મ મકાઈનો મ

લગ્ન પછી જ્યારે રીના પરતેતીએ લોનાદેઈ ગામમાં તેમના સાસરે પહેલી વાર પગ મૂક્યો ત્યારે તેમને નવાઈ લાગી હતી.

તેઓ યાદ કરે છે, "આ પરિવારમાં નાના બાળકો પણ મારી માતૃભાષા [ગોંડી] કડકડાટ બોલી શકતા હતા." બીજી બાજુ, રીના, તેમના ગોંડ સમુદાયની ભાષા ભાગ્યે જ સમજી શકતા હતા, 34 વર્ષના આ આદિવાસી ખેડૂત કહે છે, “મારા ગામ [મોયા] માં કોઈ ગોંડી બોલતું નહોતું."

લોનાદેઈની લગભગ 80 ટકા વસ્તી ગોંડ આદિવાસીઓની છે. તેઓ જણાવે છે, "ગોંડ સમુદાયના ન હોય તેવા લોકો પણ આ ભાષા બોલી લે છે."

રીનાના ભાણા-ભાણીઓ અને ભત્રીજા-ભત્રીજીઓ તેમને ગમ્મતમાં ચીડવતા, "મામી કો ગોંડી બોલતે નહીં આતી, ચાચી કો ગોંડી બોલતે નહીં આતી [અમારા મામીને/કાકીને ગોંડી બોલતા નથી આવડતી]! એ ઘટનાને યાદ કરીને તેઓ હસી પડે છે અને ઉમેરે છે, "શરૂઆતમાં હું ખૂબ અચકાતી હોવા છતાં આખરે હું તેમની સાથે મારી માતૃભાષામાં વાત કરવા લાગી હતી."

ગોંડી એ એક દ્રવિડિયન ભાષા છે જે એક સમયે માત્ર મધ્ય પ્રદેશમાં જ નહીં પરંતુ મધ્ય ભારતના બીજા ભાગોમાં પણ વ્યાપકપણે બોલાતી હતી. આજે તે યુનેસ્કો દ્વારા સંભવિત રૂપે સંવેદનશીલ ભાષાઓમાંની એક તરીકે સૂચિબદ્ધ છે. ગોંડ સમુદાય આ રાજ્યના સૌથી મોટા આદિવાસી સમુદાયોમાંનો એક હોવા છતાં તેમની ભાષા જોખમમાં છે.

ગોંડી બોલનારા ઘણા લોકો શિક્ષણ અને નોકરીની તકો માટે શહેરોમાં સ્થળાંતર કરતા હોવાથી બાકાત રહી જવાના ડરને કારણે હિન્દી જેવી બીજી કડીરૂપ ભાષાઓમાં વાત કરવાનું વધુને વધુ પસંદ કરી રહ્યા છે. સામાજિક કાર્યકર રામનાથ ઉઇકે કહે છે કે દર બેએ માત્ર એક ગોંડ આદિવાસી અક્ષરજ્ઞાન ધરાવે છે, અને આ સમુદાયમાં અધવચ્ચે શાળા છોડી દેનાર વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઘણી વધારે છે.

વાંચોઃ ‘ગોંડી ભાષા એ જ અમારો ધરમ ને એ જ અમારી જાત’

લોનાદેઈના બીજા આશરે 1,000 રહેવાસીઓની જેમ, રીના અને તેમના પતિ મંતરામ પણ ખેડૂતો છે. તેઓ એક એકર જમીન પર ખેતી કરે છે, જેના પર તેઓ પોતાના વપરાશ માટે મકાઈ ઉગાડે છે. પાંઢુરના તહેસીલના લોનાદેઈમાં તેમનું ઘર તેમની જમીનથી થોડે દૂર છે.

જે દિવસે પારીના પ્રતિનિધિ તેમને મળ્યા તે દિવસે આ દંપતી ઊભા પાક પર તરતમાં થનારા વરસાદને લઈને ચિંતિત હતા.

ઉપર ઘેરા વાદળો ઘેરાયા હતા અને ગાજવીજ પછીનો ઝરમર વરસાદ ભારે વરસાદમાં ફેરવાઈ ગયો હતો. રીના અને મંતરામ લગભગ પાકેલા મક્કા (મકાઈ) ની શું હાલત છે તે જોવા ઉતાવળે ખેતર તરફ ગયા હતા.

“છુઈ, છૌર, બૂચ, ટોટા…” તેમના મોંમાંથી એક પછી એક શબ્દો નીકળે છે. મકાઈના છોડના ભાગો માટેના એ ગોંડી શબ્દો સાથે સુમેળમાં રીનાના હાથ છોડના એ ભાગો પર ફરે છે. વરસાદ અટકે છે, અને હવે સમય છે ગોંડી શબ્દભંડોળના ઝડપી પાઠનો. રીના અમને છુઈ બતાવે છે, જેને તેઓ ઝડપથી ઉતારે છે અને બૂચમાંથી ચમકતા તાજા, મોતી જેવા સફેદ મકાઈના દાણા છતા કરે છે. ગોંડી શબ્દો સાથેની પોતાની પરિચિતતા બાબતે રીનાને ગર્વ છે, તેઓ અમને કહે છે કે છુઈ એ મકાઈના બહારના પાંદડા છે, જેને ગોંડીમાં પાતૌડ પણ કહેવાય છે, જ્યારે બૂચ એ મકાઈની ટોચ પર લટકતા રેશમી તાંતણાનો સમૂહ છે.

49 વર્ષના મંતરામ કહે છે, “મકાઈના છોડનો કોઈ ભાગ ક્યારેય નકામો જતો નથી." દાણા કાઢી લીધા પછી પાછળ રહી ગયેલા ખાલી ડૂંડાના ટુકડાનો ઉલ્લેખ કરતા તેઓ કહે છે, "ટોટા પણ નકામા જતા નથી."

ટોટા (જેને ઠૂંઠ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે) એ દાણા કાઢી લીધા પછી પાછળ રહી ગયેલા મકાઈના ખાલી ડૂંડા છે, જેનો ઉપયોગ ઘણીવાર રસોઈના બળતણ તરીકે અને શિયાળામાંબોનફાયર/તાપણું કરવા માટે થાય છે. બૂચ અને છુઈ પછીથી ગાય અને બકરીઓને ટોટા સાથે ચારા તરીકે આપવામાં આવે છે. મકાઈના છોડના ફૂલને છૌર કહેવામાં આવે છે, મંતરામ અમને શીખવવાનુંચાલુ રાખે છે.

છિંદવાડા મધ્ય પ્રદેશમાં મકાઈના શહેર તરીકે જાણીતું છે. આ રાજ્ય કર્ણાટક પછી મકાઈના પાકનું બીજું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે.

મકાઈ (ઝી મેઇઝ) એ ઘાસના પરિવાર (પોએસીએ) નો છોડ છે. તે આ જિલ્લાના ખેડૂતો માટે વધુ નફાકારક અને આર્થિક રીતે સધ્ધર પાક તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. રીના અને મંતરામની જેમ, આ જીલ્લાના ગોંડ સમુદાયના લોકો મિશ્ર પાક પદ્ધતિથી ખેતી કરે છે - ઘઉં, સોયાબીન, શેરડી અને કપાસની સાથે સાથે તેઓ ઉરદ (અડદ), તુર (તુવેર) જેવા કઠોળ અને બરબાટી (ફણસી) જેવા શાકભાજી ઉગાડે છે. વર્ષો જતા જોવાર (જુવાર) અને ઘઉંના ઉત્પાદનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. મંતરામ જણાવે છે, "ફક્ત જેમની પાસે ટ્યુબવેલની પહોંચ છે તેઓ જ ઘઉંની ખરેખર સારી ફસલ મેળવી શકે છે."

આ પરિવાર સંતરંગ (નારંગી) ના રોપા વાવવાનું વિચારી રહ્યો છે. રીના કહે છે, "એ અમને વધુ સારો ભાવ આપે છે અને આગામી ચારથી પાંચ વર્ષ માટે સારી ઉપજ પણ આપે છે." ગામના બીજા ખેડૂતો પણ ધીમે ધીમે નારંગીની ખેતી તરફ વળી રહ્યા છે, કારણ કે ઘણી કંપનીઓ બીજા પાકો કરતાં તેના વધુ ભાવ આપે છે અને બધો પાક ખરીદી પણ લે છે.

લગ્ન પછી જ્યારે રીના લોનાદેઈ આવ્યા ત્યારે તેમણે જોયું કે મકાઈની ઉપજ ખૂબ ઓછી હતી. તે દર વર્ષે ત્રણથી દોઢ ક્વિન્ટલ જેટલી હતી. તેઓ કહે છે, "તમે ગાયના છાણ અને યુરિયાનું યોગ્ય મિશ્રણ ઉમેરો ત્યારે ફળદ્રુપતા વધે છે."

પહેલાં દરેક ગોંડ ઘરની છત પર મકાઈના ડૂંડા લટકતા હતા, વરસાદી પાણી, જીવાત અને રખડતા પશુધનથી બચાવવા માટે તેને સુતરાઉ કાપડથી ઢાંકવામાં આવતા હતા. આજે બજારમાં પેકેટમાં બીજ મળી રહેતા હોવાથી મોટાભાગના પરિવારો આ પરંપરાગત પ્રથાને અનુસરતા નથી.

રીના કહે છે, “અમને [ગોંડ સમુદાયના લોકોને] કોર્નફ્લોરમાંથી બનાવેલી રોટી (રોટલી) ભાવે છે; તે આપણને સ્વસ્થ અને મજબૂત રાખે છે અને તે વધુ પૌષ્ટિક છે.” તેઓ ઉમેરે છે, "સાવન [જૂનથી સપ્ટેમ્બર] એ સૌથી વ્યસ્ત સમય હોય છે કારણ કે મકાઈના છોડ ઝડપથી ઊગે છે અને નીંદણ પણ ઝડપથી વધે છે." નિદાઈ (નીંદણ માટેનો ગોંડી શબ્દ) એ મોટાભાગે ગામની મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવતું કામ છે.

રીના કહે છે, "મારા સાસુ મને કહે છે કે તે દિવસોમાં તેઓ નિદાઈ ગીત ગાતા હતા, પણ મને કોઈ નિદાઈ ગીત આવડતું નથી," તેઓ સંકોચ સાથે હસે છે. "આજકાલ તો આપણી પાસે ચારા માર દવા [નીંદણનાશક દવા] નથી હોતી?"

સમય જતાં, મકાઈના ખેતરોમાંથી નીંદણ સફળતાપૂર્વક દૂર કરાયું હતું, અને ખેતીની બીજી પરંપરાઓની જેમ નિદાઈ ગીત પણ અદૃશ્ય થઈ ગયું હતું.

આ વાર્તા મૂળ હિન્દીમાં તૈયાર કરવામાં આવી હતી.

આ વાર્તામાં મદદ કરવા બદલ આ પત્રકાર પ્રદીપન એનજીઓના રામનાથ ઉઇકે અને છિંદવાડા સ્થિત પરાર્થ સમિતિ એનજીઓના સ્થાપક-સદસ્ય મંજીરી ચંડેના આભારી છે. ગોંડીમાં અર્થઘટનમાં મદદ કરવા બદલ તેઓ રીના પરતેતી, કિરણ અદમ્ચે અને દિક્ષા ઇન્વતી પ્રત્યે પણ આભાર વ્યક્ત કરે છે.

પારીનો એન્ડેજર્ડ લેંગ્વેજીસ પ્રોજેક્ટ (ઈએલપી) અઝીમ પ્રેમજી યુનિવર્સિટી દ્વારા સમર્થિત પહેલનો એક ભાગ છે. આ પ્રોજેક્ટનો ઉદ્દેશ્ય ભારતની સંવેદનશીલ ભાષાઓનું એ ભાષા બોલતા લોકોના અવાજો અને જીવંત અનુભવો દ્વારા દસ્તાવેજીકરણ કરવાનો છે.

અનુવાદ: મૈત્રેયી યાજ્ઞિક