ਇਹ ਸਟੋਰੀ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਪਾਰੀ ਦੀ ਉਸ ਲੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਹਨੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਬੰਧੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2019 ਦਾ ਰਾਮਨਾਥ ਗੋਇਨਕਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।
''ਦਜ਼ੋਮੋ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੈ,'' 35 ਸਾਲਾ ਪੇਂਪਾ ਸ਼ੇਰਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਕਾਮੇਂਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲਾਗਮ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਆਜੜੀ ਹਨ।
ਦਜ਼ੋਮੋ? ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ ਭਲ਼ਾ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ 9,000 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ?
ਦਜ਼ੋਮੋ, ਯਾਕ ਅਤੇ ਕੋਟ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ (ਰਲ਼ੇਵਾਂ) ਹੈ, ਭਾਵ ਉੱਚੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਨਸਲ। ਇਸ ਨਸਲ ਦਾ ਨਰ ਬਾਂਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨੂੰ ਦਜ਼ੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਆਜੜੀ ਮਾਦਾ ਦਜ਼ੋਮੋ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਨਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਬੀਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅਰਧ-ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਆਜੜੀ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਬ੍ਰੋਕਪਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਤਾਂਕਿ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਬਦਲਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਢਾਲ਼ਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਪੇਂਪਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 45 ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਯਾਕ ਅਤੇ ਦਜ਼ੋਮੋ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯਾਕ ਦੀ ਇਹ (ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ) ਨਸਲ ''ਵੱਧ ਤਾਪ-ਰੋਧਕ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲ਼ੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਧਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਢਾਲ਼ ਸਕਦੀ ਹੈ।''
ਇੰਨੀ ਉੱਚਾਈ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਰਾਂਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਰਮੀ ਜਾਂ 'ਤਪਸ਼' ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਅਸਲ ਅਤੇ ਸਾਪੇਖਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 32 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਯਾਕ ਮਨਫ਼ੀ 35 ਡਿਗਰੀ ਨੂੰ ਸੌਖ਼ਿਆਂ ਝੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇ ਤਾਪਮਾਨ 12 ਡਿਗਰੀ ਜਾਂ 13 ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਾਹਲੇ ਪੈਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੂਰਾ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਢਾਂਚਾ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਨੋਪਾ ਕਬੀਲਾ (2011 ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪੂਰੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰੀਬ 60,000 ਹੈ) ਹੇਠ ਆਉਂਦੇ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਆਜੜੀ ਬ੍ਰੋਕਪਾ, ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਯਾਕ ਨੂੰ ਪਾਲ਼ਦੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਚਰਾਂਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਖ਼ਤ ਪਾਲ਼ੇ ਦੌਰਾਨ, ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜੀਂ ਜਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਚੱਕਰ 9,000 ਅਤੇ 15,000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਚਾਂਗਥੰਗ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚਾਂਗਪਾ ਵਾਂਗਰ, ਬ੍ਰੋਕਪਾ ਵੀ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀਰੋਟੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ (ਭਾਈਚਾਰੇ) ਯਾਕਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਣ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡੰਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਯਾਕ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਨਿਰਭਰਤਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਤੰਦ ਹੁਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਣ ਲੱਗੇ ਹਨ।
''ਯਾਕ ਗਰਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ,'' ਚੰਦਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਔਰਤ ਲੇਕੀ ਸੁਜ਼ੂਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪੱਛਮੀ ਕਾਮੇਂਗ ਦਿਰਾਂਗ ਬਲਾਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ੇਰੀ 'ਤੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਰੁਕਿਆ ਸਾਂ। 40 ਸਾਲਾ ਲੇਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹਨ,''ਬੀਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਪਮਾਨ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਕ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।''
