ଏକ-ଚମତ୍କାର-ଭାଷା

ଯେତେବେଳେ ରୀନା ପାର୍ତ୍ତେତି ବିବାହ ପରେ ପ୍ରଥମ କରି ଲୋନାଦେଇ ଗ୍ରାମରେ ଥିବା ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ଘରେ ପାଦ ଦେଇଥିଲେ, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ।

“ପରିବାରର ଛୋଟ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମାତୃଭାଷା [ଗୋଣ୍ଡି] ଅତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିପାରୁଥିଲେ । ରୀନା ମନେପକାଇଲେ । “ଅନ୍ୟପଟେ ରୀନା ନିଜ ଗୋଣ୍ଡ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ଭାଷା କଷ୍ଟେମଷ୍ଟେ ବୁଝି ପାରୁଥିଲେ, ଯେହେତୁ “ମୋ ଗାଁ [ମୋୟା]ରେ କେହି ଗୋଣ୍ଡି କହୁନଥିଲେ” ଵୋଲି ୩୪ ବର୍ଷୀୟା ଏହି ଆଦିବାସୀ ଚାଷୀ କହିଲେ ।

ଲୋନାଦେଇ ଗ୍ରାମର ପ୍ରାୟ ୮୦ ପ୍ରତିଶତ ଜନସଂଖ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ଗୋଣ୍ଡ ଆଦିବାସୀ । ସେ କୁହନ୍ତି, “ଏପରିକି ଯେଉଁମାନେ ଗୋଣ୍ଡ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ନୁହନ୍ତି, ସେହିଭଳି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାଷା କହି ପାରୁଛନ୍ତି ।”

ରୀନାଙ୍କ ପୁତୁରା ଓ ଭାଣିଜୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଥଟ୍ଟାରେ କହୁଥିଲେ, “ମାମିକୋ ଗୋଣ୍ଡି ଵୋଲତେ ନହିଁ ଆତି, ଚାଚି କୋ ଗୋଣ୍ଡି ଵୋଲତେ ନହିଁ ଆତି ” [ମାଇଁଙ୍କୁ ଗୋଣ୍ଡି କହି ଆସେନି, ଖୁଡ଼ୀଙ୍କୁ ଗୋଣ୍ଡି କହିଆସେନି]! ଏହି ଘଟଣାକୁ ମନେପକାଇ ସେ ହସି ହସି କହନ୍ତି, “ଯଦିଓ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥମେ ମୁଁ କହିବା ବେଳେ ବହୁତ ଖନେଇ ଯାଉଥିଲି, କିନ୍ତୁ ପରିଶେଷରେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ନିଜ ମାତୃଭାଷାରେ କଥା ହେବା ଆରମ୍ଭ କଲି ।”

ଗୋଣ୍ଡି ଏକ ଦ୍ରାବିଡ଼ ଭାଷା, ଯାହା କେବଳ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ନୁହେଁ ବରଂ ମଧ୍ୟଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ବହୁଳ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିଲା । ଆଜି ଏହା ୟୁନେସ୍କୋ ଦ୍ୱାରା ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ବିପଦାପନ୍ନ ଭାଷା ଭାବରେ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ ହୋଇଛି । ଯଦିଓ ଗୋଣ୍ଡ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ରାଜ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ବୃହତ୍ତମ ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ଭାଷା ଏବେ ବିପଦରେ ଅଛି ।

ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ଚାକିରି ସୁଯୋଗ ପାଇଁ ସହରକୁ ଯିବା ସମୟରେ ଅଲଗା ହୋଇଯିବା ଭୟରେ ଅନେକ ଗୋଣ୍ଡି ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକ ହିନ୍ଦୀ ଭଳି ଅନ୍ୟ ସଂଯୋଗକାରୀ ଭାଷାରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବାକୁ ଅଧିକନ୍ତୁ ବାଛୁଛନ୍ତି । ସମାଜସେବୀ ରାମନାଥ ଉଇକେ କୁହନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରତି ଦୁଇଜଣ ଗୋଣ୍ଡ ଆଦିବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମାତ୍ର ଜଣେ ସାକ୍ଷର, ଏବଂ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଛାଡୁଥିବା ପିଲାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଯଥେଷ୍ଟ ଅଧିକ ।

ପଢ଼ନ୍ତୁ: ‘ଗୋଣ୍ଡି ଭାଷା ଆମର ଧର୍ମ ଓ ଜାତି’

ଲୋନାଦେଇ ଗ୍ରାମର ପାଖାପାଖି ଅନ୍ୟ ୧,୦୦୦ ବାସିନ୍ଦାଙ୍କ ଭଳି ରୀନା ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ମନ୍ତ୍ରାମ ମଧ୍ୟ ଚାଷୀ ଅଟନ୍ତି । ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଜମିରେ ନିଜର ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ମକା ଚାଷ କରନ୍ତି । ପାଣ୍ଡୁର୍ଣ୍ଣା ତହସିଲର ଲୋନାଦେଇରେ ଥିବା ସେମାନଙ୍କ ଘର, ସେମାନଙ୍କ ଚାଷ ଜମିଠାରୁ ଅଳ୍ପ ଦୂରରେ ଅବସ୍ଥିତ ।

ଯେଉଁଦିନ 'ପରୀ' ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲା, ସେଦିନ ବର୍ଷାରେ ଜମିରେ ଥିବା ଫସଲ ନଷ୍ଟ ହେବା ଆଶଙ୍କାରେ ଦମ୍ପତି ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ।

ଆକାଶରେ କଳା ବାଦଲ ଘୋଟି ଆସିଥିଲା ଏବଂ ବିଜୁଳି ଘଡ଼ଘଡ଼ି ସହ ଝିପଝିପ ବର୍ଷା ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାରେ ପରିଣତ ହୋଇଥିଲା । ରୀନା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରାମ ପ୍ରାୟ ପାକଳ ହୋଇଯାଇଥିବା ମକା ଫସଲ ଦେଖିବା ପାଇଁ କ୍ଷେତକୁ ଦୌଡ଼ିଥିଲେ ।

“ଛୁଇ, ଛଉର, ବୁଚ୍, ଟୋଟା...” ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିକ ପରେ ଗୋଟିଏ ବାହାରୁଥିଲା । ମକା ଗଛର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ପାଇଁ ଥିବା ଗୋଣ୍ଡି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ରୀନାଙ୍କ ହାତର ଇସାରା ତାଳ ଦେଇ ଚାଲିଥିଲା । ବର୍ଷା ଛାଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ଏହା ଗୋଣ୍ଡି ଶବ୍ଦାବଳୀର କିଛି ଶବ୍ଦ ଶୀଘ୍ର ଶୀଘ୍ର ଶିଖିଵା ସମୟ ଥିଲା । ରୀନା ଆମକୁ 'ଛୁଇ' ଦେଖାଇଲେ, ଯାହାକୁ ସେ ଶୀଘ୍ର ଛଡ଼ାଇ ଦେଇ ଭିତରେ ଥିବା ମୋତି ଭଳି ଧଳା ମକା ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଇଲେ, ଯାହା 'ବୁଚ୍’ ଭିତରେ ଚମକୁଥିଲା । ରୀନା ଆମକୁ କହିଲେ ଯେ 'ଛୁଇ' ହେଉଛି ମକାର ବାହ୍ୟ ପତ୍ର, ଯାହାକୁ ଗୋଣ୍ଡିରେ 'ପତଉଡ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ 'ବୁଚ୍' ହେଉଛି ମକାର ଉପର ଭାଗରେ ଝୁଲୁଥିବା ରେଶମୀ କେଶ । ଗୋଣ୍ଡି ଶବ୍ଦ ଜାଣିଥିଵାରୁ ସେ ଗର୍ବ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି ଵୋଲି ସେ କହିଲେ ।

୪୯ ବର୍ଷୀୟ ମନ୍ତ୍ରାମ, ମକା ମଞ୍ଜି ବାହାରିଯିବା ପରେ ବଞ୍ଚିଥିବା ଶୁଖିଲା ଅଂଶକୁ ଦେଖାଇ କୁହନ୍ତି, "ମକା ଗଛର କୌଣସି ଅଂଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏପରିକି 'ଟୋଟା' ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।"

'ଟୋଟା' (ଯାହାକୁ 'ଥୁଣ୍ଠ' ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ହେଉଛି ମକା କୋଷାର ଶକ୍ତ ଅଂଶ, ଯାହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ ରୋଷେଇ ପାଇଁ ଜାଳେଣି ଏବଂ ଶୀତଦିନେ ନିଆଁ ପୁଇଁବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । 'ବୁଚ୍' ଏବଂ 'ଛୁଇ'କୁ ପରେ ଟୋଟା ସହିତ ମିଶାଇ ଗାଈ ଏବଂ ଛେଳିଙ୍କୁ ଗୋଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ ଦିଆଯାଏ । ମକା ଗଛର ଫୁଲକୁ 'ଛଉର' କୁହାଯାଏ, ଏପରି ଭାଵେ ମନ୍ତ୍ରମ ଆମକୁ ଶିଖାଇବା ଜାରି ରଖିଲେ ।

ଛିନ୍ଦୱାଡା ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର 'ମକା ସହର' ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା । କର୍ଣ୍ଣାଟକ ପରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ହେଉଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ବୃହତ୍ତମ ମକା ଉତ୍ପାଦନକାରୀ ।

ମକା (ଜି ମେଜ୍‌) ହେଉଛି ଘାସ ପରିବାର (ପୋଏସି)ର ଏକ ଗଛ । ଏହା ଜିଲ୍ଲାର ଚାଷୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅଧିକ ଲାଭଜନକ ଏବଂ ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉପଯୋଗୀ ଫସଲ ଭାବରେ ଉଭା ହୋଇଛି । ରୀନା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରାମଙ୍କ ପରି, ଜିଲ୍ଲାର ଗୋଣ୍ଡମାନେ ମିଶ୍ରିତ ଚାଷ କରନ୍ତି - ଗହମ, ସୋୟାବିନ୍, ଆଖୁ ଏବଂ କପା ସହିତ ଉରଦ, ତୁର ଭଳି ଡ଼ାଲି ଜାତୀୟ ଶସ୍ୟ ଓ ଵରଵଟି (ବରଗୁଡ଼ି) ଭଳି ପନିପରିବା ଚାଷ କରନ୍ତି । ଗତ କିଛିବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଜୱାର (ବାଜରା) ଏବଂ ଗହମ ଉତ୍ପାଦନରେ ଯଥେଷ୍ଟ ହ୍ରାସ ଘଟିଛି । ମନ୍ତ୍ରାମ କୁହନ୍ତି, "କେବଳ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଖରେ ନଳକୂଅର ସୁବିଧା ଅଛି, ସେମାନେ ହିଁ ପ୍ରକୃତରେ ଗହମରୁ ଭଲ ଅମଳ ପାଇ ପାରିବେ ।"

ଏହି ପରିବାର ଏବେ ସାନ୍ତାରଙ୍ଗ (କମଳା) ଚାରା ରୋପଣ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରୁଛନ୍ତି । ରୀନା କୁହନ୍ତି, "ଏହା ଆମକୁ ଅଧିକ ଭଲ ଦାମ୍ ଦିଏ ଏବଂ ଆଗାମୀ ଚାରିରୁ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ଅମଳ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ।" ଗାଁର ଅନ୍ୟ ଚାଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ କମଳା ଚାଷ ଆଡ଼କୁ ମୁହାଁଉଛନ୍ତି, କାରଣ ଅନେକ କମ୍ପାନି ଅନ୍ୟ ଫସଲ ତୁଳନାରେ ଏଥିପାଇଁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ଦେବା ସହ ସମସ୍ତ ଫସଲ କିଣି ନେଉଛନ୍ତି ।

ଯେତେବେଳେ ରୀନା ବିବାହ ପରେ ଲୋନାଦେଇ ଆସିଥିଲେ, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ମକା ଅମଳ ବହୁତ କମ୍ ଥିଲା । ଏହା ବାର୍ଷିକ ଦେଢ଼ରୁ ତିନି କ୍ୱିଣ୍ଟାଲ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଥିଲା । ସେ କୁହନ୍ତି, "ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଏଥିରେ ଗୋବର ଖତ ଏବଂ ୟୁରିଆର ସଠିକ୍ ମିଶ୍ରଣ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଏହାର ଉର୍ବରତା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ ।"

ପୂର୍ବରୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋଣ୍ଡ ଘରର ଛାତରେ ମକା କେଣ୍ଡାଗୁଡ଼ିକୁ ବର୍ଷା ପାଣି, ପୋକଜୋକ ଏବଂ ଗୃହପାଳିତ ପଶୁଙ୍କ କବଳରୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସୂତା କପଡ଼ାରେ ଘୋଡ଼ାଇ ଝୁଲାଇ ରଖାଯାଉଥିଲା । ଆଜି, ଅଧିକାଂଶ ପରିବାର ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ପ୍ରଥା ଅନୁସରଣ କରୁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ବଜାରରେ ଏବେ ପ୍ୟାକେଟରେ ମଞ୍ଜି ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଛି ।

ରୀନା କୁହନ୍ତି, “ଆମେ [ଗୋଣ୍ଡମାନେ] ମକା ଅଟାରୁ ତିଆରି ରୁଟି ଖାଇବାକୁ ଭଲ ପାଉ; ଏହା ଆମକୁ ସୁସ୍ଥ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଖେ, ଏବଂ ଏହା ଅଧିକ ପୁଷ୍ଟିକର ।” ସେ ଆହୁରି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି, “ସାୱନ [ଜୁନ୍‌ରୁ ସେପ୍ଟେମ୍ବର] ସବୁଠାରୁ ବ୍ୟସ୍ତବହୁଳ ସମୟ, କାରଣ ମକା ଗଛଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ତା ସହିତ ତୃଣକ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବଢ଼ିଥାଏ ।” 'ନିଦାଈ' (ତୃଣକ ବାଛିବା ପାଇଁ ଗୋଣ୍ଡି ଶବ୍ଦ) କାମଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଗାଁର ମହିଳାମାନେ କରିଥାନ୍ତି ।

ରୀନା କୁହନ୍ତି, “ମୋ’ ଶାଶୁ ମତେ କୁହନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ଵେ ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ସେମାନେ 'ନିଦାଈ ଗୀତ' ଗାଉଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସେସବୁ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ,” ସେ ଟିକେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ହସିଲେ । “ଆଜିକାଲି, ଆମ ପାଖରେ 'ଚାରା ମାର ଦବା' [ତୃଣକ ନାଶକ ଔଷଧ] ନାହିଁ କି?”

ସମୟ ସହିତ, ମକା କ୍ଷେତରୁ ତୃଣକ ସଫଳତାର ସହ ନଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୃଷି ପରମ୍ପରା ଭଳି 'ନିଦାଈ ଗୀତ' ମଧ୍ୟ ହଜିଯାଇଛି ।

ମୂଳତଃ ଏହି କାହାଣୀଟି ହିନ୍ଦୀରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି ।

ଏହି କାହାଣୀ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସହାୟତା କରିଥିବା ଯୋଗୁଁ ପ୍ରତିବେଦକ ପ୍ରଦୀପନ ଏନଜିଓର ରାମନାଥ ଉଇକେ ଏବଂ ଛିନ୍ଦୱାଡାର 'ପରାର୍ଥ ସମିତି' ଏନଜିଓର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ସଦସ୍ୟ ମଞ୍ଜରୀ ଚାନ୍ଦେଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଜଣାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ଗୋଣ୍ଡି ଭାଷାର ଅନୁବାଦ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିବାରୁ ସେ ରୀନା ପାର୍ତ୍ତେତି, କିରଣ ଆଦାମଚେ ଏବଂ ଦୀକ୍ଷା ଇନୱାତିଙ୍କ ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ କୃତଜ୍ଞତା ଜ୍ଞାପନ କରିଛନ୍ତି ।

'ପରୀ'ର ବିପଦାପନ୍ନ ଭାଷା ପ୍ରକଳ୍ପ (ଇଏଲ୍‌ପି) ହେଉଛି ଅଜିମ ପ୍ରେମଜୀ ଫାଉଣ୍ଡେସନ ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ ଏକ ପଦକ୍ଷେପର ଅଂଶ । ଏହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଭାରତର ବିପଦାପନ୍ନ ଭାଷାଗୁଡ଼ିକୁ ସେହି ଭାଷାଭାଷୀ ଲୋକଙ୍କ ସ୍ୱର ଏବଂ ଜୀବନ୍ତ ଅନୁଭୂତି ମାଧ୍ୟମରେ ଲିପିବଦ୍ଧ କରିବା ।

ଅନୁବାଦ: ଓଡ଼ିଶାଲାଇଭ୍‍