এটা কুপ, এটা ম’হ আৰু কাবাদী খেল

বহুতেই প্ৰথমে গৰু-ম’হ কিনে, তাৰপিছতহে পশুখাদ্যৰ কথা চিন্তা কৰে। কিন্তু জছৱিন্দৰ কৌৰ আৰু তেওঁৰ গিৰীয়েক জগছীৰ সিঙে অন্যধৰণে এই দিশত আগবাঢ়িছে।

তেওঁলোকে আগতীয়াকৈ এটা কুপ বনাইছে যিটোত থোৱা কুটা খেৰখিনি খাবলৈ ম’হটো এতিয়াও তেওঁলোকে কিনা নাই। তেওঁলোকে এনে কৰাৰ কাৰণ আছে। কিয়নো তুৰি (ঘেঁহুৰ নৰা কুটি লৈ প্ৰস্তুত কৰা পশুখাদ্য)ৰ দাম এইবছৰ ৭৫ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে। ২০২৪ত এক কুইণ্টল তুৰি বিক্ৰী হৈছিল ৮০০ৰ পৰা ১,০০০ টকাত। এইবছৰ সেই দাম কুইণ্টলত কমি ২০০ৰ পৰা ২৫০ টকা হৈছে।

সেয়ে দম্পতিহালে ভাবিলে যে আগতীয়াকৈ তুৰি কিনি সংগ্ৰুৰ জিলাৰ চংগালিৱালা গাঁৱৰ নিজ ঘৰত জমা কৰি থোৱাই ভাল হ’ব।

পৰিয়ালটোত ভালকৈ খুৱাবলগীয়া সদস্য এজনো আছে। তেওঁলোকৰ ২৭ বছৰ বয়সীয়া সন্তান যাৰ কাবাদী ক্ষেত্রখনত চেম্পিয়ন হোৱাৰ সম্ভাৱনাক লৈ তেওঁলোক খুবেই আশাবাদী। এগিলাচ ম’হৰ গাখীৰ নিতৌ যোগাৰ কৰিব পাৰিলে ভাল। “সুষম আহাৰ খাবলৈ পোৱাটো, বিশেষকৈ গাঁৱত কাবাদী খেলা আমাৰ সন্তানটোৰ কাৰণে ভাল,“ ৫০ বছৰ বয়সীয়া জছৱিন্দৰে কয়। দম্পতিহালৰ দুজনী ছোৱালী আছে। এজনীৰ বিয়া হৈছে আৰু আন এঠাইত থাকে। আনগৰাকীৰ নাম গগন (২৫)। তেওঁ স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰিছে আৰু কেইবছৰমান আগতে মাকৰ অসুখ হোৱাৰ পিছৰে পৰা ঘৰখন চম্ভালি আছে।

পৰিয়ালটোৱে কুপ এটা বনোৱাৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে কুপ বনোৱা জগছীৰ - গুৰমেইল সিঙৰ কাষ চাপে। ষাঠি বছৰ বয়সীয়া গুৰমেইলে কয় যে তেওঁ যোৱা দুকুৰি বছৰত ২,০০০ৰো অধিক কুপ বনাইছে। তেওঁ কয়, “ঘেঁহু চপোৱাৰ পিছৰ দুটা মাহত তেওঁ দিনে দুটাকৈ কুপ বনাইছিল।”

কুপ হৈছে মন্দিৰৰ আকৃতিৰ কুটা নৰাৰ দম, যি খেৰ গৰু-ম’হক খুৱাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এটা সময়ত পাঞ্জাৱৰ গ্ৰামাঞ্চলত প্ৰায় ঘৰে ঘৰে পূঁজি আছিল। কিন্তু এতিয়া দুই-এটাহে দেখিব। দিল্লীৰ পৰা পাঞ্জাৱৰ চংগালিৱালালৈ আহোতে পাৰিৰ এই প্ৰতিবেদকে কেইটামানহে কুপ দেখিছিল।

গুৰমেইলে পূঁজি বনোৱা কামটো চাই দিব বুলি ক’লে আৰু পৰিয়ালটোৰ কুপ বনোৱা কামটো হৈ উঠিল। ৪৫ বছৰৰ অভিজ্ঞতাসম্পন্ন, ঘাইকৈ ছিৰি (বন্ধুৱা শ্ৰমিক) হিচাপে কাম কৰা গুৰমেইলে কুপ বনোৱা কামটো ভালদৰে জানে। পৰিয়ালটো ৰামদাসীয়া শিখ সম্প্ৰদায়ৰ (পাঞ্জাৱত অনুসূচিত জাতি হিচাপে তালিকাবদ্ধ)। তেওঁলোকে পৰম্পৰাগতভাৱে নৰা-খেৰৰ কাম কৰে, যিবোৰ সাধাৰণতে জ্বলাই পেলোৱা হয় নাইবা ঔদ্যোগিক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈ আহিছে।

পৰিৱেশৰ ফালৰ পৰা চাব গ’লেও কুপ ভাল। কিয়নো নৰাবোৰ জ্বলাই পেলোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কুপত ৰাখি সেয়া খাদ্য হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। সেই নৰা থাকিলে শীতকালি মাকৈৰ পৰা প্ৰস্তুত পশুখাদ্যৰো প্ৰয়োজন আহি নপৰে। ঘৰৰ বাহিৰত বনাই ৰখা হয় বাবে ঘৰৰ ঠাইও ই অধিকাৰ কৰি নাথাকে।

এপ্ৰিলত শস্য চপোৱাৰ এমাহ পিছৰ কথা। পথাৰত ঘেঁহুৰ সোণালী নৰাবোৰ দিগন্ত বিয়পি আছে। আগবেলাৰ ভাগত ৰামদাসীয়া শিখ সম্প্ৰদায়ৰ মহিলাক পথাৰত ৰৈ যোৱা ঘেঁহুৰ চেৰবোৰ তুলি থকা দেখা যায়। ঘৰৰ বাহিৰত বহি লৈ তেওঁলোকে শস্যৰ পৰা পতানবোৰ পৃথক কৰা কাম কৰে। কেতিয়াবা তেওঁলোকে ঘৰৰ বাহিৰত ৰাস্তাত গৈ খেৰবোৰ মেলি দিয়ে। গাড়ী ওপৰৰে চলি থকাৰ ফলত চেপা খাই শস্যৰ বীজবোৰ পৃথক হৈ ওলাই পৰে। পঢ়ক: ‘এই গৰমত মই চ্চজ বিক্ৰী কৰিব পৰা নাই’

২০২৫ বৰ্ষত গুৰমেইলে বনোৱা এইটো প্ৰথম কুপ।

“প্ৰথমে আমি কাঠৰ গোঁজবোৰ মাটিত ঘূৰণীয়া আকৃতিত পুতি লওঁ। গোঁজবোৰ ৰছীৰে গাঁঠি লও আৰু তাৰপিছত তাত তুৰিখিনি জমা কৰো,” গুৰমেইলে কয়। কিমানখিনি তুৰি জমা কৰিব লাগিব, তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ঘেৰটো বনোৱা হয়। তেওঁ ধঁপাতৰ গছৰো এটা তৰপ দিয়ে, যাতে কুপটো মজবুত হয় আৰু খহি নপৰে। “সকলোৱে এই কামটো নকৰে,” তেওঁ কয়। “আগতে কপাহৰ শুকান গছ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।” কিন্তু কীট-পতংগৰ আক্ৰমণ বাঢ়ি অহাত বাবে কপাহৰ খেতি কমি যোৱাত কপাহৰ গছ সহজে নোপোৱা হ’ল।

এই কুপটো ইমান ডাঙৰ নহয়। তেওঁলোকে ঘৰলৈ আনিবলগীয়া ম’হটোৰ জোখাৰে ১৬ কুইণ্টল তুৰিহে তাত থোৱা হ’ব। “সেইখিনিৰ লগত সেউজ খাদ্য (যিখিনি পৰিয়ালটোৱে কিনিব) যোগ দিলে সেয়া সম্পূৰ্ণ এটা বছৰ চলিব,” জছৱিন্দৰে কয়।

পৰিয়ালৰ সদস্যই এতিয়া সহায়ৰ হাত আগবঢ়োৱাৰ সময়, সেইমতে গুৰমেইলে কাম দিছে।

তেওঁ তুৰিৰ ওপৰত দিবলৈ ধানৰ নৰা জমা কৰিছে আৰু “চুখি, গীলিয়া নহী (শুকান খেৰ বিচাৰিছে, তিতি থকাবোৰৰ নহয়)।”

জছৱিন্দৰে কয়, “আমি তলৰ অংশৰ পৰা ঘেঁহুৰ নৰাবোৰ আঁতৰাম আৰু আকৌ তাত খেৰ জাপি দিম। তেনেকৈ অলপ অলপকৈ জাপি গৈ থাকিম।”

গুৰমেইলে এতিয়াও আটাইখিনি কাম হাতেৰেই কৰে আৰু কয় যে ডেকাকালত মেচিন ব্যৱহাৰ কৰা কথাটো ভাবিব নোৱাৰা কথা আছিল। ৮০ৰ দশকত ন জন মানুহৰ লগত লগ লাগি পাঁচ একৰ ঘেঁহুৰ খেতিৰ পৰা পোৱা ৮০ কুইণ্টল তুৰিৰে কুপ বনাইছিল। তেওঁলোকে এদিনত দুটাকৈ কুপ বনাব পাৰিছিল আৰু গাইপতি ৫০ টকাকৈ হাজিৰা পাইছিল।

“আমি দুটা দিন দিন-ৰাতি নোচোৱাকৈ কাম কৰিছিলো। তাৰপিছত শুই পৰিছিলো আৰু আকৌ কামত ধৰিছিলো,” কুপ বনোৱা এই কাৰিকৰজনে কয়।

তেওঁৰ মাতটো পুৱাৰ কুঁৱলি ফালি ওলাইছে। ৰছী আৰু গোঁজকেইটাৰ কাম চোৱা তেওঁৰ ভতিজা আৰু সম্পৰ্কীয় ভায়েকক তেওঁ নিৰ্দেশ দি গৈছে। সাতজনে এনেকৈ কাম কৰিছে - তুৰি গোটাইছে আৰু খেৰ জাপিছে। তেওঁলোকে ওখ হৈ গৈ থকা পূঁজিটোৰ চাৰিওফালে ৰছীডাল টানকৈ মেৰিয়াই ধৰিছে। জগছীৰে পূঁজিটোৰ ওপৰলৈ উঠি গৈ খেৰবোৰ জবকা এডালেৰে ছটিয়াই ভৰিৰে হেঁচি হেঁচি জাপিছে।

“কই চা-পানী তা পুচ লৌ (কোনোবাই চাহ-তাহ কিবা দিবনে বোলো)?” পুৱা ১০ মান বজাত গুৰমেইলে দুঘণ্টাৰ কামৰ শেষত কৈছে।

জগছীৰে সকলোৰে বাবে পানী আনিবলৈ কামটো অকণমান সময়ৰ বাবে এৰিছে। তেওঁ নৰা গোটোৱা আৰু তুৰিৰ বোজা বনোৱা কামটো কৰি আছে। তেওঁক সহায় কৰিছে গুৰমেইলৰ বোৱাৰী সোমা ৰাণীয়ে (৩০)। ৰামদাসীয়া শিখ পৰিয়ালত মহিলাই লগ লাগি কুপ বনোৱাটো সাধাৰণ কথা আছিল। আনফালে পুৰুষে শস্যৰ বজাৰত শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিছিল।

এঘণ্টামান পিছত গুৰমেইলে আকৌ এবাৰ চাহ বিচাৰিলে আৰু পাৰিক ক’লে যে চাহ আৰু পানী বিচৰাটো শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ। “এহ কুপ বনান দা কাম বেশৰম হোকে কৰনা পেণ্ডা হ্যে (এই কামটো কৰিবলৈ নিলাজৰ দৰে চাহ-তাহ বিচাৰিয়ে থাকিব লাগে,” তেওঁ মিচিকীয়াই হাঁহি কয়।

পৰিয়ালটোৱে তেওঁক মেলা বুলি মাতে কিয়নো “ও ৰৌনক লগা দেণ্ডা হ্যে (তেওঁৰ উপস্থিতিয়ে ঠাইখন পোহৰ কৰি পেলায়)।” তেওঁৰ ভতিজা চান্তিয়ে (২০) তেওঁক জোকাই কয়, “আপুনি চাহ বিচাৰিহে থাকে, কিন্তু নাখায়। তেওঁ নাখায়। তেওঁ এতিয়ালৈ তিনিবাৰ চাহ বনালে আৰু প্ৰতিবাৰেই চাহ ঠাণ্ডা হৈ গৈছে।”

চাৰিঘণ্টা শ্ৰম আৰু বৰষুণৰ বাবে ৩০ মিনিটৰ বিৰতি লোৱাৰ পিছত কুপটো সম্পূৰ্ণ হৈছে। এটা সোণালী বৰণৰ মন্দিৰৰ দৰে আকৃতি লৈছে। সকলোৱে তাৰপিছত জছৱিন্দৰৰ ঘৰত চাপাটী, ভেণ্ডিভাজি আৰু বিলাহীৰ চাটনিৰে দিনটোৰ প্ৰথমসাজ খাবলৈ বহিছে।

তাৰপিছত তেওঁ বাৰান্দাতে চাৰপাই এখনত বহি লৈছে। তেওঁৰ কাপোৰৰ পৰা ধূলিবোৰ আঁতৰাই নাই। পাৰিক তেওঁ এই কম খৰচতে বনোৱা পূঁজিটোৰ বিষয়ে কৈছে, “বৰষুণৰ দিনতো এই পূঁজিটো ভাঙি নপৰে। বাহিৰৰ অংশত থকা খেৰে বৰষুণ শুহি লয় আৰু শুকাইও যায়। ভিতৰৰ তুৰিখিনি ভালে থাকে।”

কুপটোৰ ভিতৰত কেবাঘণ্টা সময় কটাই ঘামি-জামি যোৱা জগছীৰে এতিয়া প্লাষ্টাৰ নকৰা বাৰান্দাখনত ষ্টেণ্ড ফেন এখনৰ সন্মুখত বহি লৈছে। “কইথে বাহৰ তুৰি দিগে গি, কিথে তুৰি নাল কামৰা ভাৰদৌ (তুৰি যদি কোঠা এটাত ভৰাই ৰাখি থ’ব পাৰি, কোনে আৰু সেয়া মুকলিত ৰাখি থোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিব)?” তেওঁ আঙুলিয়াই দিয়ে।

আজিকালি গৰু-ম’হ থকা মানুহে তুৰি মুকলিতে ৰখাৰ পৰিৱৰ্তে কোঠালি এটাতে মজুত কৰি ৰাখিবলৈ লৈছে। সেই প্ৰসংগতে জগছীৰে কথাটো কৈছে। এনেকৈ ৰাখিলে সকলো বতৰতে সুবিধাজনক। কিছুমানে আকৌ পথাৰতে ডাঙৰ ক’লা পলিথিনৰ মোনাত তুৰি মজুত কৰি ৰাখে।

কিন্তু এই পৰিয়ালটোৰ হাতত কোনো উপায় নাই। “ভিতৰত ৰাখিবলৈ আমাৰ ঠাই নাই। আমাৰ দুয়োটা কোঠাই ভৰ্তি,” জগছীৰে অলপতে চাৰে পাঁচ লাখ টকাৰ ঋণ লৈ বনোৱা পকী ঘৰটোৰ কথা কয়।

জগছীৰৰ পুত্ৰ কৰমপ্ৰীত এগৰাকী শ্ৰমিক আৰু শস্য চপোৱাৰ বতৰত তুৰি সৰবৰাহ কৰে। তেওঁ তুৰি উলিওৱা মেচিন অপাৰেটৰৰ সৈতে কাম কৰে। তেওঁ সেয়া ট্ৰেক্টৰ-ট্ৰলীৰে মানুহৰ ঘৰে ঘৰে থোৱা কামটো কৰে। কুপটো ভৰ্তি কৰিবলৈ যিখিনি তুৰি লাগে, সেইখিনিৰ বাবে পৰিয়ালটোৱে কেইশমান টকা তেওঁক দিব আৰু কৰমপ্ৰীতে পথাৰৰ পৰা তুৰিখিনি কুপ বনোৱা সেই ঠাইলৈ লৈ আহিব। এনেকৈ পৰিবহনৰ খৰচ বাচিব।

এই ৰাহি হোৱা টকাখিনি কামত আহিব। কিয়নো সেইটোৱেই একমাত্ৰ বতৰৰ কাম। তাৰ উপৰি মনৰেগাৰো চেগা-ছোৰোকাকৈ কাম পোৱা যায় যিটোৰে পৰিয়ালটো চলে। জগছীৰে লেহৰাগাগাস্থিত শস্যৰ পাইকাৰী বিক্ৰী বজাৰত শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰিছিল। কিন্তু বয়সে ভাতি দিয়াত আৰু আঠুৰ বিষৰ বাবে তেওঁ সেই কাম কৰি থাকিব নোৱাৰিলে। তেওঁ মাজে-সময়ে মনৰেগাৰ কাম কৰে আৰু কঠিয়া তোলা আৰু পথাৰলৈ কঢ়িওৱা কাম কৰে। জছৱিন্দৰেও দীৰ্ঘদিনীয়া ৰোগৰ পৰা আৰোগ্যলাভ কৰাৰ পিছত কঠিয়া তোলা কাম কৰিবলৈ লয়।

ইয়াৰ আগতে তেওঁলোকৰ এটা ম’হ আছিল, সিটো হঠাতে মৰি থাকিল। ২০২২ত লাম্পি নামে ছালৰ ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বঢ়াৰ সমযতে তেওঁলোকৰ ম’হটো মৰিছিল। লাম্পিত আক্ৰান্ত হৈ ৰাজ্যখনৰ প্ৰায় ১৮০০ গৰু-ম’হ মৃত্যুমুখত পৰিছিল।

তেতিয়া পৰিয়ালটোৰ এটা ম’হ আৰু দুটা গাইগৰু আছিল। জছৱিন্দৰৰ শাহুৱেক ষাঠি ঊৰ্ধ গেজ কৌৰে কয় যে সেই ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বঢ়াৰ আগতে প্ৰতিঘৰ মানুহৰ তাত অতিকমেও দুই-তিনিটাকৈ গৰু-ম’হ আছিল। তেওঁ কয়, “বহু গৰু-ম’হ মৰিল আৰু বহুতেই ভয়তে বিক্ৰী কৰিলে।”

জগছীৰে কয়, “মানুহে খৰচ বেছি কাৰণে এতিয়া গৰু-ম’হ পুহিবলৈ এৰিছে। গাখীৰ দিলেও সেইখিনিৰে সিহঁতৰ বাবে পশুখাদ্য আনিবলৈও নোজোৰে। ”

২০ সংখ্যক পশুধন পিয়লত (২০১৮ৰ পৰা ২০১৯লৈ) পাঞ্জাৱত ২৫.৩১ লাখ গৰু আৰু ৪০.১৫ লাখ ম’হ আছিল। ২০২৪ চনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা ২১ সংখ্যক লোকপিয়লত সেই সংখ্যা স্পষ্টৰূপত হ্ৰাস পোৱা দেখা গৈছে – গৰু-ম’হৰ সংখ্যা প্ৰায় ১০ শতাংশ হ্ৰাস পাইছে।

গৰু-ম’হৰ সংখ্যা কমি যোৱাৰ ফলত আৰু সস্তীয়া পশুখাদ্য বজাৰত অহাৰ ফলত তুৰিৰ চাহিদা কমিছে। “তুৰিতকৈ ধানখেৰ সস্তা কাৰণে দুগ্ধ উত্পাদনৰ বাবে পোহা পশুধনক সেয়াই খুউৱা কৰিছে,” ড. প্ৰকাশ ব্ৰাৰে কয়। “অধিক দুগ্ধ উত্পাদন কৰিব পৰা পশুধনক বাণিজ্যিক দুগ্ধশালাই মাকৈৰ পৰা প্ৰস্তুত পশুখাদ্য খুৱাবলৈ লৈছে,” গুৰু অংগদ দেৱ ভেটেৰিনেৰি এণ্ড এনিমেল চায়েন্সেচ ইউনিভাৰ্চিটি, লুধিয়ানাৰ সম্প্ৰসাৰণ শিক্ষা সঞ্চালক ড. ব্ৰাৰে কয়।

“আগতে আমি অন্তত পথাৰৰ পৰা নাইবা পথাৰৰ সীমাত গজা ঘাঁহ কাটিব পাৰিছিলো। কিন্তু এতিয়া খেতিয়কে ইমানেই স্প্ৰে (ৰাসায়নিক) ছটিয়ায় যে একোৱে নগজা হ’ল,” সেউজ পশুখাদ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কত জছৱিন্দৰে কয়। “জমিদাৰৰ নিজৰ খেতিপথাৰৰ পৰা ঘাঁহ কাটি অনাৰ বিনিময়ত ১,২০০ টকা দিয়াৰ চুক্তি কৰিবলগীয়া হয়।”

গৰু-ম’হ থকা ভূমিহীন কৃষক পৰিয়ালৰ সৈতে জমিদাৰে ৰায়তী চুক্তি কৰে। কৃষকে তিনিমাহৰ বাবে জমিদাৰৰ পৰা মাটি বন্ধকত লয় আৰু তাত পশুখাদ্যৰ খেতি কৰে। কিন্তু বেছি ফচল নাহে। “মাত্ৰ ১০ ডাঙৰিমানহে ঘাঁহ ওলায়। সিমানখিনিৰে ক’ত আটিব। সেয়ে দুখীয়া মানুহে উপায় নাপাই গৰু-ম’হ পুহিবলৈ এৰিছে আৰু গাঁৱৰ দুগ্ধশালাৰ পৰা গাখীৰ কিনি খায়,” তেওঁ পাৰিক কয়।

এই কথাটোত ড. ব্ৰাৰ একমত। তেওঁ কয় যে ক্ষুদ্ৰ পশুপালকৰ বাবে এই কামটো বৰ কষ্টকৰ আৰু আৰ্থিক দিশৰ পৰাও লাভৱান হোৱাৰ সম্ভাৱনা নাই কিয়নো “সংগঠিত দুগ্ধশালাই কম দামত আৰু সুবিধাতে গাখীৰ দিয়ে।” চাংগিৱালা গাঁৱত স্থানীয় দুগ্ধশালাৰ এক লিটাৰ গাখীৰৰ দাম ৪০ টকা, ম’হৰ গাখীৰৰ দাম ৬০ টকা। স্থানীয় লোকে কয় যে দুগ্ধশালাৰ পৰা কিনা আৰু চুবুৰীয়াৰ পৰা কিনা একেই কথা।

কিন্তু খীৰতি গাই এজনী থকাটোৱে গাখীৰৰ বিশুদ্ধতা নিশ্চিত কৰে। “আমাৰ খাদ্যত মাখনি মখ্খন (উত্কৃষ্টমানৰ মাখন) আৰু ঘীউ লাগেই যিহেতু,” গুৰমেইলে কয়।

পৰিয়ালটোৱে এতিয়াও কিনিবলৈ ম’হ বিচৰা নাই, কিন্তু জছৱিন্দৰে বিশ্বাস কৰে যে কিনিলে ভালেই হ’ব। গাখীৰে তেওঁৰ কাবাদী খেলা পুতেকক শক্তিশালীয়েই কৰি নোতোলে, লগতে তেওঁক ৰেলৱেত মেকানিক হিচাপে নিযুক্তি লাভৰ বাবে পুষ্টিও দিব। সেই কামটোৰেই তেওঁলোকৰ পৰিয়ালটোত স্থিৰ আয় আহিব বুলি তেওঁলোকে আশা ৰাখিছে।

প্ৰতিবেদকে এই প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুতিত সহায় কৰি দিয়াৰ বাবে আৰু পৰামৰ্শদান কৰাৰ বাবে কৃষ্ণা আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালক ধন্যবাদ জ্ঞাপন কৰিব বিচাৰিছে।

এই প্ৰতিবেদন মৃণালিনী মুখাৰ্জী ফাউণ্ডেচন চমুকৈ এম.এম.এফ.ৰ পৃষ্ঠপোষকতাত কৰা হৈছে।

অনুবাদ: পংকজ দাস