूअ रंधिणे में तकिड़ी तकिड़ी हेॾांह होॾांहुं पई फिरे, पंहिंजी ॿनीअ मां अॼु सुबुहु कचालू जा पन (याम), थूम जहिड़ी ख़ुश्बूइ वारा चाईविस, थोटो ॿूटे जा पन जेकी हुन अॼु ई ॻोल्हिया आहिनि, केकड़े जो पेस्ट ऐं ॿियो घणो सामानु खणे पेई।
चांकी जे 55 सालनि जी हारियाणी थियामंला मिपांमिं तयार करणु वञी रही आहे–जेको हिकु आव नागा बिरादरी जो हिकु ख़ासि खाधो आहे। “ही रोसप खां बिलकुल अलगु खाधो आहे, जेको असां जे क़बीले में आमु तौर ते तयार थींदड़ गॾियल भाॼियुनि जे मशहूरु खाधनि मां हिकु आहे,” थियामंला लुंजारि चांकी ॿोलीअ में ॿुधाए थी। हूअ मिपांमिं खे पंहिंजे ॿनियुनि जे हितां जे चांवरनि ऐं हितां जे भुॻल कुकुड़ु जे तरियलु गोश्त सां गॾु खाराईंदी।
ॿियूं शयूं जेकी मिपांमिं खे हिक अलॻि ज़ाइक़ो ॾियनि थियूं, उहे आहिनि लूणु, सावा मिर्च, टमाटा, मिशिगन (सिचुआन मिर्च) जा पन, तेजं लहसुन (हितां जा थूम जा पन), अदरक जा पन ऐं जंपंनत्सू (ख़मीरयलु केकड़नि जी चटिणी) हूअ उन में मौसम जूं ताज़ियूं भाॼियूं पिणु विझंदी आहे।
चांकी ॻोठ में 2,486 माण्हू रहनि था (2011 जे आदमशुमारी मुताबिक़ि), जिनि में घणा माण्हू आओ नागा बरादरी जा आहिनि (जेकी शेड्यूल्ड ट्राइब में अचनि था)। आउ नागा भाषा सथ जी ॿोली चांकी, मामिरेमें फाथलु ॿोली आहे, जंहिं खे यूनेस्को पारां ख़तरे तहति ॿोलियुनि जी सथ में दर्जु कयो वियो आहे।
थियामंला, ॿियनि चांकी ज़ालुनि वांगे, सारियुनि जी ॿनियुनि, ॿेलनि जे रस्तनि ऐं पाणीअ जे किनारनि तां लंघे थी। खेसि ॿिनि कलाकनि ताईं पंधु करणो पवे थो– त जीअं हूअ मिपां, थोटो ऐं ॿियूं शयूं गॾु करे सघे, जिनि मां हूअ हितां जा ख़ासि ताम तयारु कंदी आहे।
“पहिरीं जे ज़माने में ॿेलनि मां खाॼु-पीच जूं शयूं गॾु करणु तमामु ज़रूरी हो, छाकाणि त ॿाहिरां सामानु हासिलु करणु एतिरो सवलो न हो,” हूअ पारी खे ॿुधाए थी। हितां जे शयुनि जो इस्तेमाल करणु हुन जी उमिरि जी ज़ाइफ़ाउनि लाइ हिक आम ॻाल्हि आहे।” असां सिर्फ़ इहो खाईंदा हुआसीं जेको असां पंहिंजे झूम खेतनि, चांवरनि जी ॿनियुनि ऐं पंहिंजे घर जे नंढी पोखीअ में पोखींदा हुआसीं, हलंदड़ ज़माने वांगुरु न, जिते असां वेझे मार्केट मां बि सामान ख़रीद कंदा आहियूं।”
खाधे जूं शयूं गॾु करण जो कमु घणो करे माइयूं कंदियूं आहिनि, जेतोणीकि मर्द बि कुझु न कुझु खणी ईंदा आहिनि जॾहिं हू ॿेलनि या खेतनि में हूंदा आहिनि।हूअ चवे थी, “असां ही शयूं गॾु करणु जो हुनुरु ऐं कहिड़ी शइ खाइणु जहिड़ी आहे ऐं कहिड़ी न, इहा ॼाण पंहिंजे माउ पीउ या तजुर्बेकार माण्हुनि जी पोइवारी करे सिखयासीं। अॼु-काल्हि जी नईं टही खेती करणु या ही शयूं गॾु करणु बदिरां कमाइण लाइ ॿिया कम करे थी।” इहो चवंदे हूअ इहे ओयस्टर मशरूम साफ़ु करे रही आहे जेकी संदसि पाड़ेसरी दीमापुर बाजार मां आंदा हुआ, ऐं गॾोगॾु क़ीमती 'थोटो बि। ”थोटो, मिपां (कचालू जे पननि) सां गॾु तमामु सुठो लॻंदो आहे।
हिक ख़ासि शइ केकिड़नि जो मसालो आहे– जेको आओ नागा जे खाधनि में घणो इस्तेमाल थींदो आहे। थियामंला फ़ख़ुरु सां चवे थी, “चांकी में तयार थियल केकिड़नि जो मसालो सभ खां बहितर समझियो वेंदो आहे ऐं उन जे घुर तमामु घणी आहे।”
जीअं ई हूअ दॿो खोली थी, सॼे कमरे में हिकु मिठी ऐं खिखी, ख़मीर जहिड़ी ख़ूश्बू वासिजी वञे थी। जांगपांगनात्सू आओ नागा जी हिक ख़ासि शइ आहे, जेका खेतनि जे केकिड़नि मां ठहंदी आहे। इहे केकिड़ा अक्सर चांवरनि जे खेतनि जे वेझो थोरे पाणीअ में मिलंदा आहिनि। केकिड़नि खे बाहि ते भुॻे ऐं उन्हनि जा खोपा लाहे, कुटे करे कारे तिरनि सां गॾु चङी तरह मिलायो वेंदो आहे। इन खां पोइ ख़मीर थियण जे लाइ उन्हनि खे केलनि जे पननि में वेढ़े, कुझु ॾींहंनि लाइ चुल्ह जे वेझो रखियो वेंदो आहे। आओ नागा जे खाधनि में, ही मसालो अलग-अलग चटणीं ऐं रसु वारी भाॼियुनि में ज़ाइक़े लाइ तमामु ज़रूरी आहे।
ॿहुगुणी, थियामंला हिकु माहिरु कुंभारिणि (मिटीअ जा थांव ठाहींदड़ि) पिणु आहे ऐं दाइमी तौर ते खेती कंदड़ु हारियाणी पिणु आहे।पढ़ंदा: चांकी जूं कुंभारणूं
हूअ चवे थी त हिन सालु (2025) मौसमु जो को भरोसो नाहे रहियो, ऐं घणियूं ज़मीनूं लेंडस्लाइड सबबु सारियुनि जा खेत बर्बाद थी विया आहिनि। “मुंहिंजे खेत जा कुझु हिसा, जिनि में नर्सरी बि हुई, हिक लेंडस्लाइड में तबाहु थी वियो, इनकरे हाणे मां पंहिंजे झूम खेतनि में घणो करे अदरक पोखे रही आहियां, छाकाणि त विकिणणु महिल उन जी क़ीमत वधीक मिले थी।”
हूअ रधु-पचाउ जे लाइ पंहिंजे ई ठाहियल चांकी मिटीअ जी देॻिड़ी इस्तेमाल करे रही आहे, छाकाणि त हुन जो चवणु आहे त हीउ खाधो इन्हनि ॾेही थांवनि में ई सभ खां वधीक सवादी लॻंदो आहे। सरिहं जे तेल में तड़के जो आवाज़ु ऐं केकिड़नि जे मसाले जी तेज़ ख़ुश्बू सां मिली करे सॼे रंधणे में पखिड़िजी वई आहे। हाणे असां खां खाइण लाइ वधीक इंतिज़ार नथो थिए।


