गोंडी हाच आमचा धर्म आणि हीच आमची जात!

हे खूप विचार करण्यासारखं आहे कि प्रार्थना आणि तिच्या मैत्रिणी एकमेकांशी हिंदीमध्ये संवाद करतायेत, कारण हे गाव गोंड आदिवासी गाव आहे. मध्य प्रदेशातील छिंदवाडा जिल्ह्यातील हे गाव गोंड आदिवासी नसलेल्या लोंकाना सुद्धा गोंडी भाषा बोलता येते या गोष्टीसाठी प्रसिद्ध आहे. पण गोंड आदिवासी असलेली प्रार्थना मात्र तिची मातृभाषा अड खळतच बोलते. “तोडकं -मोडकं बोलता येतं मला” आठवीतली प्रार्थना आम्हाला सांगते.

आणि तिच्या मैत्रिणींचे काय?

मानवी परतेती म्हणते, “मला गोंडी येत नाही, हिंदीच येते.” पारुल देहरियाचं पण म्हणणं हेच.

“सगळ्या मैत्रिणी हिंदीच बोलतात, त्यामुळे मला पण हिंदीच बोलावं लागतं, इथे सगळ्यांनाच काही गोंडी येते असं नाही.” प्रार्थना म्हणते. पण ती गोंडीशी अनभिज्ञ नाही. घरात तिचं कुटुंब गोंडीच बोलतं. अमिता आहके पण हेच म्हणते. “घरी माझे वडील गोंडीच बोलतात.”

मध्य प्रदेशातील एकूण आदिवासींपैकी एक तृतीयांश आदिवासी हे गोंड आहेत. २०१३ च्या आदिवासी सांख्यिकी अहवालानुसार त्यांची लोकसंख्या ५०, ९३, १२४ एवढी भक्कम आहे. असं असलं तरीही गोंडी बोलणाऱ्यांची संख्या मात्र कमी होते आहे. आता तर युनेस्कोने गोंडी, जी द्रविडी भाषासमूहातील एक भाषा आहे, तिला ‘असुरक्षित’ भाषेचा दर्जा दिला आहे.

पण गोंडीची अशी परिस्थिती नेहमीच नव्हती.

गोंडी भाषा अभ्यासक मोतीराम कांगलींच्या भाषा संशोधन व प्रकाशन केंद्राच्या वेबसाइटवर मांडलेल्या मतानुसार गोंडी ही एकेकाळच्या गोंडवाना साम्राज्याची राज्यभाषा होती आणि तिला स्वतःची लिपी, व्याकरण, भाषाव्युत्पत्ती तर होतीच, पण गोंडी भाषेत साहित्य पण लिहिले जात होते, जे आजही उपलब्ध आहे.

कधीकाळी गोंडी मध्यप्रदेशच्या बहुतांश भागात बोलली जायची. “आम्ही गौरा देवीचे वंशज आहोत, म्हणूनच आमचं नाव गोंड पडलं.” छिंदवाडामधील गोंड सामाजिक कार्यकर्ते रामनाथ उइके सांगतात. पण आताच्या काळात गोंड आदिवासींच्या वारसा आणि इतिहासाचा सन्मान म्हणून रेल्वे स्थानकाला गोंड राणी कमलापती हिचं नाव देण्याशिवाय काही नाही.

गोंड भाषा हळूहळू नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे. आता गोंडी केवळ घरातच बोलली जाते, बाहेर गोंड समाज हिंदी बोलणं पसंत करतो. त्यातही वृद्ध माणसं गोंडी बोलतात, तरुण मात्र गोंडी शिकण्यात आणि बोलण्यात फारसं स्वारस्य दाखवत नाहीत. यामागे गोंडी न बोलणाऱ्या लोकांचा गैरसमज व त्यामुळे अवहेलना होईल ही भीती आहे.

लोनादेईमध्ये राहणाऱ्या प्रार्थनाचे शेतकरी वडील मंतराम घरी मुलांशी गोंडीमध्ये बोलतात, पण बाहेर मात्र एकमेकांशी सुद्धा हिंदीमधे बोलतात. “गोंडी न समजणारे लोक आमची खिल्ली उडवतात कधी कधी भाषा न समजल्यामुळे गैरसमज देखील होतात.” मंतराम सांगतात.

“हल्लीच मी माझ्या मुलगा पृथ्वीराजला भेटायला त्याच्या रहिवासी शाळेत गेलो होतो. मी त्याच्याशी गोंडीत बोलायला सुरुवात केली, तर बाकीचे विद्यार्थी आणि शिक्षक हसायला लागले. मला खूप लाजिरवाणं झालं. माझा मुलगा तर म्हणाला तुम्ही शाळेत येऊ नका. घरी वाट्टेल तेवढी गोंडी बोला.” मंतराम सांगतो.

गोंड समाजाचे लोक जास्त असून सुद्धा लोनादेईमध्ये गोंडी भाषा अस्तित्वासाठी झगडत आहे. रामनाथ यांच्या म्हणण्यानुसार लोनादेईमधील परिस्थिती ही पूर्ण जिल्ह्याच्या समस्येचा एक भाग आहे. “छिंदवाडामध्ये गोंड समाजाला खालच्या जातीचे समजले जाते. त्यामुळेच लोक गोंडी बोलायला कचरतात कारण त्यांना बाकीचे लोक आपल्याला भाषेवरून कनिष्ठ समजतील ही भीती वाटते. मग फक्त एकमेकांतच गोंडी बोलतात.”

रामनाथच्या म्हणण्यानुसार शालेय अभ्यासक्रमात देखील गोंडी भाषेला सापत्न वागणूक दिली जाते. त्यामुळे मुले गोंडीपासून अजून दूर जात आहे. ते अतारवाडा विभागातील त्यांच्या गावातील शाळेमध्ये गोंड मुलांना कसे भाषेवरून खिजवले जायचे हे चांगले लक्षात आहे.

उच्चवर्णीय शिक्षक गोंड मुलांना वेगळे बसवायचे. “बरं यावरच ते थांबायचे नाहीत. मला आठवतंय मी दहावीत असताना एकदा शर्मा सरांनी दोन गोंड मुलांना खूप मारलं होतं. मारता मारता ते म्हणत होते की मी कितीही शिकवलं तरीही तुम्ही गोंड शिकू शकणार नाही. त्यानंतर ती मुले परत शाळेत आलीच नाहीत.”

गोंड विद्यार्थ्यांसाठी माध्यमिक शिक्षण मिळणे ही देखील एक समस्या बनलेली आहे. “गावात फक्त प्राथमिक शाळा आहेत. त्यापुढचं शिक्षण गावाबाहेर घ्यावं लागतं. त्यामुळे ५०% विद्यार्थी आठवीनंतर शाळा सोडतात, बारावी किंवा महाविद्यालयीन शिक्षण तर खूपच कमी मुले घेतात. याबाबतीत मुलींची संख्या तर मुलांपेक्षा पण कमी आहे.” रामनाथ सांगतात. २०२२-२३ च्या आदिवासी विकास अहवालानुसार मध्य प्रदेशात आदिवासींमध्ये साक्षरतेचे प्रमाण ५०% च्या आसपास आहे.

“मी माझ्या गावातून आणि समाजातून चार विद्यार्थ्यांपैकी एक होतो, ज्यांनी पदवीपर्यंतचं शिक्षण पूर्ण केलं. खूप खडतर प्रवास होता हा.” चाळिशीतले रामनाथ सामाजिक संस्थेसाठी काम करत करत सध्या समाजसेवा विषयात पदव्युत्तर पदवीचे शिक्षण घेत आहेत.

इतर गोंड गावांप्रमाणे लोनादेई गावामधील विद्यार्थ्यांना आठवीनंतरचे शिक्षण घेण्यासाठी गाव सोडून दुसरीकडे जावे लागते, जिथे गोंडी भाषा बोलली जात नाही.

जे शिक्षण अर्धवट सोडतात, त्यांना गावात उदरनिर्वाहाची फारशी साधने नाहीत. त्यामुळे मग खूप तरुण-तरुणी दुसऱ्या गावात आणि शहरात स्थलांतर करून बांधकाम किंवा शेतमजूर म्हणून काम करतात. “गावात काम नाही. बांधकाम मजूर म्हणून शहरातील कंपन्या इथून लोकांना घेऊन जातात. या कंपन्या बहुतकरून आदिवासींनाच या कामासाठी घेऊन जातात. अगदी शिकलेल्या तरुण-तरुणींनादेखील अशीच मोलमजुरी करावी लागते.” रामनाथ सांगतात.

एकदा का मजूर म्हणून दुसऱ्या गावात आणि शहरात गेले, की मग इतर समाजातील लोकांशी उठबस होताना हिंदीच सोयीची पडते.

मजूर म्हणून काम करताना मजुरीचे मोल शुल्लक, आणि त्यामुळे अगदी छोट्या छोट्या गोष्टींसाठी (लग्न, जन्मसोहळा, आजारपण) जास्त व्याजावर कर्ज घेत रहाणे या दुष्टचक्रात गोंड तरुण अडकून जातात. अशीच वर्ष निघून जातात, गावाबाहेर राहून राहून हे गोंड लोक गोंडी भाषेपासून हळूहळू दूर जातात आणि मग कायमचे तुटतात, रामनाथ सांगतात.

लोक जेवढे लोनादेईच्या बाहेर राहतील, ते तेवढेच गोंडीपासून तुटतील किंवा त्यांना ती भाषात येणार नाही.

मी माझ्या मुलांना गोंडी शिकायला सांगितलं. “त्यांनी ती सुरुवातीला तोडकीमोडकी बोलली तरीही चालेल पण त्यांनी ती बोलण्याचा प्रयत्न करायला हवा आणि ती शिकायला हवी.”

लोनादेईतले बरेच लोक गोंडी भाषा बोलणं सोडत असताना, ३२ वर्षीय रीना परतेती शब्द तिच्या गावातील अनेकांच्या मनात लपलेली भीती दर्शवतात. हे वास्तव केवळ त्यांच्या समुदायालाच नाही तर देशभरातील इतरअसुरक्षित आणि धोक्यात येणाऱ्या भाषा बोलणाऱ्यांनाही भेडसावत आहे.

रीना देखील मंतरामशी लग्न केल्यानंतर लोनादेई गावात राहायला आल्यानंतर गोंडी भाषा शिकली. “सासू-सासरे कायम गोंडीतच बोलायचे, त्यामुळे मी ऐकून ऐकून शिकले. तसं लहानपणी मामाच्या गावी गोंडी कानावर पडायचीते पण उपयोगी पडलं. मला गोंडी बोलताना बघून सासू-सासरे खूप खुश असायचे.”रीना सांगते.

रीनाच्या म्हणण्यानुसार गावात लहान मुलं जरी गोंडीपासून दूर जात असली तरी वयस्कर मंडळी मात्र गोंडीतच बोलतात. “लोक आता हिंदीमिश्रित गोंडी बोलतात. उदाहरण द्यायचं झालं तर माझे पती हल्लीच एक कथा सांगताना म्हणाले ‘हवा ताकी लागचे’. आता हवा हा हिंदी शब्द आहे. त्याने ‘वाडी’ हा गोंडी शब्द वापरायला हवा होता.”रीना हसून वातावरण हलकं करायचा प्रयत्न करते. कुणालाही शुद्ध गोंडी समजणार नाही हे वास्तव रीनाने स्वीकारलं आहे.

५० वर्षीय सुखवती परतेती मात्र याबाबत फारशा आशावादी नाहीत. “गोंडी बोलणारे खूप कमी उरलेत. बऱ्याच कुटुंबातील मुलांना गोंडी बोलणे तर सोडाच, समजत पण नाही.” बाकी स्थानिक लोक मात्र या मताशी सहमत नाही. “जी गावे महामार्गानजीक आहेत, तिथे ही समस्या आहे, कारण त्या गावात आदिवासी सोडून इतर समाजाचे लोक पण असतात. पण दूर्गम खेड्यांमध्ये लोक गोंडीच बोलतात.”

हिंदीचं त्यांच्या भाषेवरचं आक्रमण ही केवळ एकच समस्या लोनादेई मधील गोंड लोकांसाठी नाही. मंतरामला भाषेबरोबरच गोंड संस्कृतीच नष्ट होईल की काय ही भीती सतावतेय. “आदिवासी लोक आता हिंदू संस्कृती अंगीकारत आहेत. जरी ते हिंदू नसले तरीही. आमची गाणी, कथा सगळं गोंडीत आहे. जरी हिंदीशी साधर्म्य असलं तरीही आमची भाषा वेगळी आहे. आमच्या भाषेमुळे आम्ही ओळखले जातो. पण आता हिंदू आणि हिंदीमुळे आमचा समाज स्वतःची संस्कृती, भाषा विसरत चालले आहोत.”

आजच्या काळात जेव्हा अनेक आदिवासी भाषा नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत, आणि ज्यावेळी लोनादेई मधील गोंड लोकांना जास्त सामर्थ्यवान भाषा, संस्कृती आणि धर्माच्या दबावाखाली स्वतःचे अस्तित्व संपून जाण्याची भीती आहे, तिथे मंतरामसारखे लोक आपले अस्तित्व टिकवण्यासाठी धडपडत आहेत. “आम्ही गोंडीच बोलणार कारण गोंडीच आमचा धर्म आणि हीच आमची जात. आम्ही आमची भाषा विसरूच शकत नाही. पण आम्हाला आमच्या मुलांना गोंडीबरोबरच इतर भाषाही शिकवायच्या आहेत, कारण ही काळाची गरज आहे.”

लोनादेईतील मुलांना अनेक भाषा बोलता याव्यात या त्याच्या पत्नीच्या मताशी सहमती होत तो म्हणतो, “आमच्या मुलांनी इतरही भाषा शिकायला पाहिजे.”

लोनादेईतील लोकांशी संवाद साधताना वेळोवेळी दुभाषी म्हणून मदत केल्याबद्दल रिपोर्टरने मंतराम परतेती, रीना परतेती आणि रामनाथ उइके यांचेही आभार मानले आहेत. गावातील ग्रामस्थांची मुलाखत घेण्यात मदत करणाऱ्या छिंदवाडा येथील स्वयंसेवी संस्था परार्थ समितीच्या संस्थापक सदस्या मंजिरी चांदे यांचेही आभार मानले आहे,

पारीचा लुप्तप्राय भाषा प्रकल्प (ELP), हा अझीम प्रेमजी विद्यापीठाच्या पाठिंब्याने राबविण्यात येणाऱ्या उपक्रमाचा एक भाग आहे. भारतातील लुप्तप्राय भाषांचे डॉक्युमेंटेशन हे त्या भाषा बोलणाऱ्या लोकांच्या आवाजातून आणि त्यांच्या अनुभवांमधून करणे हे या प्रकल्पामागील ध्येय आहे.

रितू शर्मा यांनी दिलेल्या माहितीसह

अनुवाद : गिरीश पाटील