মাকৈৰ মাজত মাতৃভাষা

বিয়াৰ পিছত ৰীণা পাৰ্তেতীয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে লোনাদেই গাঁৱত থকা তেওঁৰ স্বামীগৃহত ঘৰত ভৰি দি আচৰিত হৈ পৰিছিল।

‘‘পৰিয়ালৰ সৰু সৰু ল’ৰা-ছোৱালীবোৰেও আমাৰ মাতৃভাষা (গণ্ডী) সাৱলীলভাৱে ক’ব পাৰিছিল,” তেওঁ মনত পেলায়৷ আনহাতে, ৩৪ বছৰীয়া আদিবাসী খেতিয়ক ৰীণাই নিজৰ গণ্ড সম্প্ৰদায়ৰ ভাষাটো প্ৰায় বুজিয়েই নাপাইছিল, কিয়নো তেওঁৰ নিজৰ গাঁৱত (ময়া) কোনেও গণ্ডী ভাষাত কথা নকৈছিল৷

লোনাদেইৰ প্ৰায় ৮০ শতাংশ লোক গণ্ড সম্প্ৰদায়ৰ৷ ৰীণাই কয়, ‘‘আনকি গণ্ড সম্প্ৰদায়ৰ নোহোৱা লোকসকলেও ইয়াত গণ্ডী ভাষা সলসলীয়াকৈ ক'ব পাৰে৷’’

ৰীণাৰ ভতিজা-ভতিজীহঁতে কেতিয়াবা তেওঁক জোকাইছিল, ‘‘মামী কো গণ্ডী বোলতে নেহী আতি, চাচী কো গণ্ডী বোলতে নেহী আতি’’ (মামীয়ে গণ্ডী ক’ব নাজানে, খুৰীয়ে গণ্ডী ক’ব নাজানে)! পুৰণি কথাবোৰ সোঁৱৰণ কৰি তেওঁ খিলখিলাই হাঁহে, “আৰম্ভণিতে মোৰ খোকোজা লাগিছিল যদিও লাহে লাহে মই সিহঁতৰ লগত নিজৰ মাতৃভাষাতে কথা পাতিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলো৷’’

গণ্ডী এক দ্ৰাবিড়ীয় ভাষা যিটো এসময়ত কেৱল মধ্যপ্ৰদেশতে নহয়, বৰঞ্চ মধ্য ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত বহুলভাৱে প্ৰচলিত আছিল৷ আজি এই ভাষাটোক ইউনেস্ক’ৰ দ্বাৰা ‘সম্ভাব্য বিলুপ্তপ্ৰায়’ ভাষাৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে৷ যদিও গণ্ড সম্প্ৰদায়টো ৰাজ্যখনৰ অন্যতম বৃহৎ আদিবাসী সম্প্ৰদায়, তথাপিও তেওঁলোকৰ ভাষাটো বৰ্তমানে অস্তিত্বৰ সংকটৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছে৷

বহুতো গণ্ডীভাষী লোকে বৰ্তমান শিক্ষা আৰু চাকৰিৰ সুযোগ বিচাৰি চহৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰাৰ সময়ত একাষৰীয়া হোৱাৰ ভয়ত হিন্দীৰ দৰে অন্যান্য সংযোগকাৰী ভাষাত কথা পাতিবলৈ বিচাৰে৷ সমাজকৰ্মী ৰামনাথ উইকেয়ে জনোৱা মতে, প্ৰতি দুজন গণ্ড আদিবাসীৰ ভিতৰত মাত্ৰ এজনহে শিক্ষিত আৰু এই সম্প্ৰদায়টোৰ মাজত বিদ্যালয় আধাতে এৰা শিক্ষাৰ্থীৰ সংখ্যাও যথেষ্ট বেছি৷

পঢ়কঃ ‘গণ্ডি ভাষা আমাৰ ধৰ্ম আৰু জাতি’

লোনাদেইৰ প্ৰায় এহেজাৰ গৰাকী বাসিন্দাৰ দৰেই ৰীণা আৰু তেওঁৰ স্বামী মন্ত্ৰমো খেতিয়ক৷ তেওঁলোকৰ এক একৰ পৰিমাণৰ কৃষিভূমি আছে য’ত তেওঁলোকে নিজৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে মাকৈ খেতি কৰে৷ পানধুৰ্না তহচিলৰ অন্তৰ্গত লোনাদেইত থকা তেওঁলোকৰ ঘৰৰ পৰা খেতি পথাৰখন মাত্ৰ কিছু দূৰৈত অৱস্থিত৷

যিদিনা পাৰিৰ প্ৰতিনিধিয়ে তেওঁলোকক লগ কৰিছিল সেইদিনা দম্পতীহাল সম্ভাব্য বৰষুণৰ পৰা পথাৰৰ শস্যৰ হ’ব পৰা ক্ষতিক লৈ খুবেই চিন্তাক্লিষ্ট হৈ আছিল৷

আকাশখন ক’লা ডাৱৰে আৱৰি ধৰিছিল আৰু মেঘৰ তীব্ৰ গৰ্জনৰ পিছতে পাতল বৰষুণজাক হঠাতে প্ৰবল বৰষুণলৈ পৰিৱৰ্তিত হৈছিল৷ পথাৰত পকিবলৈ ধৰা মাকৈ খিনিৰ কিবা ক্ষতি হৈছে নেকি চাবলৈ ৰীণা আৰু মন্ত্ৰমে লৰালৰিকৈ পথাৰৰ ফালে ঢাপলি মেলিছিল৷

“চুই, ছৌৰ, বুছ, টোটা...” - শব্দবোৰ এটাৰ পিছত এটাকৈ ওলাই আহে। মাকৈ গছৰ বিভিন্ন অংশৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা গণ্ডী শব্দবোৰৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ৰীণাৰ হাত দুখনো চলিবলৈ আৰম্ভ কৰে৷ বৰষুণজাক থমকিল আৰু আৰম্ভ হ’ল গণ্ডী শব্দকোষৰ এক চমু পৰিক্ৰমা৷ ৰীণাই আমাক ‘চুই’ দেখুৱালে, যিটো তেওঁ খৰকৈ বাকৰি এৰুৱাই ভিতৰৰ মুকুতাৰ দৰে বগা সতেজ মাকৈৰ গুটিবোৰ উলিয়াই আনিলে; যিবোৰ ‘বুছ’ৰ মাজেৰে জিলিকি উঠিছিল৷ ৰীণাই আমাক ক’লে যে ‘চুই’ হ’ল মাকৈৰ বাহিৰৰ পাতবোৰ (বাকলি), যাক গণ্ডী ভাষাত পতৌদ বুলিও কোৱা হয়। আনহাতে, ‘বুছ’ হ’ল মাকৈৰ ওপৰৰ অংশত ওলমি থকা ৰেচমৰ দৰে কোমল সূতাবোৰ। গণ্ডী শব্দবোৰৰ সৈতে থকা এই পৰিচিত ভাৱটোক লৈ ৰীণাৰ মনটো এক নীৰৱ গৌৰৱেৰে ফুটি উঠিছিল।

‘‘মাকৈ গছৰ কোনো অংশই কেতিয়াও পেলনিত নাযায়, আনকি ‘টোটা’ খিনিও,’’ ৪৯ বছৰীয়া মন্ত্ৰমে মাকৈৰ গুটিবোৰ এৰুৱাই লোৱাৰ পিছত ৰৈ যোৱা জঁকাটোৰ প্ৰসংগত এইদৰে কয়৷

টোটা (যাক থুঁট বুলিও কোৱা হয়) হ'ল মাকৈৰ সেই টান ঠাৰি ডাল যিটো প্ৰায়ে ৰন্ধন কাৰ্যত ইন্ধন হিচাপে আৰু শীতকালত জুই পুৱাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়৷ বুছ আৰু চুই বোৰ পিছলৈ টোটাৰ সৈতে মিলাই গৰু-ছাগলীক দানা হিচাপে খাবলৈ দিয়া হয়৷ মাকৈ গছৰ ফুলটোক ‘ছৌৰ’ বুলি কোৱা হয়, মন্ত্ৰমে আমাক এনেদৰে শিকাই যায়৷

মধ্যপ্ৰদেশত চিন্দৱাৰা বহুলভাৱে মাকৈৰ চহৰ হিচাপে পৰিচিত৷ কৰ্ণাটকৰ পিছতে এই শস্য উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত ৰাজ্যখনৰ স্থান দেশৰ ভিতৰতে দ্বিতীয়৷

মাকৈ হৈছে ঘাঁহ জাতীয় পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এবিধ উদ্ভিদ৷ জিলাখনৰ কৃষকসকলৰ বাবে ই বৰ্তমান সবাতোকৈ লাভজনক তথা অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী শস্য হিচাপে পৰিগণিত হৈছে৷ ৰীণা আৰু মন্ত্ৰমৰ দৰেই এই জিলাখনৰ গণ্ড আদিবাসীসকলে মিশ্ৰিত কৃষি পদ্ধতি অৱলম্বন কৰে - য’ত তেওঁলোকে ঘেঁহু, চয়াবিন, কুঁহিয়াৰ আৰু কপাহৰ লগতে মাটি মাহ, অৰহৰ মাহ আদি দাইলজাতীয় শস্য আৰু বৰবটীৰ দৰে শাক-পাচলিৰ খেতি কৰে৷ বিগত কিছু বছৰৰ পৰা জোৱাৰ আৰু ঘেঁহুৰ উৎপাদন লক্ষণীয়ভাৱে হ্ৰাস পাইছে৷ মন্ত্ৰমে কয় যে, “যাৰ ওচৰত টিউবেলৰ সুবিধা আছে, তেওঁলোকেহে আচলতে ঘেঁহুৰ ভাল উৎপাদন লাভ কৰিব পাৰে৷’’

পৰিয়ালটোৱে এতিয়া সন্তৰাং অৰ্থাৎ সুমথিৰা টেঙাৰ পুলি ৰোপণ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে৷ ‘‘ইয়াৰ পৰা আমি বহু ভাল মূল্য পাওঁ আৰু পৰৱৰ্তী চাৰি-পাঁচ বছৰলৈকে ইয়াৰ উৎপাদনো যথেষ্ট ভাল হয়,’’ ৰীণাই এনেদৰে কয়৷ গাঁৱৰ অন্যান্য কৃষকসকলেও লাহে লাহে সুমথিৰা খেতিৰ ফালে ঢাপলি মেলিছে কিয়নো বিভিন্ন কোম্পানীয়ে অন্যান্য শস্যৰ তুলনাত ইয়াৰ অধিক মূল্য আগবঢ়ায় আৰু তেওঁলোকে একেলগে আটাইবোৰ ফল কিনি লয়।

বিয়াৰ পিছত যেতিয়া ৰীণা লোনাদেইলৈ আহিছিল, তেতিয়া তেওঁ লক্ষ্য কৰিছিল যে মাকৈৰ উৎপাদন যথেষ্ট কম আছিল৷ বছৰেকত ইয়াৰ পৰিমাণ আছিল ডেৰৰ পৰা তিনি কুইণ্টলৰ ভিতৰত৷ তেওঁ কয়, ‘‘যদি আপুনি ইয়াত গোবৰ সাৰ আৰু ইউৰিয়াৰ সঠিক মিশ্ৰণ প্ৰয়োগ কৰে, তেতিয়া মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি পায়৷’’

আগতে প্ৰতিটো গণ্ড পৰিয়ালৰ ঘৰৰ চালত মাকৈৰ থোকবোৰ ওলমি থকা দেখা গৈছিল৷ সেইসমূহ বৰষুণৰ পানী, কীট-পতংগ আৰু চৰি ফুৰা গৰু-ছাগলীৰ পৰা বচাই ৰাখিবলৈ কপাহী কাপোৰেৰে ঢাকি থোৱা হৈছিল৷ আজিকালি অধিকাংশ পৰিয়ালে এই পৰম্পৰাগত পদ্ধতিটো অনুসৰণ নকৰে, কিয়নো বজাৰত এতিয়া পেকেটত মাকৈৰ বীজ সহজলভ্য হৈ পৰিছে৷

‘‘আমি (গণ্ডসকলে) মাকৈৰ আটাৰে তৈয়াৰী ৰুটী খাবলৈ ভাল পাওঁ; ই আমাক সুস্থ আৰু সবল কৰি ৰাখে আৰু অতিকৈ পুষ্টিকৰ,’’ ৰীণাই এনেদৰে কয়৷ তেওঁ লগতে কয়, ‘‘শাওণ (জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰলৈ) মাহটো আটাইতকৈ ব্যস্ততাৰ সময়, কিয়নো এই সময়ত মাকৈ গছবোৰ যিদৰে দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায় তেনেদৰেই বন-বাতবোৰো বাঢ়ি আহে।’’ নিদায়ী (যিটো বন-বাত নিৰাময় কৰা কাৰ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা এটা গণ্ডী শব্দ) - এই কামটো ঘাইকৈ গাঁৱৰ মহিলাসকলেই কৰে৷

‘‘শাহুৱে মোক কয় যে সেই দিনবোৰত তেওঁলোকে ‘নিদায়ী গীত’ গাইছিল," ৰীণাই কয়৷ ‘‘কিন্তু মই তাৰে এটাও নাজানো,’’ তেওঁ অলপ অপ্ৰস্তুত হৈ হাঁহি মাৰি কয়৷ ‘‘আজিকালি জানো আমাৰ ওচৰত চাৰা মাৰ দাৱা (অপতৃণনাশক দৰৱ) নাই?’’

সময়ৰ লগে লগে মাকৈৰ পথাৰৰ অপতৃণবোৰ সফলতাৰে নিৰ্মূল কৰা হ’ল ঠিকেই, কিন্তু ইয়াৰ লগে লগে নিদায়ী গীতবোৰো কালৰ সোঁতত অন্যান্য বহুতো কৃষি পৰম্পৰাৰ দৰেই হেৰাই গ’ল৷

এই কাহিনীটো মূলতঃ হিন্দী ভাষাত প্ৰকাশিত।

প্ৰতিবেদকগৰাকীয়ে এই কাহিনীটোৰ বাবে আগবঢ়োৱা সহায়ৰ বাবে প্ৰদীপন এনজিঅ’ৰ ৰামনাথ উইকে আৰু চিন্দৱাৰাৰ পৰাৰ্থ সমিতি নামৰ বেচৰকাৰী সংস্থাটোৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সদস্য মঞ্জিৰী চাণ্ডেলৈ ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিছে৷ ইয়াৰ উপৰিও গণ্ডী ভাষাৰ ব্যাখ্যা আৰু বুজাই দিয়াত কৰা সহায়ৰ বাবে তেওঁ ৰীণা পাৰ্তেতী, কিৰণ আদমচে আৰু দীক্ষা ইনৱাটিৰ প্ৰতিও কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিছে৷

পাৰিৰ বিপন্ন ভাষা প্ৰকল্প (ইএলপি) হ’ল আজিম প্ৰেমজী ফাউণ্ডেছনৰ সহযোগত আৰম্ভ কৰা এক পদক্ষেপৰ অংশ৷ ইয়াৰ উদ্দেশ্য হ’ল ভাৰতৰ বিলুপ্তপ্ৰায় বা সংকটাপন্ন ভাষাসমূহক সেই ভাষাভাষী লোকসকলৰ নিজৰ কণ্ঠ আৰু তেওঁলোকৰ জীৱনৰ অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে নথিভুক্ত কৰা৷

অনুবাদক: মনোৰঞ্জন মজুমদাৰ