मक्याची अजब भाषा

लग्नानंतर रीना परतेती यांनी जेव्हा पहिल्यांदा लोनादेई गावातल्या आपल्या सासरी पाऊल ठेवलं, तेव्हा त्या थक्कच झाल्या.

"घरातील लहान मुलंही माझ्या मातृभाषेत (गोंडी) अस्खलितपणे बोलू शकत होती," त्या आपली एक आठवण सांगतात. दुसरीकडे, ३४ वर्षीय आदिवासी शेतकरी रीनालागोंड समुदायाची ही भाषा फारशी समजत नव्हती, कारण "माझ्या (मोया) गावात कोणीच गोंडी बोलत नसे."

लोनादेई गावातील सुमारे ८० टक्के लोकसंख्या गोंड आदिवासींची आहे. त्या सांगतात, “गोंड समुदायाचे नसलेले लोकही इथे ही भाषा उत्तम रितीने बोलतात.”

रीनाचे पुतणे आणि भाचे तिची थट्टा करत म्हणायचे, "मामी को गोंडी बोलते नहीं आती, चाची को गोंडी बोलते नहीं आती (काकूला/मामीला गोंडी बोलता येत नाही)!" त्या प्रसंगाची आठवण काढत त्या हसतात आणि पुढे म्हणतात, "सुरुवातीला जरी माझी जीभ खूप अडखळली, तरी हळूहळू मी त्यांच्याशी माझ्या मातृभाषेत बोलायला लागले."

गोंडी ही एक द्राविडी भाषा असून एकेकाळी ती केवळ मध्य प्रदेशातच नव्हे, तर मध्य भारताच्या इतर भागांतही मोठ्या प्रमाणावर बोलली जात असे. आज युनेस्कोने (UNESCO) या भाषेचा समावेश 'धोक्यात असलेल्या' भाषांच्या यादीत केला आहे. गोंड समुदाय हा राज्यातील सर्वात मोठ्या आदिवासी समुदायांपैकी एक असूनही त्यांची भाषा धोक्यात आली आहे.

शिक्षण आणि नोकरीच्या संधींसाठी शहरांकडे स्थलांतर करताना आपण मुख्य प्रवाहातून बाहेर पडू, या भीतीने अनेक गोंडी भाषिक आता हिंदीसारख्या इतर संपर्क भाषांमध्ये बोलणं पसंत करत आहेत. "गोंड आदिवासींमधील साक्षरतेचे प्रमाण दोन व्यक्तींमागे फक्त एक असं आहे आणि या समुदायातील शाळा सोडणाऱ्या मुलांचं प्रमाणही खूप जास्त आहे," असंसामाजिक कार्यकर्ते रामनाथ उइके सांगतात.

वाचा : गोंडी हाच आमचा धर्म आणि हीच आमची जात!

लोनादेई गावातील इतर सुमारे १,००० रहिवाशांप्रमाणेच रीना आणि त्यांचे पती मंत्रम शेतकरी आहेत. ते त्यांच्या एक एकर जमिनीत स्वतःच्या वापरासाठी मका पिकवतात. पांढुर्णा तालुक्यातील लोनादेई येथील त्यांचंघर त्यांच्या शेतापासून हाकेच्या अंतरावर आहे.

ज्या दिवशी 'पारी' चे प्रतिनिधी त्यांना भेटले, तेव्हा उभं पीक हातात असताना येणाऱ्या पावसाच्या शक्यतेने हे दाम्पत्य काळजीत दिसत होतं.

आभाळात काळे ढग जमा झाले होते आणि विजांच्या कडकडाटासह रिमझिम पावसाचे रूपांतर मोठ्या पावसात झाले. रीना आणि मंत्रम हाताशी आलेल्या मक्याची पाहणी करण्यासाठी घाईघाईने शेताकडे निघाले.

“छुई, छौर, बूच, तोता...” हे शब्द एकामागून एक बाहेर पडतात. मक्याच्या झाडाच्या भागांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या गोंडी शब्दांनुसार रीना यांचे हात फिरत आहेत. पाऊस थांबला आहे आणि आता गोंडी शब्दसंग्रहाचा एक छोटा धडा घेण्याची वेळ आली आहे. रीना आपल्याला 'छुई' दाखवतात, जी सोलून काढल्यावर 'बूच'मधून चमकणारे ताजे, मोत्यासारखे पांढरे मक्याचे दाणे दिसतात. मक्याच्या बाहेरील पाला म्हणजे 'छुई', ज्याला गोंडीत 'पतोड' असेही म्हणतात; तर मक्याच्या वरच्या बाजूला असणारे रेशमी तंतू म्हणजे 'बूच', असे रीना आपल्याला सांगतात. या गोंडी शब्दांशी असलेल्या आपल्या ओळखीचा त्यांना सार्थ अभिमान वाटतो आहे.

४९ वर्षीय मंत्रम सांगतात, "मक्याच्या झाडाचा कोणताही भाग वाया जात नाही, अगदी 'तोता' सुद्धा नाही." मक्याचे दाणे काढल्यानंतर उरणाऱ्या आतील भागाला (कणसाचा गाभा) ते 'तोता' म्हणत आहेत.

'तोता' (ज्याला 'थुंठ' असेही म्हणतात) म्हणजे कणसाचा देठ किंवा गाभा, जो अनेकदा स्वयंपाकाचे इंधन म्हणून आणि हिवाळ्यात शेकोटी पेटवण्यासाठी वापरला जातो. नंतर 'बूच' आणि 'छुई' हे 'तोता'सोबतच गायी आणि शेळ्यांना चारा म्हणून दिले जातात. मक्याच्या झाडाच्या फुलाला 'छौर' म्हणतात, मंत्रम आपल्याला पुढे शिकवत आहेत.

छिंदवाडा हे मध्य प्रदेशातील 'कॉर्न सिटी' (मक्याचे शहर) म्हणून ओळखले जाते. कर्नाटकनंतर हे राज्य मक्याचे दुसरे सर्वात मोठे उत्पादक आहे.

मका (झिया मेयस) ही गवताच्या (Poaceae) कुटुंबातील वनस्पती आहे. जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांसाठी हे अधिक फायदेशीर आणि आर्थिकदृष्ट्या सक्षम पीक ठरले आहे. रीना आणि मंत्रम यांच्याप्रमाणेच जिल्ह्यातील गोंड आदिवासी मिश्र शेती करतात – ज्यामध्ये गहू, सोयाबीन, ऊस आणि कापूस यांसोबतच उडीद, तूर यांसारखी कडधान्ये आणि 'बरबटी' (चवळी) सारख्या भाज्या पिकवल्या जातात. गेल्या काही वर्षांत ज्वारी आणि गव्हाच्या उत्पादनात मोठी घट झाली आहे. "ज्यांच्याकडे कूपनलिका (ट्यूबवेल) आहे, तेच गव्हाचे चांगले पीक घेऊ शकतात," असे मंत्रम नमूद करतात.

हे कुटुंब आता संत्र्याची रोपे लावण्याचा विचार करत आहे. "याला खूप चांगली किंमत मिळते आणि पुढील चार-पाच वर्षे चांगले उत्पन्नही मिळते," रीना म्हणतात. गावातील इतर शेतकरी सुद्धा हळूहळू संत्री लागवडीकडे वळत आहेत, कारण अनेक कंपन्या इतर पिकांपेक्षा जास्त भाव देतात आणि संपूर्ण पीक स्वतःच खरेदी करतात.

जेव्हा रीना लग्नानंतर लोनादेईला आल्या, तेव्हा त्यांच्या लक्षात आलं की मक्याचे उत्पादन खूपच कमी होते. वर्षाला साधारण दीड ते तीन क्विंटलपर्यंत ते असायचे. त्या म्हणतात, "जेव्हा तुम्ही शेणखत आणि युरियाचे योग्य मिश्रण देता, तेव्हा जमिनीचा कस वाढतो."

पूर्वी प्रत्येक गोंड घराच्या छतावर मक्याची कणसं लटकवलेली असायची. पाऊस, कीड आणि भटक्या जनावरांपासून वाचवण्यासाठी ती सुती कापडाने झाकलेली असायची. आज बहुतेक कुटुंबे या पारंपरिक पद्धतीचा अवलंब करत नाहीत, कारण बाजारात आता पाकिटात बी-बियाणे उपलब्ध आहेत.

"आम्हाला (गोंडांना) मक्याच्या पिठाची भाकरी खूप आवडते; ती आपल्याला निरोगी आणि सुदृढ ठेवते आणि ती अधिक पौष्टिक असते," रीना सांगतात. त्या पुढे म्हणतात, "सावन (जून ते सप्टेंबर) काळ सर्वात धावपळीचा असतो, कारण मक्याची झाडे वेगाने वाढतात आणि त्याचबरोबर तणही वाढते." 'निदाई' (खुरपणीसाठीचा गोंडी शब्द) हे काम प्रामुख्याने गावातील महिला करतात.

"माझ्या सासूबाई सांगायच्या की त्या काळात त्या 'निदाई गीत' (खुरपणीची गाणी) गात असत," रीना सांगतात. "पण मला मात्र एकही गाणं माहीत नाही," त्या अवघडल्यासारख्या हसून म्हणतात. "आजकाल आपल्याकडे 'चारा मार दवा' (तणनाशक) उपलब्ध आहे ना?"

काळानुसार, मक्याच्या शेतातील तण तर यशस्वीपणे नष्ट झाले, पण त्यासोबतच अनेक शेती परंपरांप्रमाणे 'निदाई गीत' सुद्धा नाहीसे झाले आहे.

या कथेचे वार्तांकन हिंदी भाषेमध्ये केले गेले आहे.

या कथेसाठी सहकार्य केल्याबद्दल वार्ताहर 'प्रदीपन' स्वयंसेवी संस्थेचे रामनाथ उइके आणि छिंदवाड्यातील 'परार्थ समिती' स्वयंसेवी संस्थेच्या संस्थापक सदस्य मंजिरी चंडे यांचे आभार मानले आहे. तसेच गोंडी भाषेतील अनुवादासाठी मदत केल्याबद्दल त्या रीना परतेती, किरण अडाणचे आणि दीक्षा इनवाती यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त केली आहे.

'पारी'चा 'लुप्तप्राय भाषा प्रकल्प' (ELP) हा अझीम प्रेमजी फाउंडेशनद्वारे समर्थित उपक्रमाचा एक भाग आहे. भारताच्या धोक्यात असलेल्या भाषांचे दस्तऐवजीकरण करणे, त्या भाषा बोलणाऱ्या लोकांच्या आवाजातून आणि अनुभवातून मांडणे हा यामागचा उद्देश आहे.