കടുവകൾ, മനുഷ്യർ, വികസനം: സംഗമം ദുരന്തമാകുമ്പോൾ

നിമിഷങ്ങൾക്കകമാണ് മനോജ് ചൗധരിയുടെ ലോകം തകർന്നുവീണത്.

“അമ്മയും ഭാര്യയുമായിരുന്നു എൻ്റെ ലോകം. ഇപ്പോൾ ഞാനും എൻ്റെ രണ്ട് കുട്ടികളും മാത്രം ബാക്കിയായി,” ചന്ദ്രപുരിലെ വീട്ടിലിരുന്ന് 35 വയസ്സുള്ള മനോജ് പറയുന്നു.

“അമ്മയും ഭാര്യയും കാട്ടിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ ഞാനും കുട്ടികളും ഉറക്കത്തിലായിരുന്നു.” 2025 മേയ് 10-ലെ ആ ദിവസം, മണിക്കൂറുകൾ കഴിഞ്ഞപ്പോഴേക്കും 60 വയസ്സുള്ള കാന്ത ബുധാജി ചൗധരിയും 30 വയസ്സുള്ള ശുഭാംഗിയും, ഗ്രാമത്തിൽനിന്ന് രണ്ട് കിലോമീറ്റർ അകലെയുള്ള ഒരു കുറ്റിക്കാട്ടിൽവെച്ച് കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. 50 വയസ്സുള്ള അയൽക്കാരി സരിക ശാലിക് ഷിൻഡെയായിരുന്നു മൂന്നാമത്തെ ഇര.

തെന്ദു ഇലകൾ പറിക്കാൻ മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്ക് പോയതായിരുന്നു ഈ മൂന്ന് സ്ത്രീകളും.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ചന്ദ്രപുർ ജില്ലയിലെ മേന്ധ (മാൽ) എന്ന ഗ്രാമം കണ്ണീരിൽ മുങ്ങി. ചെറുകിട കർഷകരും, മനോജിനെപ്പോലെ, കാലാനുസൃതമായി മറ്റ് സ്ഥലങ്ങളിലേക്കും മറ്റ് സംസ്ഥാനങ്ങളിലേക്കും തൊഴിൽ തേടി കുടിയേറ്റം നടത്തുന്ന ഭൂരഹിത തൊഴിലാളികളുമാണ് ഗ്രാമത്തിൽ അധികവും. എല്ലാ വർഷവും മാർച്ച്, ഏപ്രിൽ, മേയ് മാസങ്ങളിൽ അവർ, അധികവരുമാനത്തിനായി കാടുകളിൽനിന്ന് തെന്ദു ഇലകളും മഹുവ പൂക്കളും ശേഖരിക്കാറുണ്ട്.

സിന്ദെവാഹി തെഹ്സിലിലാണ്, മേന്ധമാൽ ഗുജാരി എന്ന ഔദ്യോഗിക നാമമുള്ള ഈ ഗ്രാമം. എങ്കിലും ഗ്രാമത്തിൻ്റെ വെളിയിൽ, മേന്ധ (മാൽ) എന്നാണ് അടയാളബോർഡിലുള്ള പേര്. 625 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വിസ്തീർണ്ണവും കരുതൽമേഖലയുമുള്ള അലംഘനീയമായ തഡോബ അന്ധാരി ടൈഗർ റിസർവിൻ്റെ (ടി.എ.ടി.ആർ) സമീപത്തുള്ള ഈ ഗ്രാമത്തിൻ്റെ ചുറ്റുമായിട്ടാണ് 1,102 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ മനുഷ്യവാസമേഖല വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്നത്.

വനംവകുപ്പിൻ്റെ കണക്കുപ്രകാരം, ചന്ദ്രപുർ ജില്ലയിൽ 223 കടുവകളുണ്ട്. അതിൽ 120-125 എണ്ണം ടി.എ.ടി.ആറിനകത്താണ്. ഗ്രാമീണർ പറയുന്നതനുസരിച്ച്, മേന്ധ (മാൽ) ഗ്രാമത്തിലെ ആദ്യത്തെ കടുവാ ആക്രമണമാണത്രെ ഇത്.

ഒരു പെൺകടുവയും മൂന്ന് കുട്ടികളും ചേർന്നാണ് ഈ മൂന്ന് സ്ത്രീകളെ കൊന്നതെന്ന്, പൊലീസിനേയും വനംവകുപ്പിനേയും ഉദ്ധരിച്ച് ഗ്രാമീണർ പറഞ്ഞു.

മരണത്തെത്തുടർന്ന് ഒരു ബഹളവും, ഹ്രസ്വമായ പ്രതിഷേധവുമുണ്ടായി. നാട്ടിലെ സാമാജികരും രാഷ്ട്രീയക്കാരും സ്ഥലം സന്ദർശിച്ച്, കുടുംബാംഗങ്ങളേയും ഗ്രാമീണരേയും ആശ്വസിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.

ആ മേയ് 10 പകലിനെക്കുറിച്ച് ഓർക്കുമ്പോൾ മനോജിൻ്റെ മുഖത്ത് ദേഷ്യവും സങ്കടവും അനിശ്ചിതത്വവും എല്ലാം നിഴലിക്കുന്നുണ്ട്. കുട്ടികൾ വളരെ ചെറുതാണ് – സൊഹമിന് 10-ഉം ആരാധ്യയ്ക്ക് 8-ഉം-. അവരിനി അമ്മയില്ലാതെ വളരേണ്ടിവരും. രാവിലെ 11 മണിയോടടുപ്പിച്ച്, ഗ്രാമത്തിനടുത്തുള്ള ഒരു ഇഷ്ടികക്കളത്തിൽ, പതിവുപോലെ, ദിവസക്കൂലിക്ക് പണിയെടുക്കുകയായിരുന്നു അന്നയാൾ. അപ്പോഴാണ് ഒരു ബന്ധു പരിഭ്രമിച്ച് ഓടിവന്നത്. ആ സ്ത്രീകൾ മടങ്ങിയെത്തിയിട്ടിലായിരുന്നു. സാധാരണയായി 9.30-ക്ക് തിരിച്ചുവരുന്നവരാണ് അവർ.

12 മണിക്ക് മറ്റ് സ്ത്രീകൾ തിരിച്ചെത്തുകയും ഈ മൂന്നുപേരെയും കാണാതിരിക്കുകയും ചെയ്തതോടെ, മനോജും കൂട്ടുകാരും കാട്ടിൽ അന്വേഷണം തുടങ്ങിയെങ്കിലും കണ്ടെത്താനായില്ല. ഗ്രാമക്കാർ വേഗം വനംവകുപ്പിനെ അറിയിച്ചു. ഫോറസ്റ്റ് റേഞ്ചർമാരും ഗ്രാമീണരും രണ്ട് ഭാഗമായി പിരിഞ്ഞ് തിരച്ചിൽ തുടങ്ങി. ഒടുവിൽ, വൈകീട്ട് 4 മണിയോടെ പാടത്തുനിന്ന് അല്പമകലെ, ഒരു കുറ്റികാട്ടിൽ അവരുടെ ശവശരീരങ്ങൾ കണ്ടുകിട്ടി. 15 മീറ്റർ അകലത്തിലായിരുന്നു അവർ കിടന്നിരുന്നത്. കീറിപ്പറിച്ച നിലയിൽ.

അടുത്ത ദിവസം, ഗ്രാമം മുഴുവൻ ശവസംസ്കാരത്തിൽ പങ്കെടുക്കാനെത്തി.

2025 ജൂണിൽ പാരി സന്ദർശിക്കുമ്പോഴും ഗ്രാമത്തിൻ്റെ ഞെട്ടൽ മാറിയിരുന്നില്ല.

ഇല പറിക്കാൻ പോയപ്പോൾ കടുവ പിന്നിൽനിന്ന് ആക്രമിച്ചിട്ടുണ്ടാവണം സ്ത്രീകളെ. അവരുടെ ശരീരം ആകെ വികൃതമായിരുന്നു. സാധാരണയായി കടുവകൾ ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ആ സ്ത്രീകളുടെ കഴുത്തിന് പിടിച്ച് വലിച്ചിഴച്ച് കൊണ്ടുപോവുകയാവും ചെയ്തിട്ടുണ്ടാവുക എന്ന് ഗ്രാമീണർക്ക് തോന്നുന്നു. എന്നാൽ ഈ കടുവ നരഭോജിയല്ലെന്നാന് വനം ഉദ്യോഗസ്ഥർ പറയുന്നത്. ഇരകളെ കുറ്റിക്കാട്ടിലുപേക്ഷിച്ച് പെൺകടുവ കാട്ടിലേക്ക് അപ്രത്യക്ഷയായിരുന്നു. ഒരപകടം എന്നാണ് വനം ഉദ്യോഗസ്ഥർ ഇതിനെ വിശേഷിപ്പിച്ചത്.

“രാവിലെയായിരിക്കണം സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടാവുക,” സ്വയം രക്ഷപ്പെട്ടതിൽ ആശ്വസിച്ചുകൊണ്ട്, 60 വയസ്സുള്ള കാന്തബായി ഷിൻഡെ കൂട്ടുകാരോട് പറയുന്നു. സരിക ഷിൻഡെയുടെ ബന്ധുവും അയൽക്കാരിയുമാണ് കാന്താബായി. ഷിൻഡെമാരും ചൗധരികളും അടുത്തടുത്താണ് താമസം. എല്ലാ വേനൽക്കാലത്തും അവർ ഒരുമിച്ച് ഇല പറിക്കാൻ പോവും.

ബീഡി തെറുക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്ന തെന്ദു ഇലകൾ (ഡയോസ്പിറോസ് മെലാനോക്സിലോൺ) കാട്ടിനടുത്ത് താമസിക്കുന്ന ഗ്രാമീണർക്ക് ഒരു നിശ്ചിതവരുമാനമാണ്. ഈ ദുരന്തം സംഭവിച്ചതോടെ, ഈ സീസണിലെ ടെൻഡു പറിക്കൽ നിന്നുപോയി. തനിക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും ഇതുമൂലം സാമ്പത്തികനഷ്ടമുണ്ടായെന്ന് കാന്താബായി പറഞ്ഞു. വീണ്ടും കാട്ടിൽ പോകാൻ സ്ത്രീകൾക്ക് ധൈര്യമുണ്ടായില്ല. 2025-ലെ സീസണിലെ മൂന്നാം ദിവസം മാത്രമായിരുന്നു അത് സംഭവിച്ചത്.

വിളവെടുപ്പ് സീസൺ മാർച്ച് മുതൽ മേയ് വരെയാണെങ്കിലും, ശേഖരിക്കുന്ന ജോലി ഓരോ ഗ്രാമങ്ങളിലും വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരിക്കും. മരങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ഇലകളെല്ലാം ശേഖരിക്കുന്നതുവരെ നീണ്ടുനിൽക്കുകയും ചെയ്യും. അതുകൊണ്ട് ഒരു സീസൺ സാധാരണയായി 15 ദിവസം മുതൽ മൂന്ന് മാസംവരെ നീളും.

ചന്ദ്രപുർ ജില്ലയിൽ, 2025 മാർച്ച് മുതൽ മേയ് വരെ, ടി.എ.ടി.ആറിൻ്റെ വിവിധ സ്ഥലങ്ങളിലായി (പ്രാദേശികമോ സംരക്ഷിതമല്ലാത്തതോ ആയ സ്ഥലങ്ങളിൽ) കടുവയുടേയും പുലിയുടേയും ആക്രമണങ്ങളിൽ 24 മരണങ്ങൾ സംഭവിച്ചതായി രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. ചൂടും വരണ്ടതുമായ ഈ മാസങ്ങളിലാണ് ഗ്രാമീണർ മഹുവ പൂക്കലും തെന്ദു ഇലകളും ശേഖരിക്കാൻ കാടുകളിലേക്ക് പോകാറുള്ളത്. ഭക്ഷണവും വെള്ളവും തേടി മാംസഭുക്കുകളായ മൃഗങ്ങൾ അലയുന്നതും ഈ കാലത്താണ്.

“കാട്ടിൽ കടുവകളുണ്ടെന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് അറിയാമായിരുന്നു. കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിൽ ആളുകൾ മരിച്ച സംഭവങ്ങളെക്കുറിച്ചും ഞാൻ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ധാരാളം കടുവകൾ ഞങ്ങളുടെ പ്രദേശത്തും അലഞ്ഞുനടക്കുന്നുണ്ട്,” ഭാര്യയുടേയും അമ്മയുടേയും ചിത്രങ്ങൾ കാട്ടിക്കൊണ്ട്, മനോജ് പറഞ്ഞു. “എന്നാൽ ഇത്തരമൊരു ദുരന്തമുണ്ടാവുമെന്ന് തീരെ കരുതിയില്ല.”

മൂത്ത സഹോദരനായ വിനായകനെ ഇത്ര പെട്ടെന്ന് സംസ്കരിക്കേണ്ടിവരുമെന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നാണ് 58 വയസ്സുള്ള വിലാസ് ജാംഭുലെ പറഞ്ഞത്. മേന്ധയിൽനിന്ന് (മാൽ) 50 കിലോമീറ്റർ അകലെയാണ് ആ സംഭവമുണ്ടായത്.

“ഇത്തവണ മഹുവ സീസൺ വളരെമോശമാണെന്ന് ആ ദിവസം രാവിലെ ഞങ്ങൾ തമ്മിൽ സംസാരിച്ചതേയുള്ളു,” ബ്രഹ്മപുരി തെഹ്സിലിലെ ചിച്ഖേഡ ഗ്രാമത്തിൽ പൊലീസ് പാട്ടീലായ വിലാസ് പറയുന്നു. (പൊലീസ് പാട്ടീൽ എന്നത്, ജില്ലാ കളക്ടർ നിയമിക്കുന്ന, ഗ്രാമതല ക്രമസമാധാന പൊലീസുദ്യോഗമാണ്). “മഹുവ പൂക്കൾ പറിക്കാൻ അദ്ദേഹം പോയി, പിന്നീടൊരിക്കലും തിരിച്ചുവന്നില്ല.”

വിലാസ് ഒരു കർഷകനാണ്. മറ്റുള്ള ഗ്രാമീണർ കൊണ്ടുവരുന്ന മഹുവ ശേഖരിച്ച് ചെറിയ തോതിൽ കച്ചവടവും ചെയ്യുന്നുണ്ട്. ഭക്ഷത്തിലും, മരുന്നിലും, മദ്യത്തിലും ഈ പൂക്കൾ ഉപയോഗിക്കാറുണ്ട്. 2025 ഏപ്രിൽ 13-ന് കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ സഹോദരൻ രണ്ടേക്കറിൽ കൃഷി ചെയ്യുകയും, വേനൽക്കാലത്ത് അല്പം വരുമാനമുണ്ടാക്കാൻ മഹുവയും തെന്ദു ഇലകളും ശേഖരിക്കുകയും ചെയ്യാറുണ്ട്.

“കൃഷിയിൽനിന്നുള്ള വരുമാനം പൂജ്യമാണ്,” ജംഭൂലെ പറയുന്നു. എന്തുകൊണ്ട് കൃഷി ആദായകരമല്ലെന്നുള്ളതിന് കാരണങ്ങളും അദ്ദേഹം നിരത്തി. ഉത്പാദനച്ചിലവ്, വിലക്കുറവ്, അനുബന്ധ വരുമാനങ്ങൾ ഇല്ലാത്തത് എന്നിവ. “ഈ മഹുവ, തെന്ദു ഇലകൾ, ചുരുങ്ങിയത് രണ്ടുമാസത്തിനുള്ളിൽ 25,000 – 30,000 രൂപ തരും ഒരു കുടുംബത്തിന്,” വിലാസ് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

മരിച്ച വിനായകിന് 60 വയസ്സായിരുന്നു. ഭാര്യ ബച്ഛലയും മകൻ ആഷിഷുമാണ് ബാക്കിയായത്. വനംവകുപ്പിൽനിന്ന് 10 ലക്ഷം രൂപ നഷ്ടപരിഹാരം കിട്ടി അവർക്ക്. “പക്ഷേ ഞങ്ങളുടെ ആളെ തിരിച്ചുകിട്ടില്ലല്ലോ,” ബച്ഛാല പറയുന്നു

ചിച്ച്ഖേഡ ഗ്രാമത്തിൽ ഭൂരിഭാഗവും പട്ടികഗോത്രക്കാരായ (എസ്.ടി.) മാന സമുദായക്കാരാണ്. ജംഭൂലെ ആ സമുദായത്തിലെയാണ്. മിക്കവരും ചെറുകിട കർഷകരും, വേനൽക്കാലത്ത്, തടിയൊഴിച്ചുള്ള വനവിഭവങ്ങളെ (നോൺ ടിംബർ ഫോറസ്റ്റ് പ്രൊഡ്യൂസ് – എൻ.ടി.എഫ്.പി) ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നവരുമാണ്.

ജംഭൂലെയുടെ മരണം ഗ്രാമീണരിൽ ഭീതിയുണർത്തി. മഹുവയും തെന്ദുവും പറിക്കാൻ അവർ കാടുകളിലേക്ക് പോകാതായി. അതോടെ സീസണും അവസാനിച്ചു. ഓരോ കുടുംബത്തിനും 25,000 രൂപ നഷ്ടമായെന്ന് വിലാസ് പറയുന്നു. മഹുവയും തെന്ദു ഇലകളും ശേഖരിച്ച് വ്യാപാരിക്ക് കൈമാറാൻ കഴിയാതെ വന്നതിനാൽ വിലാസിനും വലിയ നഷ്ടം നേരിട്ടു.

കന്നുകാലികൾ കൊല്ലപ്പെടുക പതിവാണെങ്കിലും, കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിൽ, ചിച്ഖേഡയിൽ കഴിഞ്ഞ കാലത്ത് രണ്ട് മരണങ്ങളും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഈ ഗ്രാമത്തിൻ്റെ സമീപത്താണ് ചിച്ഖേഡ പഞ്ചായത്തിലെ വാസകേന്ദ്രമായ പാത്രി. മാർച്ച്-ഏപ്രിൽ-മേയ് മാസങ്ങളിൽ മിക്കവാറും എല്ലാ കുടുംബവും മഹുവ, തെന്ദു എന്നിവ ശേഖരിക്കാറുണ്ട്. ഈ വർഷം പലരും അത് ഉപേക്ഷിച്ചു. കഴിഞ്ഞ നവംബറിലാണ്, 60 വയസ്സുള്ള ചന്ദ്രഭാൻ ലോഖാണ്ഡെ എന്ന ദളിത് കർഷകന്, അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ വീടിൻ്റെ രണ്ട് കിലോമീറ്റർ ദൂരത്തുവെച്ച്, കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിൽ ജീവൻ നഷ്ടമായത്.

“ഉച്ചയ്ക്ക് ഞങ്ങളുടെ കന്നുകാലികളെ മേയ്ക്കാൻ പോയതാണ്,” മകൾ മായ ഓർത്തെടുക്കുമ്പോൾ, അവരുടെ അമ്മ ശാന്താഭായി, ചുവരിൽ തൂക്കിയിട്ടിരിക്കുന്ന ഭർത്താവിൻ്റെ ഫോട്ടോയിലേക്ക് നോക്കിയിരിക്കുകയായിരുന്നു. “അവിടെവെച്ചായിരുന്നു ആക്രമണം. അതുകാരണം, ഈ വർഷം ഞങ്ങൾക്ക് കാട്ടിൽ പോകാൻ സാധിച്ചില്ല,” അവർ പറഞ്ഞു. എല്ലാ വർഷവും മഹുവ, തെന്ദു എന്നിവ ശേഖരിച്ച്, കുടുംബം 25,000 രൂപയ്ക്കടുത്ത് സമ്പാദിക്കാറുണ്ട്. ഇത്തവണ അത് നഷ്ടമായെന്ന് അവർ പറയുന്നു.

തഡോബ കാടുകളുടെ തെക്കും പടിഞ്ഞാറും അതിർത്തികളിലായി കിടക്കുന്ന ഈ പ്രദേശത്തെ ഉപജീവനചക്രം തീർത്തും സംഘർഷഭരിതമാണെന്ന്, സമീപത്തെ മെഡ്കി (2011-ലെ സെൻസസിൽ മെൻഡകി എന്ന പേരിലാണ് പട്ടികപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്) ഗ്രാമത്തിലെ സാമൂഹികപ്രവർത്തകനായ സുധാകർ മഹാദൊരെ. വനാവകാശങ്ങൾ, ഉപജീവനം എന്നിവയിൽ കേന്ദ്രീകരിച്ചുകൊണ്ട്, ‘അക്ഷയ് സേവ സൻസ്ഥ’ എന്നൊരു സംഘടന അദ്ദേഹം നടത്തുന്നു.

ഉപജീവനചക്രം ഇതുപോലെയാണ്: ജൂലായ് മുതൽ സെപ്റ്റംബർവരെ ആളുകൾ കൃഷി ചെയ്യുന്നു; സെപ്റ്റംബർ മുതൽ ഡിസംബർവരെയോ മാർച്ച് വരേയോ പുറംനാടുകളിലേക്ക് കുടിയേറുന്നു; ജലസേചന സൗകര്യങ്ങളുള്ളവർ ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി, ഡിസംബർ മുതൽ മാർച്ച് പകുതിവരെ ശീതകാലക്കൃഷികൾ ചെയ്യുന്നു; മാർച്ച് പകുതി മുതൽ ജൂൺവരെ കാടുകളിൽ പോയി, മഹുവയും തെന്ദു ഇലകളും ശേഖരിക്കുന്നു. മിക്കവരും വർഷത്തിൽ ഒരുതവണ മാത്രം നെൽക്കൃഷി ചെയ്യുന്നു.

മൃഗങ്ങളുടെ വരവുകാരണം, ഇപ്പോൾ കൃഷി ദുരിതത്തിലാണ്; കടുവയും പുലിയും വരുമോ എന്ന് പേടിച്ച് വർഷം മുഴുവൻ അവർ കഴിയുന്നു. “വന്യജീവി ആക്രമണത്തിൽ ആളുകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ, ഈ വർഷം ആളുകൾ കാടുകളിൽ പോകാറില്ല. അതിനാൽ അതിൽനിന്നുള്ള വരുമാനവും നഷ്ടമായി,” മഹാദോരെ പറയുന്നു. കാർഷികസീസണാവുമ്പോൾ, സ്വകാര്യ വായ്പയെടുക്കാൻ ഇത് ആളുകളെ നിർബന്ധിതരാക്കി. “അല്ലെങ്കിൽ, വേനൽക്കാലത്തെ വരുമാനംകൊണ്ട് കൃഷിക്കാവശ്യമായ സാധനങ്ങൾ വാങ്ങാൻ കഴിയുമായിരുന്നു.”

ഈ ഭാഗത്ത് ജോലിക്ക് ആളെ കിട്ടാനും ബുദ്ധിമുട്ടായിരിക്കുന്നുവെന്ന് മഹാദൊരെ പറയുന്നു. “അപകടമാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ആരാന് ജോലിക്ക് ചെല്ലുക? കൃഷിസ്ഥലത്തിൻ്റെ വളരെ അടുത്താണ് കാട്. ഏതുസമയത്താണ് കടുവ വരുന്നതെന്ന് പറയാൻ പറ്റില്ല,” അയാൾ തുടർന്നു.

മഹാരാഷ്ട്രയുടെ കിഴക്കൻ വിദർഭാ പ്രദെശത്തെ ചന്ദ്രപുർ ജില്ല, രക്തരൂഷിതമായ മനുഷ്യ-മൃഗ സംഘർഷത്തിൻ്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവാണ്. കഴിഞ്ഞ രണ്ട് ദശാബ്ദങ്ങൾക്കിടയിൽ ഏകദേശം 2,000 ആളുകൾ, കടുവയുടേയും പുലിയുടേയും ആക്രമണങ്ങളിൽ ഈ ഭാഗത്ത് കൊല്ലപ്പെടുകയും ധാരാളമാളുകൾക്ക് മാരകമായ പരിക്കേൽക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ടെന്ന് ചന്ദ്രാപുർ ജില്ലയിലെ ഫോറസ്റ്റ് ചീഫ് കൺസർവേറ്ററുടെ ഓഫീസ് പുറത്തുവിട്ട സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വായിക്കാം: ‘മറ്റൊരുതരം വരൾച്ചയാണ് ഇത്’

2021 ജനുവരിമുതൽ, 175 ആളുകൾ കടുവയുടേയും പുലിയുടേയും ആക്രമനങ്ങളിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെന്ന് കണക്കുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

രണ്ട് പ്രക്രിയകളാണ് ഇതിനെ രൂക്ഷമാക്കുന്നത്. ഒന്ന്, ഭീമമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യ, വികസന പദ്ധതികൾ കാടിനെ ഇല്ലാതാക്കുകയും അതുവഴി വന്യജീവികളുടെ വാസകേന്ദ്രങ്ങളെ ചുരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മറ്റൊന്ന്, ചെറുകിട കർഷകർ അനുഭവിക്കുന്ന ഗുരുതരമായ സാമ്പത്തിക പ്രതിസന്ധി. ആ പ്രതിസന്ധിമൂലം അവർ, കാട്ടിലെ വിഭവങ്ങളെ ആശ്രയിക്കാൻ കൂടുതൽക്കൂടുതൽ നിർബന്ധിതരാകുന്നത്.

വേനൽക്കാലത്താണ് ഈ സംഘർഷം മൂർച്ഛിക്കുന്നത്, കാരണം അപ്പോഴാണ്, മനുഷ്യർ കടുവകളുടെ സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുക. മാംസഭുക്കുകളായ വന്യജീവികളുടെ വർഷം മുഴുവൻ നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ആക്രമണങ്ങൾമൂലം, കർഷകർക്ക് വിളകളും ഉപജീവനമാർഗ്ഗങ്ങളായ കന്നുകാലികളും വലിയതോതിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

മേന്ധ (മാൽ) ഗ്രാമം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്, വീതിയേറിയതും ഈയിടെ പണികഴിഞ്ഞതുമായ നാഗ്ഭീഡ്-സിന്ദെവാഹി റോഡിലാണ്. ടി.എ.ടി.ആർ അതിർത്തിയുടെ ഏതാനും കിലോമീറ്റർ തെക്കുള്ള ഈ പ്രദേശം, റിസർവിൽനിന്ന് പുറത്തുവരുന്ന വന്യജീവികളുടെ പ്രധാന ഇടനാഴിയാണ്. ഈ രണ്ട് തെഹ്സിലുകളും, കൂടെ, ബ്രഹ്മപുരി, മൂൽ-സവാലി എന്നീ തെഹ്സിലുകളുമാണ് ഏറ്റവുമധികം അപകടങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത്. ധാരാളം മനുഷ്യവാസമുള്ളതും, പാടങ്ങളുള്ളതുമായ ആ സ്ഥലം കാടുകളോട് ചേർന്നാണ് കിടക്കുന്നത്. ചന്ദ്രപുരിൻ്റെ സവിശേഷതയാണത്. ടി.എ.ടി.ആറിൻ്റെ തെക്ക് മാറിയുള്ള ഈ തെഹ്സിലുകൾ, വലിയ വികസനപദ്ധതികളിൽനിന്ന് ഏറെക്കുറെ മുക്തമായ പ്രദേശമാണ്. അതിനാൽ വലിയ വന്യമൃഗങ്ങൾ പൊതുവെ പടിഞ്ഞാറ്, വടക്ക് ഭാഗങ്ങളിലും ചിലപ്പോൾ തെക്ക് ഭാഗങ്ങളിലുമായി ഒതുങ്ങുകയും സുരക്ഷിതമായി കഴിയുകയും ചെയ്യുന്നു.

ടി.എ.ടി.ആർ ഉപനാട് ഉൾപ്പെടുന്ന മഹാരാഷ്ട്രയുടെ കിഴക്കൻ വിദർഭാ വനപ്രദേശം, തുണ്ടുവത്കരിക്കപ്പെട്ട കാടുകളുടേയും തകർക്കപ്പെട്ട വന്യമൃഗ ഇടനാഴികളുടേയും ഒരു ശൃംഖലയാണെന്ന്, വന്യമൃഗ വൈൽഡ് ലൈഫ് ഇൻസ്റ്റിട്യൂറ്റ് ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ 2018-ലെ പഠനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. റിസർവ വനപ്രദേശങ്ങൾക്ക് പുറത്തുള്ള പ്രാദേശിക വനങ്ങൾ, വികസനപദ്ധതികൾ, വ്യാപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന മനുഷ്യവാസം, റോഡുകൾ എന്നിവമൂലം വലിപ്പത്തിലും ഗുണമേന്മയിലും കുറഞ്ഞുവരികയാണെന്ന് വിവിധ ഭൂപടങ്ങളുടെ സഹായത്തോടെ റിപ്പോർട്ട് തെളിയിക്കുന്നു.

ജില്ലയുടെ പരിസ്ഥിതി തകർന്നിരിക്കുകയാണ്. കാടിന് ചുറ്റും താമസിക്കുന്ന ദുർബ്ബല ജനവിഭാഗങ്ങളെ അത് വളരെയധികം പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുന്നു എന്ന് ബൻഡു ധോത്രെ പറയുന്നു. പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകനും, രാഷ്ട്രീയപ്രവർത്തകനും, ഇക്കോ-പ്രോ എന്ന സന്നദ്ധസംഘടനയുടെ സ്ഥാപകനുമാണ് അദ്ദേഹം. വർഷങ്ങളായി ഈ പ്രതിസന്ധിയെക്കുറിച്ച് പഠിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അദ്ദേഹം പറയുന്നത്, ഇനിയും ഇത് വർദ്ധിക്കുമെന്നുതന്നെയാണ്.

ചർച്ചകളിൽ എപ്പോഴും ഒഴിവാക്കപ്പെടുന്ന ഒരു കാര്യമാണ്, ആ പ്രദേശങ്ങളിൽ തുടർച്ചയായി പൊട്ടിമുളയ്ക്കുന്ന പുതിയ ഖനികൾ. പ്രത്യേകിച്ചും, വാർദ്ധ താഴ്വര എന്നറിയപ്പെടുന്ന, ടി.എ.ടി.ആറിൻ്റെ പടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങളിൽ.

കൽക്കരി, ചുണ്ണാമ്പ്, ഇരുമ്പയിര് എന്നിവയടക്കം ധാതുസമ്പുഷ്ടമായ ഈ ജില്ലയിലെ വറോറ, റാജൂര, ബല്ലാർപുർ, ഘുഗ്ഗുസ് എന്നീ തെഹ്സിലുകളിൽ, മുഖ്യമായും വെസ്റ്റേൺ കോൾഫീൽഡ്സ് ലിമിറ്റഡിൻ്റെ കീഴിലുള്ള (ഡബ്ല്യു.സി.എൽ) 30-ഓളം കൽക്കരിഖനികൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവയോടൊപ്പംതന്നെ, സ്വകാര്യമേഖലയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഓപ്പൺ കാസ്റ്റ് മൈനുകൾ, ആറോളം സിമൻ്റ് ഫാക്ടറികൾ, ഒരു സ്പോഞ്ച് അയേൺ പ്ലാൻ്റ്, ധാതുക്കൾ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങൾ, ചാരക്കൂനകൾ എന്നിവയും ഈ പ്രദേശങ്ങളിലുണ്ട്. പാരിസ്ഥിതികവും സാമ്പത്തികവുമായ ഒരു വലിയ വിനാശത്തിൻ്റെ എല്ലാ ചേരുവകളും.

ഭട്ടാഡി ഗ്രാമത്തിലും പുതിയ കൽക്കരിഖനികളുടെ ഒരു ശൃംഖലയുണ്ട്. ടി.എ.ടി.ആറിൻ്റെ തെക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങളിലായി, കടുവാസങ്കേതത്തിൻ്റെ മുഖ്യ പ്രവേശനകവാടമായ മൊഹർലി എന്ന ഗ്രാമത്തിൽനിന്ന് ഏതാനും മൈലുകൾക്കകലെമാത്രം. മറ്റ് നിരവധി പദ്ധതികൾ പാരിസ്ഥിതിക-വനംവകുപ്പുകളുടെ അനുമതി കാത്ത് കിടക്കുന്നു.

ഒരുകാലത്ത്, കടുവകളുടെ പ്രധാന വാസകേന്ദ്രമായ സ്ഥലത്തെ, കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന സമയംകൊണ്ടാണ് വെസ്റ്റേൺ കോൾഫീൽഡ്സ് ലിമിറ്റഡ്, പൊടിയും കൽക്കരിയും നിറഞ്ഞ വലിയ സമുദ്രസമാന ഗർത്തങ്ങളായി മാറ്റിയത്. ഭാട്ടഡി ഖനികൾ എന്നാണ് അവയുടെ പേര്.

ഈ റിപ്പോർട്ടർ വളർന്നത് ചന്ദ്രപുരിലാണ്; 1980-കളിൽ, പട്ടണത്തിന് ചുറ്റുമുണ്ടായിരുന്ന ഇടകലർന്നതും തിങ്ങിനിറഞ്ഞതുമായ വനം ഇപ്പോൾ, അനുദിനം തിരക്കേറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന തൊഴിലാളിക്കോളണികളായും, തിരക്കുള്ള ഗതാഗതപ്പാതയായും വഴുക്കലുള്ള ചെമ്മൺപാതകളുമൊക്കെയായി മാറിക്കഴിഞ്ഞു. റോഡിൻ്റെ അരികുകളിലുള്ള മരങ്ങളെല്ലാം ചുവന്ന പൊടികൊണ്ട് അഭിഷിക്തമായത് നിങ്ങൾക്ക് ശ്രദ്ധിക്കാതിരിക്കാനാവില്ല. വിശാലമായ ചന്ദ്രപുർ സൂപ്പർ തെർമർ പവർ സ്റ്റേഷൻപോലും (സി.എസ്.ടി.പി.എസ്) – മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഏറ്റവും വലിയ പവർ സ്റ്റേഷനുകളില്ലൊന്നും, 3,000 മെഗാവാട്ട് സ്ഥാപിതശേഷിയുമുള്ളതും – നഗരത്തിൻ്റെ ഒരു ഭാഗമായിക്കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു ഇന്ന്. അതിനകത്തുപോലും നിരവധി കടുവകളുണ്ട്. കാരണം, ആ തെർമൽ പ്ലാൻ്റ് ടി.എ.ടി.ആർ പ്രദേശത്തിനകത്താണുള്ളത്.

“അലങ്കോലമായിക്കിടക്കുകയാണ് ഇത്,” ധോത്രെ പറയുന്നു. അടുത്തകാലത്തുണ്ടായ മാറ്റങ്ങൾ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തിൽപ്പോലും മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തിയിട്ടുണ്ടെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കാഴ്ചപ്പാട്. “കടുവകളുടെ ഒരു തലമുറയെ, കാട്ടിലല്ല, മനുഷ്യവാസകേന്ദ്രത്തിൻ്റെ മദ്ധ്യത്തിലാന് വളർത്തുന്നത്,. കോൺക്രീറ്റിൻ്റേയും കൽക്കരിയുടേയും പൊടിയുടേയും കാട്ടിൽ” അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

കടുവകളുടേയും പുലികളുടേയും മാത്രമല്ല, അവയുടെ ഇരകളുടേയും സഞ്ചാരത്തെ തടഞ്ഞുകൊണ്ടാണ് വനസമ്പന്നമായ ഈ ജില്ലയുടെ ചുറ്റുമുള്ള റോഡുകളുടെ വിസ്താരം വർദ്ധിപ്പിച്ചത്. നിർമ്മാണത്തിലിരിക്കുന്ന ഗോസിഖുർഡ് ജലസേചനപദ്ധതിയുടെ ഒരു വലിയ കനാൽ, ആ പ്രദേശത്തിന് വലിയ ദോഷം സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ചന്ദ്രാപുർ-ഗൂന്ദിയ നാരോ ഗേജിനെ ബ്രോഡ് ഗേജാക്കിയതും കാടിൻ്റേയും കടുവാവാസകേന്ദ്രങ്ങളുടേയും നടുവിലൂടെയാണ്. അതും വന്യമൃഗങ്ങളുടെ സഞ്ചാരത്തെ ബുദ്ധിമുട്ടിലാക്കി. ഈ ട്രാക്കുകളിൽവെച്ച്, തീവണ്ടിയിടിച്ച് നിരവധി കടുവകൾ ചത്തിട്ടുണ്ടെന്ന് ധോത്രെ പറഞ്ഞു.

ചന്ദ്രാപുരിലെ കടുവകളെ ഈ വികസനമെല്ലാം പ്രതികൂലമായി ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രശ്നമുണ്ടാക്കുന്നവയെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ വന്യമൃഗങ്ങൾ, അവയുടെ കുട്ടികൾ, കടുവകൾ എന്നിവയെയെല്ലാം ഇല്ലാതാക്കേണ്ടിവന്നിട്ടുണ്ട്. അതേസമയം ഖനികളും മറ്റ് കമ്പനികളും അവയുടെ ആധിപത്യം വ്യാപിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, ഓരോ ദിവസവും. ഇന്ത്യയിലൊട്ടാകെയുള്ള വലിയ കടുവാസങ്കേതങ്ങൾക്കൊക്കെ ഇത്തരം പ്രശ്നങ്ങളുണ്ടെന്ന് പഠനങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു.

“ഇത് പഴയൊരു പ്രശ്നത്തിൻ്റെ തുടർച്ചയാണ്,” ചന്ദ്രാപുർ ജില്ലയിലെ ചീഫ് കൺസർവേറ്റർ ഓഫ് ഫോറസ്റ്റ് (ടെറിറ്റോറിയൽ) ജിതേന്ദ്ര രാംഗാംവ്കർ പറയുന്നു. ജനങ്ങളുടെ ഉപജീവനത്തിനാവശ്യമായ അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങളുടെ വികസനം ആവശ്യമാണെങ്കിലും, എങ്ങിനെ ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് സന്തുലിതമായി കൊണ്ടുപോകാമെന്നതാണ് പ്രധാനമെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. “ഇതൊരു ആഗോള ധർമ്മസങ്കടമാണ്.” പക്ഷേ, വിവിധ ഇടപെടലുകളിലൂടെ – കുടുംബങ്ങൾക്ക് പാചകഗ്യാസ് വിതരണം, വിറകിൻ്റെ ആവശ്യം കുറയ്ക്കൽ, സൗരോർജ്ജവേലി നിർമ്മാണം എന്നിവയിലൂടെ – വന്യജീവികളിൽനിന്നുള്ള ആക്രമണത്തിൽ മരിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണത്തിൽ കുറവ് വന്നിട്ടുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ടി.എ.ടി.ആറിൻ്റെ ഉള്ളിലടക്കം ചന്ദ്രപുരിൽ മൊത്തം ഏകദേശം 250 കടുവകളുണ്ടെന്നാണ് വകുപ്പിൻ്റെ കണക്കുകൂട്ടൽ. ഈ ഉപപ്രദേശത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അത് വലിയൊരു സംഖ്യയാണ്. കിഴക്കൻ ഭാഗത്തുള്ള ടെറിറ്റോറിയൽ കാടുകൾ, (ബ്രഹ്മപുരി, നാഗ്ഭിഡ്), തെക്കൻ ഭാഗങ്ങൾ (സിന്ദെവാഹി, സവാലി അഥവാ മുൽ) എന്നിവിടങ്ങളിലെ ചിതറിക്കിടക്കുന്ന കാട്ടുപ്രദേശങ്ങൾ ഇപ്പോൾ കടുവകളുടെ വാസസ്ഥലമായി മാറിയിട്ടുണ്ട്.

“ടി.എ.ടി.ആറിൽ ഉൾക്കൊള്ളാവുന്ന കടുവകളുടെ സംഖ്യ പരമാവധിയായി,” രാംഗാംവ്കർ പറയുന്നു. അവ ഇപ്പോൾ പുറത്തുള്ള കാടുകളിലേക്ക് പോകാനും തുടങ്ങി. ഇത് പ്രശ്നത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കുന്നു. ആളുകളുടെ ജനസംഖ്യ കൂടുന്നു, അതോടൊപ്പം, കടുവകളടക്കമുള്ള മാംസഭുക്കുകളായ മൃഗങ്ങളുടെ എണ്ണവും കൂടുന്നു. 1,102 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വരുന്ന കേന്ദ്രവന പ്രദേശത്തും കരുതൽമേഖലയിലും.

“ഇതിലെ മിക്ക മരണങ്ങളും, ഈ വർഷം നടന്നവപോലും, കാടിനകത്തായിരുന്നു,” രാംഗാംവ്ക്ർ പറയുന്നു. മൃഗത്തേയോ വകുപ്പിനേയോ കുറ്റപ്പെടുത്താൻ എളുപ്പമാണെങ്കിലും, കാട്ടിലെ നിയമങ്ങൾ തെറ്റിച്ച് അതിനകത്തേക്ക് ആളുകൾ പോകുമ്പോഴാണ് ഈ നിർഭാഗ്യകരമായ സംഭവങ്ങൾ നടക്കുന്നതെന്നത് ഒരു യാഥാർത്ഥ്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

ആദ്യമായി ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, ഒറ്റയ്ക്കോ, തീരെ ചെറിയ സംഘങ്ങളായോ പോകരുതെന്നാണ്; രണ്ടാമതായി, രാവിലെ നേരത്തേ കാടിനകത്തേക്ക് പോവുന്നത് ഒഴിവാക്കണം, കാരണം ആ സമയത്താണ് പൊതുവെ മൃഗങ്ങൾ സജീവമാവുന്നത്. “കാഴ്ചവട്ടത്തുതന്നെ, മൂന്ന് കടുവക്കുട്ടികളോടെയുള്ള ഒരു തള്ളക്കടുവയുണ്ടെന്ന് ആളുകൾക്ക് അറിയാമായിരുന്നു. അവരത് ഒഴിവാക്കിയിരുന്നെങ്കിൽ, പ്രത്യേകിച്ചും പകൽസമയത്തിൻ്റെ തുടക്കത്തിൽ, ഇത്തരം അപകടങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നു,” രാംഗാംവ്കർ പറയുന്നു.

മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിൽ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന സാമ്പത്തിക പരാധീനതകൾ ഈ ജില്ലയിലും പ്രകടമാണെന്നതും ഒരു ഘടകമാണ്. മനുഷ്യ-മൃഗ സംഘർഷം ഈ പ്രതിസന്ധിയെ രൂക്ഷമാക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. കാട്ടുപന്നി, മാനുകൾ, നീൽഗായ് തുടങ്ങിയ സസ്യഭുക്കുകളായ വന്യമൃഗങ്ങളും കൃഷിയേയും വിളവുകളേയും വർഷം മുഴുവൻ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ടി.എ.ടി.ആർ ഉപപ്രദേശത്തെ മാത്രമല്ല, ജില്ലയിലെ 35,000 ഗ്രാമീണ കുടുംബങ്ങൾ മഹുവ, തെന്ദു എന്നിവ ശേഖരിച്ച് ജീവിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

വനംവകുപ്പ് ടെറിറ്റോറിയൽ കാടുകളിലെ പണികൾ കരാറുകാരന് നൽകുന്നു; കരാറുകാരൻ പ്രദേശത്തെ കുടുംബങ്ങളെ ഇലകൾ ശേഖരിക്കാൻ വാടകയ്ക്കെടുക്കുന്നു. പ്രാദേശികമായി ഇത് ഒരുമിച്ചെടുക്കുന്നവരും ഗ്രാമതലത്തിലുള്ള വ്യാപാരികളും ഈ വിതരണശൃംഖലയിലുണ്ട്. ഇലകൾ ശേഖരിക്കുന്നവരാന് അപകടസാധ്യത പേറുന്നത്, കരാറുകാരല്ല. നൂറുകണക്കിന് കോടിയുടെ കച്ചവടമാണ് ഇത്.

മഹാരാഷ്ട്രയുടെ ഗ്രാമ-നഗരപ്രദേശങ്ങളിൽ കാര്യമായ ജോലിസാധ്യതയൊന്നും ആളുകൾക്കില്ല,” സാമ്പത്തികവിദഗ്ദ്ധനും സംസ്ഥാനത്തിൻ്റെ ഗ്രാമീണമേഖലയിലെ ദാരിദ്ര്യത്തെക്കുറിച്ചും ഇല്ലായ്മകളെക്കുറിച്ചും ധാരാളം പുസ്തകങ്ങളെഴുതുകയു ചെയ്തിട്ടുള്ള നീരജ് ഹടേക്കർ പറയുന്നു. “അതിനാൽ, വരുമാനം കിട്ടുന്ന എന്ത് പണിയും ചെയ്യാൻ അവർ തയ്യാറാവുന്നു. കാട്ടിലായാലും, വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കലായാലും.” പശ്ചിമഘട്ടത്തിലെ ഗ്രാമങ്ങളിൽപ്പോലും ഈ ആശ്രയത്വം കാണാമെന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു.

മഹാരാഷ്ട്രയുടെ സമ്പദ്‌രംഗം മറ്റ് സംസ്ഥാനങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് വലുതാണ്. എന്നാൽ ഗ്രാമങ്ങളിൽ അത് മുരടിച്ചിരിക്കുന്നു. തൊഴിൽക്ഷാമം, ദരിദ്ര-ധനിക ജില്ലകളിൽ തമ്മിലുള്ള വലിയ അന്തരം എന്നിവയാണ് അവർ അഭിമുഖീകരിക്കുന്നത്,” കഴിഞ്ഞ വർഷം ഫ്രണ്ട്_ലൈൻ മാസികയിൽ അദ്ദേഹം എഴുതി.

സംസ്ഥാനത്തെ ദരിദ്രമായ ജില്ലകളിലല്ല ചന്ദ്രപുരിൻ്റെ സ്ഥാനം. എന്നാൽ ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലെ വരുമാനത്തിലെ മുരടിച്ചയും കർഷകർക്കിടയിൽ ദാരിദ്ര്യവും രൂക്ഷമാണെന്ന് പഠനങ്ങൾ പറയുന്നു. ജില്ലയിൽ ധാരാളം ഖനികളും ഖരവ്യവസായങ്ങളുമുണ്ടെങ്കിലും, പ്രദേശത്തെ ജനങ്ങൾക്ക് അതിൽ രണ്ടിലും വലിയ പങ്കൊന്നുമില്ല എന്നതാണ് ഈ പ്രതിസന്ധിക്ക് കാരണം.

മേന്ധയിൽ (മാൽ) അനാഥരായ രണ്ട് കുടുംബങ്ങൾ ഒരു ചടങ്ങിന് തയ്യാറെടുക്കുകയാണ്. 2025 ജൂൺ 14-നാണ് ഈ റിപ്പോർട്ടർ ആ ഗ്രാമം സന്ദർശിച്ചത്. വാഘൈ ദേവി ശാന്തി എന്നാണ് ഗ്രാമീണർ ആ ചടങ്ങിനെ വിളിക്കുന്നത്. വാഗൈ എന്നത്, കടുവാ ദേവതയാണ്. ആ ദേവത ദേഷ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്നും, മനുഷ്യരുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ അതിനെ പ്രീതിപ്പെടുത്തണമെന്നുമാണ് അർത്ഥം.

അയൽക്കാരും ബന്ധുക്കളും ചേർന്ന്, ഗ്രാമത്തിന് മുഴുവനുമുള്ള ഭക്ഷണം തയ്യാറാക്കുകയാണ്. സ്ത്രീകൾ ജോലികൾ പങ്കിട്ടെടുക്കുന്നു. ചിലർ പച്ചക്കറി അരിയുകയും മുറിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മറ്റ് ചിലർ അരി കഴുകുകയും വൃത്തിയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ പ്രധാന വിളവാണ് അരി. മറ്റ് ചിലർ ചപ്പാത്തിയുണ്ടാക്കാനായി മാവ് കുഴയ്ക്കുന്നു.

13-ആം ദിവസത്തെ ശ്രാദ്ധപൂജയിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തമാണ് ചടങ്ങുകൾ എന്ന് കാന്തബായി പാരിയോട് പറഞ്ഞു. ഷെൻഡെയുടെ വീടിൻ്റെ മുറ്റത്തിരുന്ന് ഗോതമ്പുപൊടി കുഴച്ച് ചെറിയ ഉരുളകളാക്കുകയായിരുന്നു അവർ. “വാഘൈ ദേവിയെ പ്രീതിപ്പെടുത്താനാണ് ഇത്. ഇത് ചെയ്താൽ, ഇനി ആരെയും അവൾ ഉപദ്രവിക്കില്ല,” കാന്താബായി പറയുന്നു. കൊല്ലപ്പെട്ട സ്ത്രീകളുടെ ആത്മാവിന് ശാന്തി കിട്ടാനുംകൂടിയാണ് ഇതെന്ന് അവർ കൂട്ടിച്ചേർത്തു.

ഒരു കിലോമീറ്റർ അകലെ, മേന്ധ (മാൽ) – ചാർഗാംവ് (വാഢെ) റോഡിന് സമീപത്തെ ഒരു കുറ്റിക്കാട്ടിൽ രണ്ട് വ്യത്യസ്ത പീഠങ്ങളിലായി വാഘൈദേവിയുടേയും അവരുടെ മൂന്ന് കടുവക്കുട്ടികളുടടേയും പ്രതിമകൾ സ്ഥാപിക്കാൻ ഗ്രാമീണർ പൈസ സ്വരുക്കൂട്ടി. ആ വലിയ കടുവയ്ക്കുള്ള വഴിപാടാണത്. ചന്ദ്രപുരിൽ അത്തരം ധാരാളം വാഘൈ അമ്പലങ്ങളുണ്ട്. കടുവകൾ മനുഷ്യരെ ആക്രമിച്ചാൽ, അവയെ പ്രീതിപ്പെടുത്തി സമാധാനിപ്പിക്കാൻ ഈ പൂജ ചെയ്യണമെന്നാണ് വിശ്വാസം.

മേന്ധയിൽ (മാൽ) ഇതുവരെ ഇത്തരമൊരു ആവശ്യം ഉണ്ടായിട്ടില്ല.

ഈ ബഹളത്തിനിടയ്ക്ക്, ഒരു രക്ഷപ്പെടലിൻ്റെ അപൂർവ്വമായ കഥ കൂടി പറയാനുണ്ട്.

മേന്ധയിലെ (മാൽ) ആ മൂന്ന് സ്ത്രീകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട ദിവസം, ഏകദേശം അതേ സമയത്ത്, വന്ദന വിനായക് ഗജ്ഭിയെ എന്ന കർഷകയെ, അവർ തെന്ദു ഇലകൾ പറിക്കാൻ സമീപത്തുള്ള ചാർഗാംവ് (വാഡ്ഗെ) ഗ്രാമത്തിലെ കാട്ടിൽ പോയപ്പോൾ, ഒരു കടുവ ആക്രമിച്ചു. അത്ഭുതകരമെന്ന് പറയട്ടെ, അവർ രക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

“ഒരാൺ കടുവയായിരുന്നു അത്,” മരണവുമായി മുഖാമുഖം കണ്ട ആ നിമിഷങ്ങൾ ഓർത്തെടുത്ത്, 50 വയസ്സുള്ള വന്ദന പറയുന്നു. “കൂടെയുണ്ടായിരുന്ന സ്ത്രീകൾ ഒച്ചവെക്കുകയും ബഹളം കൂട്ടുകയും ചെയ്തതുകൊണ്ടാണ് രക്ഷപ്പെട്ടത്. പിന്നിൽനിന്നുള്ള കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിൽ ഞാൻ മുഖമടച്ച് വീഴുന്നത് കണ്ടപ്പോഴാണ് അവർ അത് തിരിച്ചറിഞ്ഞത്. അതോടെ കടുവ പേടിച്ചു. അത് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് കാട്ടിലേക്ക് പോയി.”

സമയം 6.30-8 മണിയായിരുന്നു അപ്പോൾ.

കടുവ പിന്മാറിയപ്പോൾ, ധൈര്യം സംഭരിച്ച് വന്ദന എഴുന്നേറ്റ് മറ്റ് സ്ത്രീകളുടെ അടുത്തേക്ക് മെല്ലെ നടന്നു. നല്ല പരിക്ക് പറ്റിയിരുന്നു. ചോര ഒഴുകുന്നുമുണ്ടായിരുന്നു. “ഞാൻ കുറച്ചുനേരം അവിടെ ഇരുന്നു. പിന്നെയാണ് വീട്ടിലേക്ക് പോയത്.”

വീട്ടിലെത്തിയ ഉടൻ അവർ ബോധക്ഷയായി. സിന്ദെവാഹി സർക്കാർ ആശുപത്രിയിലെത്തിച്ച്, മുറിവ് തുന്നിക്കൂട്ടി, കുത്തിവെപ്പെടുത്ത്, മൂന്ന് ദിവസം അവിടെ തങ്ങിയിട്ടാണ് തിരിച്ച് വീട്ടിലേക്ക് വന്നത്. എല്ലാ ആഴ്ചയും ചികിത്സയും കുത്തിവെപ്പും എടുക്കേണ്ടിവന്നു. ഇനിയും കുറച്ചുകൂടി എടുക്കാനുണ്ടെന്ന് അവർ പറയുന്നു.

സുഖപ്പെടാനായി അവർ, ചിമുർ തെഹ്സിലിലെ മോട്ടെഗാംവിലെ അവരുടെ സഹോദരൻ്റെ വീട്ടിൽ താമസിച്ചു. സിന്ദെവാഹിയിൽനിന്ന് 30 കിലോമീറ്റർ ദൂരത്തായിരുന്നു അത്. “ഇനി ഞാനൊരിക്കലും തെന്ദു ഇലകൾ പറിക്കാൻ പോവില്ല,” ഊന്നുവടിയുടെ സഹായത്തോടെ നടന്നുകൊണ്ട് അവർ പറഞ്ഞു.

കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിൽ പരിക്കേറ്റ തലയിൽ 40 തുന്നിക്കൂട്ടുകൾ വേണ്ടിവന്നുവെന്ന് വന്ദന പറയുന്നു. തല അവർ ഒരു മൃദുവായ മഞ്ഞത്തുണികൊണ്ട് മൂടിയിരുന്നു. “അതിന് എൻ്റെ കഴുത്തിൽ പിടിക്കാൻ സാധിച്ചില്ല,” രക്ഷപ്പെട്ടതിലെ അത്ഭുതം മാറാതെ അവർ പറഞ്ഞുനിർത്തി.

ഈ പരമ്പരയിൽ ജയ്ദീപ് ഹാർദികർ എഴുതിയ മറ്റ് കഥകൾ കാണാം:

‘മറ്റൊരുതരം വരൾച്ചയാണ് ഇത്’

അപായമണികൾ: നിരാശയുടെ ശബ്ദം

ഖൊൽദോദയിൽ ഒരു ഏറുമാടം: അതിലൊരു കാവൽക്കാരൻ

ഭയത്തിൻ്റെ നിഴലിൽ വിളവിറക്കുന്ന ചന്ദ്രപുരിലെ കർഷകർ

ദുക്‌ഖർ വാലെ മാമ തിരക്കുള്ള മനുഷ്യനാണ്!

‘പണപ്പെരുപ്പം ഒരു പ്രശ്നമായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാണെങ്കിൽ ആനകളും’

പരിഭാഷ: രാജീവ് ചേലനാട്ട്