''ਆਸਾਰੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ। ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਧਾਤੂ, ਪੱਥਰ ਤੇ ਲੱਕੜਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕੀਂ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ਦੇ-ਮਿਲ਼ਦੇ ਤੇ ਜਾਤ-ਅਧਾਰਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਅਪਣਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਾਜਿਕ ਰੂਪ ਨਾਲ਼ ਕਿਸੇ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਪੇਸ਼ੇ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜ੍ਹ ਚੁੱਕੇ ਹਨ,'' ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਸੇਬੇਸਟਿਅਨ ਐਂਡ ਸੰਸ ਵਿੱਚ ਟੀ.ਐੱਮ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।
''ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜੱਦੀ ਤੇ ਜਾਤ ਅਧਾਰਤ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਪੀੜ੍ਹੀਗਤ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁਮਾਨ ਵਾਂਗਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਸਮਾਜਕ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪੇਸ਼ੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ,'' ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ''ਜਾਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲ਼ੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਸਤਾਂਤਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ-ਸੀਮਤ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਦੀ ਹੈਜੇਮਨੀ ਦਾ ਸੰਰਖਣ ਗਿਆਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਦੇ ਸ਼ੋਸਣ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪੇਸ਼ੇ ਤੇ ਕੰਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੋਸਤ ਤੇ ਵਾਂਝੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਅ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਿਆ ਜਾਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਤ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕੀਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਤੀਗਤ ਸ਼ੋਸਣ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਾਮਨਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਵਿਕਲਪਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਤ-ਅਧਾਰਤ ਪੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।''
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਜ਼ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸਤਰੀ (ਕਾਰਪੇਂਟਰ) ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਮਾਣ ਅਧੀਨ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਜ਼-ਵਾਦਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਰਕੀਟੈਕਟ ਹੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਮਾਣ ਦੇ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।''
ਕੁਪੂਸਾਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੁਝਾਨ ਹੈ। "ਕੁਝ ਔਰਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਚਮੜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਲੱਕੜ ਉਸੇ ਕਟਹਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਫਲ ਲੱਗਣੇ ਬੰਦ ਹੋ ਗਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। "ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ''ਖ਼ਤਮ'' ਕਰਦੇ ਹਨ," ਕੁਪੂਸਾਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। "ਦਸ ਰੁੱਖ ਕੱਟਣ ਬਦਲੇ ਉਹ 30 ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।''
ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕੁਪੂਸਾਮੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ 9 ਜਾਂ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ, ਕਾਫ਼ੀ ਚੌੜੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਰੁੱਖ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਵੱਧ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲਗਭਗ ਛੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਲੱਕੜ ਕੱਟ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਨੀਸ਼ਿੰਗ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੋ ਦਿਨ ਹੋਰ ਲੱਗਣਗੇ। ਇਸ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਮੁਨਾਫਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ - ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ 'ਤੇ 1,000 ਰੁਪਏ ਮਿਲ਼ਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ," ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ''ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ 1,000 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਇੰਨਾ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਹੀਂ ਆਉਣਗੇ।''
ਲੱਕੜ ਵੀ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦਾ। ਉਹ 25,000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ 20 ਲੌਗ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ 5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਦਦ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। "ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਲੱਕੜ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਜਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਦਵੇ... ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ!"
ਕੁਪੂਸਾਮੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਦੀ ਮੰਗ ਚੰਗੀ ਹੈ। "ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ 50 ਮ੍ਰਿਦੰਗਮ ਅਤੇ 25 ਤਾਵਿਲ ਵੇਚਦਾ ਹਾਂ।'' ਸਹੀ ਰੁੱਖ ਲੱਭਣਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਸੁਕਾਉਣਾ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ। ਕੁਪੂਸਾਮੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਨਰੂਤੀ ਦੇ ਕਟਹਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ "ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਹਨ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
