“ਮੈਂ ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਹਾਂ, ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਗਾਂ ਇੱਕ ਲੀਟਰ ਹੀ ਦੁੱਧ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ)। ਮਰਦ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਖੇਤੀ ਸੰਭਾਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ।" ਲੀਲਾਬਾਈ ਯਵਤਮਾਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਸ਼ਨਾ ਤੋਟਾਵਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸਨੂੰ ਯਵਤਮਾਲ ਵਿਖੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਮੰਦੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਸੋਇਆਬੀਨ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਝਾੜ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਨਾ ਇੱਕ ਨਿਮਰ, ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰਭ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਲੀਲਾਬਾਈ ਦਾ ਪਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਯਵਤਮਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਪਾਹ ਮੰਡੀ ਪੰਦਰਕੌਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਪਰੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਲੀਲਾਬਾਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਲੀਲਾਬਾਈ ਉਂਝ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨਾਲ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੀਲਾ ਹਰ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਖੇਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। "ਬਾਈ (ਔਰਤਾਂ)," ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ । "ਅਤੇ ਇੰਝ ਉਹ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਖੇਤੀ ਕਰ ਪਾਉਣਗੀਆਂ।"
ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲ ਰਹੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਿੱਤ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹੀਅਤ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।
ਅਸੀਂ ਲੀਲਾਬਾਈ ਨੂੰ ਲਲਿਤਾ ਆਨੰਦਰਾਓ ਗੰਧੇਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਮਿਲੇ। ਲਲਿਤਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਨਾਮਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਸਾਲ 20 ਮਈ ਨੂੰ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਕ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਊਰੋ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 3,786 ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ) ਬਣ ਗਏ। ਅਸ਼ਨਾ ਵੀ ਗੰਧੇਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਸੀ।
ਕਿਹੜੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਸੀ ਜਿਹਨੇ ਨਾਮਦੇਓ ਨੂੰ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ, ਲਲਿਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਕਿਸਾਨ ਅਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਲੀਲਾਬਾਈ ਫ਼ਰਸ਼ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਘਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਵੀ ਨਾ ਸਕੇ। ਪਰ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਸੁਣਾਈ ਤੇ ਸਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ
“ਸਾਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੂਝਬੂਝ ਵਾਲ਼ੀ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਾਸ਼ਤ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਉਪਜ ਦੀ ਘਟਦੀ ਸਹੀ ਕੀਮਤ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੀ।"
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਲੀਲਾਬਾਈ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ।
"ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਉਦੋਂ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ 10,000 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ 40 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਸੀ। ਅੱਜ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਤੇ 40,000 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ।
“ਜਿਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਨਪੁਟਸ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਨਦੀਨਨਾਸ਼ਕ, ਜੋ ਘਾਹ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਬਲਕਿ ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਸਾਇਣ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
“ਦਸ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਹੁਣ ਝਾੜ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਘੱਟ ਹੈ।
"ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸਦੇ ਤੌਰ ਤਰੀਕੇ ਬਦਲਣੇ ਪੈਣਗੇ ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ।"